# Turkmenistan

**Turkmenistan
Türkmenistan**|  **Flag**  |  **Valdkundznam**  |
| Pälidn
 | Ašhabad |
| Eläjiden lugu (2018)
  | 5,411,012 ristitud |
| Pind
 | 488,100 km² |
|  |
| Kel'
 | turkmenan |
| Valdkundan pämez'
  | Gurbanguli Berdimuhamedov |
| Päministr
  | *hän-žo* |
| Religii
 | islam |
| Valüt
  | turkmenijan manat (₼, m) (TMT) |
| Internet-domen
  | .tm |
| Telefonkod
 | +993 |
| Aigvö
 | UTC+5 |

**Turkmenii**, oficialižikš **Turkmenistan** (turkmen.: *Türkmenistan* [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), om valdmererandatoi valdkund Keskmäižes Azijas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Ašhabad (turkmen.: *Aşgabat*).

Turkmenistan om neitraline valdkund.

## Istorii

Vn 1991 27. päiväl redukud Turkmenistan tedištoiti ripmatomudes Nevondkundaližes Ühtištusespäi.

Valdkundan uz' Konstitucii (turkmen.: *Konstitusiýasy*) om vahvištadud vn 1992 18. päiväl semendkud. Se om väges voziden 1995, 1999, 2003, 2006, 2008 i 2016 vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Turkmenistanan topografine kart (2007)
Turkmenistan om mavaldkundröunoiš Kazahstananke (röunan piduz — 413 km) da Uzbekistananke (1793 km) pohjoižes, Irananke (1148 km) da Afganistananke (854 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 4158 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Kaspijan meri. Necen järven randanpird — 1768 km. Turkmenistan om valdmererandatoi valdkund.

Karakum-letetazangišt otab nell' videndest valdkundan territorijad. Turkmenistanan kaikiš korktemb čokkoim om Airibab-mägi, 3139 m valdmeren pindan päl. Kaikiš madalamb čokkoim om Akčakai-alang (−81 m) valdkundan lodehes.

Znamasižed vezivalud oma Amudarj päivnouzmas i sen sarak Karakuman kanal suves. Saum vezid — 3,7 % (18 170 km²).

Londuseližed pävarad oma londuseline gaz (nellänz' surtte mail'mas) da kivivoi, toižed varad — rik, keitandsol, turbaz.

## Politine sistem

Medžlisan sauvuz Ašhabadas vižkümnemanataižel banknotal, vn 2009 pästand
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Prezident (turkmen.: *Türkmenistanyň prezidenti*) om valdkundan da radonoigendajan tobmuden pämez'. Kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, strokuiden lugu om lopmätoi (hänen elon hätkte, ku valitihe).

Parlament om üks'kodine Medžlis (turkmen.: *Türkmenistanyň Mejlisi*) 125 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.

Prezidentan valičendad oliba järgenduseližen kerdan vn 2017 12. päiväl uhokud. Nügüdläine Gurbanguli Berdimuhamedov-prezident sai 97,69 % ühesan kandidatan keskes (vl 2012 — 97,14 % kahesan kandidatan keskes), se om hänen koumanz' strok, radab vn 2006 tal'vkun 21. päiväspäi. Valdkundan parlamentan i sijaližen tobmuden ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 25. päiväl keväz'kud.

## Administrativiž-territorialine jagand

   *Kacu kirjutuz: Turkmenistanan administrativiž-territorialine jagand.*

Turkmenistan jagase kudeks regionaks: viž agjad (üks'lugu turkmen.: *welaýaty*) da üks' Ašhabad-pälidn agjaha tazostadud. Agjad alajagasoiš 44 ümbrikoks (üks'lugu turkmen.: *etraby*, sidä kesken nell' om Ašhabadas).

## Eläjad

Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 5,171,943 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (2003): turkmenalaižed — 85 %, uzbekad — 5 %, venänikad — 4 %, toižed rahvahad — 6 %.

Kodikelen mödhe (2020): turkmenan kel' — 72 %, venäkel' — 12 %, uzbekan kel' — 9 %, toižed keled — 7 %.

Uskondan mödhe (2020): islamanuskojad — 89 %, ortodoksižed hristanuskojad — 9 %, märhapanendata — 2 %.

Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2009, surembaspäi penembha): Turkmenabat, Dašoguz, Mari. Vl 2016 kaik oli 47 lidnad valdkundas. Lidnalaižiden pala om 52,5 % (2020).

## Ižanduz

Turkmenistan om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund. Ižanduz baziruiše londuseližen gazan i kivivoin eksportal, ned transportiruišoiš veimil päpaloin. Läz kaik maižandusen i tegimišton edheotandad oma valdkundaližed, privatizacii mäni holitišiden sferas vaiše. Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 81,8 mlrd. US$ ekvivalentas (US$12,934 ühtele hengele) vai 126,1 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (94. sija mail'mas; US$19,939 ühtele hengele). Radotomudenmär oli 15 % vl 2020. Valdkudaline velg oli KSP:n 31..33 % surtte vll 2017−2020. Industrijan znamasižed sarakod oma londuseližen gazan samine, kivivoin ümbriradmine, himine, mašinansauvomine, sauvond i sauvondmaterialiden tehmine (cement, stökol), puvillkanghiden i kouriden pästand, sömtegimišt. Laivoiden sauvomižen da kohendusen sarak šingotase. Maižandusen päižed kul'turad oma nižu (eksportan-ki objekt) i puvillan kazmuz, toižed — ris (Amudarjan alangištos), fruktpud (enamba jablokpud i abrikosad), arbuzad, dinid, maplodud, živatvodindan erikod — lambhad i verblüdad. Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (vn 2018 andmused): maižanduz 12,7 %, tegimišt 50,1 %, holitišiden sfer 37,7 %. Vn 2018 andmusiden mödhe radnikoiden 44,2 % oma ottud maižandushe, 15,0 % ratas industrijas, 40,8 % — holitišiden sferas.

Valdkundan päeksport om londuseline gaz (38 %, sidä kesken nozoltadud), kivivoi (27 %), puvill (18 %); toine eksport — turbaz (4 %), polipropilen (4 %), sobad (läz 3 %), elektruz (1 %), mujutimed da dubindsubstancijad maploduišpäi (1 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, himikalijad, söndtavarad. Vll 2018−2019 eksport ületi importad läz kahthe kerdha, vll 2015−2017 import oli ületanu eksportad pol'toštha-kahthe kerdha. Eksportan tobj pala lähteb Kitaihe (70 % vl 2016), toižed eksportan partnörad oma Iran, Italii, Afganistan i Venäma. Importan päpartnörad oma Venäma (nelländez vl 2016), Iran (kümnendez), Japonii, Saksanma, Suvikorei, Kitai i Italii (5..10 % kaikutte).

## Galerei

* Prezidentan pert'kulu (*Prezidentyň Köşgi*, om vaumitud vn 2011 semendkus) sadamanataižel banknotal, Ašhabad, 2014. Se om valdkundan Prezidentan oficialižeks rezidencijaks i radinsijaks
* Turkmenistan ministrišton (*Türkmenistanyň Ministrler Kabineti*) sauvuz vn 1993 kümnemanataižel banknotal, radab Ašhabadas
* Turkmenistanan Keskuzbank (*Türkmenistanyň merkezi banky*) banknotal kümne manat arvonke, 2009, sijadase Ašhabadas
* Valdkundaline kul'turkeskuz (*Döwlet medeniýet merkezi*) om Turkmenistanan Nacionaližen kirjišton i Valdkundaližen muzejan sijaduseks, Ašhabad, uhoku 2024

## Homaičendad

## Irdkosketused

Tobmuz
* Turkmenistanan ohjastusen oficialine sait (*turkmenistan.gov.tm*). (turkmen.) (ven.) (angl.)
* Turkmenistanan röunantagaižiden azjoiden ministrusen oficialine sait (*mfa.gov.tm*). (turkmen.) (angl.) (ven.)

Ühthine informacii valdkundas
* Turkmenistanan valdkundaližen informacižen agentusen sait (TDH, *tdh.gov.tm*). (turkmen.) (angl.) (ven.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Azijan valdkundad** |  |
| Azijan valdkundad Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Jordanii | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Korejan Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam |
|

---

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo. |