Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brom

Brom

|  |  |
| --- | --- |
| 35 |

0 0 0 7 18 8 2
 |
| Br
79,904 |
| Brom |

Broman spektran nägui pala
**Brom** (*Br* — *bromum* latinan kelel) om koumekümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand

Element om levitadud londuses avaros, leviganduz Man kores — 1,6 grammad tonnas; sen znamasižed koncentracijad oma merivedes (67 grammad tonnas).

Saksalaine Karl Jakob Lövih-himik vl 1825 i francine Antuan Žerom Balar-himik vl 1826 avaižiba broman ripmata toine toižespäi. Nimituz libub grekan βρῶμος-sanaspäi *bromos* «haiž, hajukaz».

Elementarine brom om morim, i se purustub. Solad poletas suguhimod, ottas niid tüništoitajaks zelläks.

## Fizižed ičendad

Brom ampulas
Brom om jüged ruskedbur nozoluz lujanke pahanke hajunke. Se i artut' oma üks'jäižed elementad-nozoluded honuzližel lämudel.

Atommass — 79,904. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 25 C°) — 3,102 g/sm³. Suladandlämuz — 265,9 K. Kehundlämuz — 331,9 K.

Londuseline brom kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 79Br (50,56 %) i 81Br (49,44 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 66..78, 80, 82..97 atommassanke, sen ližaks 14 izomärad oma löutud. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 77Br-izotop (T½=57 časud), 82Br (35,28 časud) i 76Br-izotop (T½=16,2 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 68, 69), β- i neitronižen (izotopad 87..94) čihodamižiden kal't, kändasoiš selenaks vai kriptonaks (izotopad 78 i 80 — molembikš).

## Himižed ičendad

Brom om lujas aktivine himižešti galogen, levitadud kaikel sijal, no erazvuiččiš koncentracijoiš. Läz kaik sen ühthendad oma segojad vedes. Broman molekul om kaks'atomine — Br2. Muigotandmär oleleb +7, +5, +3, +1, 0 i −1. Reagiruib toižidenke galogenidenke i äjidenke metalloidenke.

Himižen aktivižusen mödhe brom otab sijad hloran i jodan keskes. Joudai jod tegese broman reakcijas jodidoiden segoitesidenke:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Vastkarin, ku hlor valatoitab bromidoid vezisegoitesiš, ka brom kändase joudjaks, reakcii mäneb kehundan aigan:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Kävutand

Ottas kävutamižhe lämoipalovastaižiden ližadusiden tehmižes (antipirenad), fotobumagan mujajaks palaks (AgBr), travijan azegišton palaks. Sadas AÜV:oiš i Izrailiš tobjimalaz. Meriorganizmad sätas bromorganižid ühtnendoid.

## Irdkosketused

* Brom *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz bromas Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Istorijanedeline kund

Paradused sar'ven palliškoil, üläpaleolitan čomamaht
**Istorijanedeline kund**, vai **eziaig**, **eziistorii**, om pord ristitkundan istorijas edel kirjkelen sädandad. Meiden täht sen päine socialine ühtnik om arheologine kul'tur, sikš miše ei ole kirjutadud purtkid.

Tärtuz tuli eloho 19. voz'sadal. Voib kävutada «istorijanedeline»-terminad mitte taht pordon täht Man sundundaspäi, no kaidas el'genduses kävutadas sidä ristitkundan polhe vaiše. Anttas aigkeskustad järgeližešti terminan ühtes, oz., «miocenan istorijanedeližed (eziistorižed) oblezjanad» (23..5,5 mln vozid tagaz) vai «Keskpaleolitan *Homo sapiens*» (300..30 tuhad vozid tagaz). Sadas informacijad istorijanedeližes kundas neniden tedoiden andmusišpäi: arheologii, etnologii, paleontologii, biologii, geologii, antropologii, arheoastronomii, palinologii, arheogenetik. *Eziistorikad* tedoitas istorijanedelišt kundad.

Kirjkel' sündui erazvuiččil rahvahil erazvuiččen aigan, ka äjile kul'turoile ei voi kävutada istorijanedeline-terminad, vai sen el'genduz i aigkeskust oma toižed, mi kaikel ristitkundal. Sen paloin, edelkolumbižen Amerikan pordhišt om toine Evrazijan i Afrikan rindataden. Järgeline pordhišt om kiviaig (ala-, kesk- i üläpaleolit; mezolit, neolit), bronzaig (ezmäižiden kirjutadud purtkiden libund), raudaig.

Ristitud eliba istorijanedeližkundaližel järgendusel. Eziauguižed tobmuden institutoiden formad i ičtazvedandan velgusižed normad formiruihe ristitkundan istorijanedeližel pordhal. Politižen tobmuden i valdkundaližiden institutoiden olmatomuz harakterizuib sidä pordast. Sen aigan socialižed normad oliba verod, verotegod i tabud. Pord edel religijad oli ristitkundal, sid' vägevad kul'tad šingotihe, no ei olend völ niiden radnikoičijoid.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Gagauzijan kel'

**Gagauzijan kel'** (ičeze nimitused: *gagauz dili*, *gagauzça*) om gagauzalaižiden rahvahankel'. Pagištas Moldovas, sen avtonomižes Gagauzii-regionas tobjimalaz, mugažo Ukrainan Odessan agjan lähižiš tahondoiš.

Pagižijoiden lugu om 140 tuhad ristituid (2009, mamankel'). Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, vll 1957−1993 oficialine kirjkel' oli olmas kirillical.

## Irdkosketused

* Gagauzijan Vikipedijan sait (*gag.wikipedia.org*).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |