Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lidn

Vologd, järgeline Venäman provincialine lidn
**Lidn** om eraz järed eländpunkt. Lidnan eläjad ei rada maižanduses tobjimalaz, no oma otnuded industrijha i holitišiden sferha.

Lidnansauvomine tedoidab lidnoiden šingotesen käskusid da ohjandimid.

## Istorii

Lidn om territorii šingotadud ižandusenke, sauvusiden äjüz jämha elegiš ristitištole. Tärtuz sündui *lidnuz*-sanaspäi — seinätud taho kaičemhas vihanikoid vaste. Lidn sädase, konz eländpunkt sijadase valdkundan torguindteiden ristikoičendal, tarbhaižiden kaivatusiden löudmižsijanno, valdkundan planiruidud šingotesen mödhe.

Aigan mändes lidnoiden lugu ližadui ristitišton, torguindan i tegimišton kazvandan tagut. Lidnastumine (Urbanizacii) zavodihe, se om ristituiden sirdandan process lidnoihe küläeländpunktoišpäi. 1950-nziš vozišpäi ezilidnastumine (suburbanizacii) tegihe šingotadud maiden pirdaks, ristitud sirttas ezilidnoihe ecmähä elon komfortižid arvoimižid, no ratas lidnas, muga lidnaglomeracijad sädasoiš.

Vl 2015 läz nelläd milliardad ristituid oliba lidnalaižikš, se lugu ülitab ristitkundan lugun pol't.

## Klassifikacii

Nügüd'aigaižed lidnad jagasoiš penikš (vähemb 50 tuhad eläjid), keskmäižikš (50..100 tuhad), surikš (100..250 tuhad), tobjikš (250..500 tuhad), sur'kuluikš (500 tuhad — 1 million) i millionnikoikš (enamb üht millionad eläjid).

Sured lidnad oma globaližed, niiden šingotez märičese infrastrukturan olendan i kävutandan mödhe.

## Ümbärduz

Äjil suril lidnoil om ičeze lidnoid-kaimdajid. Ned voidas ühtenzuda i säta aglomeracijad, kudambad voidas olda ühtenzoittud megalopolisoihe.

## Lidnha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed

### Muštatišed

>
> * *Ei kaht carid ühthe lidnha mülütagoi.*
> * *Ni küläs kündai, ni lidnas lendai.* (nimihe ei sättu ristitun polhe)
>
>
>

### Ozoitez

>
> * Hebo hirnui lidnas, a tägä vall'astuz särahti. (jumalanjuru)
>
>
>

## Homaičendad
# Politik

Polemik vn 2009 büdžetan polhe Grekanman parlamentas
**Politik** (amuižgrek.: πολιτική *politika* «polisiden-lidnoiden azjad») om ristitkundan elon küzundad i aigtegod valdkundan šingoteshe sidodud, mugažo valdkundan tobmuden organoiden i valdkundmehiden töhišt. Termin om taritud Aristotel'-filosofal 4. voz'sadal EME, hän märhapani politikad kut valdkundan-polisan ohjandusen čomamaht.

Valdkundad i imperijad kazvoiba aigan mändes, i kesksidod avaroidenke territorijoidenke tarbhaičiba ohjandusen sisteman šingotest i korktad toižetumižmahtust kaičemha valdkundan ünäižust demokratijan ramuziš, Päivnouzmman imperijoiden erineden. Eziauguine politik formiruihe Amuižen Grekanman polisoiš (lidnoiš-valdkundoiš), kus ohjandamiželit oli, erazvuiččed seižused (klassad) eliba, keskitihe radonmahtoiden, čomamahtoiden i opendusen tedoid, i kus tuleban aigan elit voi sünduda. Kolonialižen politikan šingotez mäni Rimalaižes imperijas.

Politik om äisarakoine socialine näguz, kundan tuntkekahan ičtazreguliruindan instrument. Politikan erazvuiččed märhapanendad jonoštadas politižen radon polid. Politologii tedoidab politikan sferad. Politikan subjektad oma partijad i politikanmehed, kundaližed ühtelmased (oz., profühtnendad) i likundad, valdkundan rahvaz kogonaz. Valičendad oma politižen sisteman legitimižusen i sen režiman funkcioniruindan tarbhaine institut.

## Toižendad

Klassificiruidas politikad severziden-se alusiden mödhe:

* ristitkundan sferas: ekonomine (büdžet-, torguind-, agrarine, arvoiden, kadroiden), socialine, tedoliž-tehnine, sodapolitik (kožundan, anastusen, imperialistine).
* čuradused i suruz: tatanmaine politik, irdpolitik, geopolitik.
* südäiolend i harakter: socialistine (progressivine), reakcionine, politik tedon alusel, volüntarine.
* subjektad: mail'man kundan, valdkundan, organizacijan politik.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Demokratii

Demokratijoiden igä vn 2015 lopus
**Demokratii** (amuižgrek.: δημοκρατία *demokratia* «rahvahantobmuz», libui amuižgrek.: δῆμος *demos* «rahvaz» i amuižgrek.: κράτος *kratos* «tobmuz» sanoišpäi) om politine sistem, konz pätandoiden kollektivine mahtuz om sen aluseks, i ühtnijad valatoittas processan rezul'tatad vai sen znamasižid pordhid ühtejiččikš. Toižed nimitused oma **demokratine järgenduz**, **demokratine režim** i **demokratine sistem**. *Demokrat* om demokratijan polenpidai.

Voib kävutada mugomad pätandoiden kollektivišt mahtust miččiden taht socialižiden institutoiden täht, no nügüd'aigan sen kaikiš znamasižemb kävutai om valdkund, sikš miše sil sur' tobmuz om. Valdkundan statjas demokratijan märhapanend kaidase i om täudub üht tundusišpäi:

* Lideriden panend radnikusele tegese heil ohjatud ristituil tozimel'židen i voibištelendanke valičendoiden tel.
* Rahvaz om tobmuden üks'jäižeks legitimižeks purtkeks.
* Kund tegese ičeohjandust ühthižhe hüvhä i ühthižiden mel'hetartusiden kül'dundha näht.

Demokratijan *de jure*-status om levitadud mail'mas lujas. Vl 2022 vaiše seičeme valdkundad jäiba demokratijan oficialižeta tedotuseta: Afganistan, AÜE, Brunei, Katar, Oman, Saudan Arabii, Vatikan.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Valdkund

Tomas Gobbsan «Leviafan»-kirjan kor' (1651. voz'). Kirj om valdkundan problemoiden polhe.
**Valdkund** om ristitkundan organizacii ohjandusen da vägen eriližidenke mehanizmidenke, se om suverenižusenke i paneb oiktuzližid järgendusid märitud territorijal. Nügüd'aigan kaik kuivma Mal Antarktikas päiči i valdmered randoidenno oma jagadud läz kaks'sadan valdkundan keskes.

Ku valdkundad da ohjastused oma vaumhed sädamha diplomatižid kesksidoid objektanke, ka se om tundištadud valdkundaks. ÜRO:n kaikenaigaižed ühtnijad oma pävaldkundoikš, ned oma voimusenke panda kel'dod pätindoiden vägehe.

Valdkund tomotab ičeze radmižhe kaik ristitištod, rahvahanikoid. Personid rahvahanikuseta nimitadas apatridoikš.

Valdkundan olendan tundused:

* Alusenpanijoiden dokumentoiden olend, kus valdkundan sädandan met da tegendad oma kirjutadud: konstitucii, sodadoktrin, käskusišt.
* Ohjanduz da planiruind: publine tobmuz (parlament, ohjastuz, käskuzkund), oiktuzline sistem, finansine sistem da ičeze rahaühtnik, valdkundaline radmine, alištunuded organizacijad (armii, policii, sijaližed administracijad).
* Ičezkaluišt (varad da resursad), territorii.
* Ristitišt da pälidn, valdkundaline kel' (keled).
* Suverenitet, rahvahanikuz da valdkundaližed simvolad (flag, valdkundznam, gimn).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Mafii

**Mafii** om sicilijalaine kriminaline kund Italijas, kudamb valatoitab töižed-ki valdkundad, ozutesikš, AÜV.

Nece om kriminaližiden gruppiden "kanz", kudambal om ühthine organizacii, struktur i ičtazvedandan kodeks. Kaikuččel gruppal om ičeze territorii, kus se reketiruib biznesad.

Nügüd' "Mafii"-termin kävutadas, miše znamoita erazvuiččed etnižed kriminaližed gruppiruindad.

Italijan kelel *Mafia*-sana znamoičeb "peitsija".

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Anarhizm

Anarhizman simvol
**Anarhizm** (amuižgrek.: ἀναρχία *anarhia* «tobmudetomuz», «pämehištotomuz» sen-žo kelen sanoišpäi: ἀν *an* «sita» i ἄρχή *arhe* «aug; pämehišt; tobmuz») om üks' ideologijoišpäi, kacegiden sistemiden rivi. Niiden kacegiden alused oma ristitun joudjuz, ohjandusen tarbhaižusen eidand, ristitun tobmuden toižen ristitun päl olmatomuz.

## Kacegiden sistem

Anarhistad oma ičeohjandusen poles radinsijas da eländtahos, heiden ideal om mehiden ripmatomiden suimiden sistem. Anarhiikund om mugomiden suimiden ičetahtoine konfederacii. Ristitun alištusen tarbhaižuz toižen ristitun tobmudele eidase, mugažo ristituiden privilegijoiden polhe kundaližes processas. Valdkundaližen alištusen miččed taht mehanizmad vajehtasoiš individoiden joudjaližil ühthižtöil. Kundaližiden kosketusiden alused, anarhijan polenpidajiden melen mödhe, oma kaikuččen ühtnijan personaline mel'hetartuz, ičetahtol'ne hökkähtuz, vastusenpidand.

Ideologii ezimeletab ümbrikirjutadud kundan sädandan teid, sidä kesken politižen tobmuden tarbhaižusen, paukradon, naimiželon i živatvodindan likvidacii. Anarhizman kundan ozutesed oma erased profühtnendad, erižed kommunad, politižed likundad, organizacijad i pästandkodid.

## Toižendad

* Individualistine anarhizm (egoizm, amerikaine vero)
* Mütüelizm (ekonomine individualizm)
* Socialine anarhizm (kollektivistine, anarhokommunizm, anarhosindikalizm)
* Anarhizm ližoita (kut ünäine joksmuz ühthižel alusel)
* Postklassine anarhizm (anarhokapitalizm, anarhofeminizm, anarhoprimitivizm, kvir-anarhizm)

Anarhizman toižendad erištudas neniš pätemoiš: privatine ičezkaluišt, torguzkosketused, etnine (nacionaline) küzund.

## Augotižlibund

Ezmäižed anarhizman idejad libuihe amuižgrekan (sofizman Antifont i kinikoiden Diogen Sinopalaine) i amuižkitajan (daosizman Lao-czi, Čžuan-czi) filosofižiš školoišpäi. Nügüd'aigaine anarhizm libui Vauktustusen aigan sur'il'man i religijan meliden čuradusišpäi, sen paloin Žan-Žak Russon argumentacijaspäi, hänen melišpäi joudjudes da morališ.

Anglijalaine Uil'jam Godvin-kirjutai (1756−1836) tegihe nügüd'aigaižen anarhizman ezmäižen teoretikan, hän šingoti idejoid, kudambid panihe nügüd'aigaižen anarhižen melen alushe.

## Homaičendad