Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Čehan kel'

Kelen levigandusen kart (2018)
**Čehan kel'** (ičeze nimitused: *čeština*, *český jazyk*) om Čehanman oficialine kel', mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi.

Se kel' om indoevropine, slavine kel'. Čehan kel' om latinan kirjamišton pohjal.

## Leviganduz

Pagižijoiden lugu om 10,7 millionad ristituid (2015), läz kaik hö elädas Čehanmas (10,5 mln, valdkundan 98..99 %).

Čehankel'žed ristitud elädas verhiš-ki maiš, kaikiš enamba heid om Slovakijas (kahtenz' paginkel', nelländez 5,5-millionižes ristitištospäi, lidnalaižed päpaloin) i AÜV:oiden Nebrask-štatas (5 procentad čehan augotižlibundanke 1,8-millionižes ristitištos).

## Paginad i kirjankel'

Paginoiden gruppad: ičenaine čehan, ganacan, silezijan, moravan-slovakijan paginad. Kirjkelen ezmäižed muštnikad datiruišoiš 13. voz'sadan lopul. Lugetas koume pordod kirjankelen istorijas: amuižčehan (edel 1500. vot), vanh čehan (edel 18. voz'sadan kahtent palad) i uz' čehan (18. voz'sadan toižes palaspäi). Nügüd'aigaine kirjankel' (*spisovná čeština*) otab keskčehan paginoid aluseks.

Reguliruindorganzacii om Čehan kelen institut Tedoakademijanno (*Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky, ÚJČ*) vspäi 1911, sijadase Pragas.

## Lugusanad

* **jeden** — üks'
* **dva** — kaks'
* **tři** — koume
* **čtyři** — nell'
* **pět** — viž
* **šest** — kuz'
* **sedm** — seičeme
* **osm** — kahesa
* **devět** — ühesa
* **deset** — kümne
* **dvacet** — kaks'kümne
* **třicet** — koumekümne
* **sto** — sada
* **tisíc** — tuha

## Frazad

* Ahoj! — Tervhen!
* Jaké je vaše jméno? — Kut sindai kuctas?
* Odkud jsi? — Kugalaine oled?
* Kde bydlíš? — Kus sinä eläd?
* Ahoj! / Sbohem! / Uvidíme se brzy! — Nägemižhesai!
* Díky. / Děkuji. — Kitän.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kirjišt

Tetab Britanijan muzejan lugendzal vn 2006 uhokus (avaižihe voden 1857 augotišes)
**Kirjišt** om aluzkund, kudamb keradab da kaičeb painmižsanan i kirjkelen sädusid kundaližen kävutamižen täht, mugažo tegeb tedonandmižfunkcijoidme da bibliografišt radod.

## Toižendad

Kirjišton bumagasine katalog
Voib olda nenid kirjištoid:

* Valdkundaližed
* Büdžetižed
* Municipaližed
* Privatižed
* Personaližed (kanzaližed)
* Opendusen täht
* i m.e.

Universaližiden kirjištoiden socialižed toižendad:

* Publižed
* Sogedoiden täht
* Lapseližed
* Üläškolidenno
* Akademižed
* da toižed

Specialižed sarakkirjištod voidas olda:

* Medicinižed
* Maižanduzes
* Tehnižed
* Čomamahtoižed
* da toižed

## Tetabad kirjištod istorijas

* Toižen Al'-Hakaman kirjišt Kordovas
* Aleksandrijan kirjišt ellinizman aigan
* Ambrozianan kirjišt Milanas
* Aššurbanipalan kirjišt Ninevijas
* Bodlin kirjišt Oksfordan universitetas — kaikiš amuižemb publine kirjišt mail'mas
* Britanijan kirjišt Londonas (ezmäine mail'mas varaduzühtnikoiden mödhe, nügüd' siš om läz 150 mln üht.)
* Francijan Rahvahaline kirjišt Parižas
* Kitain Rahvahaline kirjišt Pekinas
* Kongressan kirjišt Vašingtonas
* Laurencianan kirjišt Florencijas
* Otraran kirjišt Otraras (Kazahstan)
* Palatinan kirjišt Geidel'bergan universitetanno
* Pergaman kirjišt — Aleksandrijan kirjišton päkonkurent antikaigan
* Pühän Gallan jumalankodin kirjišt Šveicarijas
* Vatikanan apostolan kirjišt Vatikanas
* Venäman Rahvahaline kirjišt (enz. Publine) Piteriš
* Päivnouzmaižen Evropan istorižed personaližed keradused: Korvinan kirjišt, Vallenrodtan kirjišt da Zaluskijoiden kirjišt

## Homaičendad
# Ročine laud

Tipine ročine laud
**Ročine laud**, vai **bufetlaud** (roč.: *smörgåsbord*, dan.: *det kolde bord*, norv.: *koldtbord*, isl.: *hlaðborð*, ven.: *шведский стол*), om laudserviruindan populärine mahtuz, kudamb idi skandinavižiš valdkundoiš, i sai levigandusen kaiked Evropadme i mail'mas.

Ročižel laudal kaik sömižed pandas laptati, a adivod banketan vai furšetan aigan voidas otta sömad sigäpäi blödiš.

Amuižen veron mödhe, ročilaižed paniba kaiked sömäd stal'cale kerdalaz adivoiden tulendan statjas, miše joudutada kallišt aigad besedoičendan täht.

## Kacu mugažo

* Banket
* Furšet
* Ordövr *(hors-d'œuvre)*

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Livin kel'

**Livin (livän) kel'** (ičeze nimitused: *līvõ kēļ* vai *rāndakēļ* — «randkel'») oli suomalaiž-ugrilaine, Baltijan meren suomalaine kel'. Kelen kandajad eliba Latvijas.

## Livin kirjankelen kirjamišt

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ā ā | Ä ä | Ǟ ǟ | B b | D d | Ḑ ḑ | E e | Ē ē | F f | G g |
| H h | I i | Ī ī | J j | K k | L l | Ļ ļ | M m | N n | Ņ ņ | O o |
| Ō ō | Ȯ ȯ | Ȱ ȱ | Ö ö | Ȫ ȫ | Õ õ | Ȭ ȭ | P p | R r | Ŗ ŗ | S s |
| Š š | T t | Ț ț | U u | Ū ū | Y y | Ȳ ȳ | V v | Z z | Ž ž |

## Kacu mugažo

* Livin Vikipedii

## Irdkosketused

* Livin kel' *etnologue.com*-saital. (angl.)
* Livin kul'turan da kelen portal (*livones.lv*). (latv.) (angl.) (livin kel')

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Industrialine revolücii

Ezmäine Mail'man ozutelend Londonas, 1851. Se kändihe znamasižeks industrialižen revolücijan meletusiden leviganduses.
**Industrialine revolücii**, **ezmäine tegimištol'ne revolücii** vai **kukerduz tegimištos**, om ezmäine avar industrializacii i olnuden tegimišton ezmäine toštmižsauvond tedolöudmižiden riven alusel. Harakterizuihe tömašinoiden massižen kävutandan zavodindal käzitoiden sijha, tegimed da fabrikad vajehtiba manufakturid. Zavodihe Sures Britanijas 1760-nzil vozil, leviganzi Evropan toižihe maihe i AÜV:oihe, jätksihe 1820−1840-nzihe vozihesai.

Agrarine kund i ižanduz tegimišton idüidenke vajehtihe industrialižen kundan da ižandusen prevaliruindal. Tegihe erazvuiččen aigan maidme, severziden-se pol'viden aigan. Tegimišton väged kazvoiba järedan mašinindustrijan bazal. Kapitalizm kändihe mail'man ižandusen päižeks sistemaks.

Kukerduz tegimištos mäni ühtenaigašti ristitkundan kaiken strukturan vajehtusenke. Revolücijan aigan tön tehmižmahtuz ližadui teravas (kümnikoihe kerdoid), urbanizacii pigustihe, terav ekonomine kazv augotihe (edel lugetihe sidä kazvad voz'sadoidme), ristitišton elon tazopind i lugumär ližaduiba.

Kahtenz' industrialine revolücii jäl'gesti ezmäšt sodarevolücijan ühtes.

## Arvoimižed

Erased pojavad revolücijan arvoimižed oliba Ispanijas i Portugalijas (kapitalan tond kolonijoišpäi), Alamaiš (manufakturižen tehmižen mail'man lider), no tegihe ezmäi Sures Britanijas. Nened ekonomižed i socialižed faktorad oliba päižikš industrialižen revolücijan täht Sures Britanijas Nobelän premijan ekonomikas Džon Hiks-laureatan melen mödhe:

* kaičijoiden privatišt ičezkaluištod i kontraktoiden velgusid institutoiden formiruind, sen paloin ripmatoi da effektivine käskuzkundaline sistem;
* torguindan šingotesen korged tazopind;
* tehmižen faktoroiden torgusen formiruind, ezikät man tarhoiden torguz, toižin sanoin man torguind kändihe joudjaližeks i feodaližita rounadusita;
* paukatud radon avar kävutand, orjiden ton avaron kävutandan voimusetomuz;
* šingotadud finansižed torgused, velgrahoiden procentan madal tazopind;
* tedon šingotez.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Edison Tomas Alva

|  |
| --- |
| Edison Tomas Alva |
| angl.: *Thomas Edison* |
|
Tomas Alva Edison vl 1915 |
| nimi sündundan jäl'ghe: | angl.: *Thomas Alva Edison* |
| radmižen toižend: | inžener, leiutaja, edheotai, fizikanmez', matematikanmez', scentarist, fil'moiden režissör, filmiprodutsent |
| sündundan dat: |
11. uhoku 1847
 |
| sündundan sijaduz: | Milan |
| valdkund: |  Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 227. real: bad argument #1 to 'format' (string expected, got nil).** |
| kolendan sijaduz: | West Orange[d], Essexi maakond[d], New Jersey[d], Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| tat: | Samuel Ogden Edison[d] |
| mam: | Nancy Elliott[d] |
| avtograf: |  |
|  **Edison Tomas Alva VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

*A Day with Thomas Edison* (1922). Dokumentaline video 18 min 44 s hätkte
**Tomas Alva Edison** (angl.: *Thomas Alva Edison* [ˈtɒməs ˈælvə ˈedɪsən]; sünd. 11. uhoku 1847, Mailen-žilo, Ogajo, AÜV — 18. reduku 1931, Uest Orindž-taunšip läz Nju Jorkad, Nju Džersi, AÜV) oli mail'mas tutab amerikaine edheotai i melestegii.

Edison sai AÜV:oiden 1093 patentad da läz 3000 — toižiš valdkundoiš. Hän paremboiči telegrafan, telefonan i fil'mapparaturan, tegi kalindlampad satusekahan kommertižikš, sädi ezmäižid elektrovedimid, tegi meles fonografan.

## Biografii

Tomas Alva oli sündnu Samuel' Edisonan kanzha, hänen ezitatad oliba manpidajad. Mam oli Nensi Eliot i libui pühämehen kanzaspäi. Laps'aigan Tomasan Alvan lühüd nimi oli Al'. Küksihe händast školaspäi koumen kun jäl'ghe, sikš miše opendajad lugiba prihašt «röunatud mahtusidenke», i mam andoi Tomasale ezmäšt opendust kodiš. Tedokirjad i kodvad oliba mel'hetartuižed prihale kaiken, i hän radaškanzi lugendlehtesiden möjaks samha rahoid kodviden täht. Vspäi 1863 radoi telegrafistan raudtel, no küksihe radospäi onetomuziden riven tagut. Niil-žo vozil Edison napri möda severzid-se tehtud meles ladimid (lugim valičemižiden äniden täht, avtomat kirjutamha kursid biržan täht), no sai kilt.

Vl 1869 mez' sirdi Nju Jorkha radmaha telegrafistan, i sil-žo vodel paneb «Pop, Edison i kompanii»-edheotandan alust. Edison paremboiči biržbülleteniden telegrafiruindan sistemad kuldan i akcijoiden kursas biržtikeran kävutaden. «Gold & Stock telegraph company» osti ladint US$40 tuhas, i Edison avaiži severz'-se radhonusid sadud rahoišpäi ladimen tehmižen täht. Vll 1873−1876 melestegii andoi 45 zajavindad patentoihe näht, ližadui telegrafan pigudele severt-se kerdoid toden kaksitadud dupleksan ladint.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Tesla Nikola

|  |
| --- |
| Tesla Nikola |
| serb.: *Никола Тесла* |
|
Nikola Tesla (fotokuva läz 1893. vot) |
| nimi sündundan jäl'ghe: | serb.: *Никола Тесла* |
| radmižen toižend: | leiutaja, elektriinsener, fizikanmez', elektrik, mehaanikainsener, futurist |
| sündundan dat: |
10. heinku 1856
 |
| sündundan sijaduz: | Smiljan[d], Lika regiment[d], Q12745671?, Horvaatia sõjaväestatud piiriala[d], Sõjaväestatud Piiriala[d], Austria keisririik[d] |
| valdkund: |  Austria keisririik[d]  Püha Istváni krooni maad[d]  Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| kolendan dat: | 7. viluku 1943(1943-01-07) (86 vot) |
| kolendan sijaduz: | Nju Jork, New Yorgi osariik[d], Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| tat: | Milutin Tesla[d] |
| mam: | Đuka Mandic[d] |
| avtograf: |  |
|  **Tesla Nikola VikiAitas**  |

**Nikola Tesla** (serbohorvatan kelel: *Никола Тесла* vai *Nikola Tesla* [nǐkola têsla]; sünd. 10. heinku 1856, Smilän, Avstrine imperii, nügüd' Horvatijas — kol. 7. viluku 1943, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV) — fizikantedomez', inžener, elektrotehnikantedomez' da melestegii. Tesla oli sündnu Avstrižhe imperijha da kaznu siš (sid' — Avstrijan da Mad'jaranman imperijas), möhemba radoi Francijas da AÜV:oiš. Vl 1891 hän kändihe AÜV:oiden rahvahanikaks.

Teslan tond elektrusen da magnetizman tedoidushe om sur'. Hänen patentad da teoretižed töd avaižiba ted nügüd'aigaižile ladimile, kudambad ratas vajehtujan joksusen abunke, äifazižile sistemile da elektrolikutimile. Kaik nened ladimed laskiba zavottä uz' etap industrialižes revolücijas.

Tesla om tutab kut efiran teorijan polenpidai.

Magnitvalun tihedusen ühtnik om nimitadud hänen nimel (*Tesla*).

## Biografii

Tuleban aigan tedomez' oli sündnu hristanuskondan serbižen ortodoksižen jumalankodikundan Milutin Tesla-papin (1819−1879) kanzha. Georgina (Džuka) Tesla-mam (1822−1892) oli papin tütreks. Nikola oli nelländen lapsen videspäi.

Vll 1870−1873 Tesla openui Karlovacan korktas školas (nüg. Horvatijas), vll 1875−1878 tedoiži elektrotehnikad Gracan tehnižes korktas školas (nüg. universitet, Avstrii). Napri opetas filosofijan tedokundal Pragan universitetas vl 1880, no lopi opendust ühten semestran jäl'ghe i läksi radmaha rahoiden mairhen tagut.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Nikola Teslan muzejan sait (*nikolateslamuseum.org*, Belgrad, Serbii). (serb.) (angl.)
* Nikola Teslan patentad, kirjad da kirjutused *teslauniverse.com*-saital. (angl.)
# Logik

«Logikan tip»-kuva saksalaižen Gregor Reiš-kirjutajan-manahan *Margarita Philosophica*-enciklopedijaspäi, 1503/08. Kaks' koirad, latin.: *veritas* «toduz» i *falsitas* «kelastuz», sabustadas *problema*-jänišad. Logik om azektud sillogizman mekal i rigehtib jäl'giči. Parmenid venub grotas huralpäi, logine argumentacii tegi ted filosofijha hänen abul
**Logik** (amuižgrek.: λογική *logikē* «oiktan meletandan (sekoimižen) tedo» sen-žo kelen *λόγος*-sanaspäi «sekoimine», «mel'», «hama») om filosofijan jaguz. Se om normativine tedo intellektualižen tedoiduzradmižen formiš, metodoiš da käskusiš. Formalizuidas niid logižel kelel.

Kut sekoimižen metodoiden analiz logik šingotihe eziauguižešti koumes kul'turas ühten aigan läz 4. voz'sadad EME: kitajižes, indižes i grekižes. Aristotel' vedi logikan tedoid sistemha, pani logižen meletandan formid i ohjandimid. Openuihe logikad istorižikš kuti filosofijan i ritorikan pala. Kut tedo logik kacub todusen sandan metodoid sadud edel sidä tedoišpäi, toižin sanoin eile mujandoišpäi, no kodvindan abul.

Logikan meton üks' päsabutandoišpäi om necen azjan märhapanend: kut tulda lähtmižvendoidennoks edeližusišpäi (oiged sekoimine) i sada todhišt tedod meletandan objektas. Se kävutase paksus toimetamha hüvin tedoitud melen predmetan nüansid da sen kosketusid kactud nägusen toižidenke aspektoidenke.

Logikan nell' toižendad: formalitoi (argumentacijan tedoiduz naturaližel kelel), formaline, simvoline, dialektine (marksizman logik). Formaline logik sai todesišt šingotest 20. voz'sadan augotišespäi ühtes matematikan tedoidenke. Formalitoman logikan šingotez zavodiše 21. voz'sadal kelentedon teravanke matematizacijanke.

Erased logižed operacijad: märhapanend, klassifikacii, todestamine, kumaiduz. Formaližes logikas: eidand, kaidenduz (röunaduz), ühthevend.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Hegel' Georg Vil'hel'm Fridrih

|  |
| --- |
| Hegel' Georg Vil'hel'm Fridrih |
| saks.: *Georg Wilhelm Friedrich Hegel* |
|
Hegelän portret, *pirdi Jakob Šlezinger vl 1831* |
| radmižen toižend: | filosof, õppejõud, philosophy historian, kirjutai, philosopher of law, loogik |
| sündundan dat: |
27. eloku 1770
 |
| sündundan sijaduz: | Štutgart, Württembergi hertsogkond[d], Saksa-Rooma riik[d] |
| valdkund: |  Württembergi kuningriik[d] |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 199. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| kolendan sijaduz: | Berlin, Preisi kuningriik[d], Saksa Liit[d] |
| tat: | Georg Ludwig Hegel[d] |
| mam: | Maria Magdalena Louisa Fromm[d] |
| avtograf: |  |
|  **Hegel' Georg Vil'hel'm Fridrih VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Georg Vil'hel'm Fridrih Hegel'**  (saks.: *Georg Wilhelm Friedrich Hegel* [ˈɡeːɔɐk ˈvɪlhɛlm ˈfʁiːdʁɪç ˈheːɡl̩]; sünd. 27. eloku 1770, Štuttgart, Vürtembergan gercogkund, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. kül'mku 1831, Berlin, Germanijan ühtištuz) oli saksalaine filosof, saksižen klassižen filosofijan üks' sädajišpäi. Kirjuti saksan i latinan kelil.

## Tedoradon znamoičend

Hegel' zavodi tedoita personan sociališt šingotest i avaiži liberalizman torgusen abstraguruindad personan individualižusespäi. Tedomehen istorijan filosofii valatoiti znamasižikš Karl Marksan sociologijad. Georg Hegel' om rahvahanikkundan koncepcijan tegijoiden keskes.

Nimitadas hegelläižeks filosofan kacegiden sistemad.

## Biografii

Georg Vil'hel'm Fridrih oli sündnu gercogkundan rahatanhan Georg Lüdvig Hegel'-sekretarin (1733−1799) kanzha i sai hüväd opendust. Vll 1788−1793 openui Tübingenan jumalantedon seminarijas universitetanno, vl 1790 sai filosofijan magistran arvod, no ei tahtoind kätas papikš. Vspäi 1801 radoi opendajan Jenan, Geidel'bergan i Berlinan universitetoiš.

Hegel' nai vl 1811, Marija Elena Suzanna fon Tuher (1791−1855) oli hänen ak. Kaik oli koume poigad filosofal: ezmäine illegitimine Lüdvig (ühtni Alamaiden armijha i pölištui Batavijas), sid' naimiželospäi Karl (istorik) i Immanuil (teolog). Georg joi äi vinad, nühai tabakod, ühtni kartvändoihe.

## Valitud sädused

Päižed
* «Hengen fenomenologii» (1807, saks.: *Phänomenologie des Geistes*)
* «Logikan tedo» (1812−1816, *Wissenschaft der Logik*)
* «Filosofižiden tedoiden enciklopedii» (1817, *Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften*, voziden 1827 i 1830 pästandoiden ližadusidenke)
* «Oiktusen filosofijan elementad» (1821, *Grundlinien der Philosophie des Rechts*)

Toižed
* «Hristanižen religijan pozitivižuz» (1795/96, *Die Positivität der christlichen Religion*)
* «Skepticizman pidand filosofijha» (1802, *Verhältnis des Skeptizismus zur Philosophie*)
* «Filosofijan propedevtik» (1808−1811, *Philosophische Propädeutik*)
* «Mail'man istorijan alusiš, jagandas i hronologijas» (1830, *Über Grundlage, Gliederung und Zeitenfolge der Weltgeschichte*. Von J. Görres)

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Ä

Ää
**Ä (ä)** om levitadud latinan kirjamišton kirjam.

Om 27. kirjameks vepsän kirjamištos. Om saksan i ročin keliden kirjamištoiš mugažo.

## Irdkosketused

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Saamen keled

**Saamen keled** oma suomalaiž-ugrilaižed keled, pagištas Skandinavijan da Kolan pol'sariš. Pagižijoiden lugu om läz 25 000 ristitud (mamankeled).

## Eläbad keled

| № | Kel' | Originaline nimi | Valdkund(ad) | Pagižijoiden lugu | Kirjamišt |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Suvisaamen | *Åarjelsaemien gïele* |  Norvegii  Ročinma | läz 600 | latinan |
| 2. | Umesaamen | *Ubmejensámien giella* |  Ročinma | läz 10 | latinan |
| 3. | Pitesaamen | *Bidumsámegiella* |  Norvegii  Ročinma | läz 20 | latinan |
| 4. | Lulesaamen | *Julevsámegiella* |  Norvegii  Ročinma | läz 2,000 | latinan |
| 5. | Pohjoižsaamen | *Davvisámegiella* |  Norvegii  Ročinma  Suomenma | läz 20,000 | latinan |
| 6. | Skoltsaamen | *Sääˊmǩiõll* |  Suomenma  Venäma | läz 400 | latinan |
| 7. | Inarisaamen | *Anarâškielâ* |  Suomenma | läz 300 | latinan |
| 8. | Kildinsaamen | *Кӣллт са̄мь кӣлл* |  Venäma | läz 700 | kirilline |
| 9. | Tersaamen | *Saa´mekiill* |  Venäma | läz 2 | latinan |

## Kolnuded keled

| № | Kel' | Originaline nimi | Valdkund(ad) | Hajenu | Kirjamišt |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Akkalasaamen | *Ču´kksuâlis* |  Venäma | 2003 | kirilline |
| 2. | Kemisaamen | *Samääškiela* |  Suomenma | läz 1900 | latinan |

## Irdkosketused

* Uzištused saameks YLE.fi-saital (pohjoižsaamen kel').

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Ipsilon

**Ipsilon** (**Υ**, **ϒ**, **υ**, virkand grek.: ύψιλον [ˈipsilon], amuižgrek.: ὖ ψιλόν «järgeline u») om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund (vhesai 1030 oli tarkoikti) om [y] (vepsän «ü», ei ole venän), hot' eziauguižin oli [u] (kut venän kulund). Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [i], ου-digrafas [u], virktas [f] vai [v] αυ- i ευ-digrafoiš, [v] kesked vokalid.

## Kosketused toižidenke kirjamidenke

Kirjam libui finikijan 𐤅-kirjamespäi *vav* (*wāw*), kändase «kouk» vai «negloikaz palik». Nimitihe «järgeline u» erištamha ου-digrafaspäi (sen virkand oli [ou], tegihe [u]). Latinan kirjamed U, V, W i Y augotižlibuihe grekan ipsilon-kirjamespäi, kirilline ižica (Ѵ)-kirjam-ki, mugažo У-kirjam kesknikan-digrafan kal't.

Ei pida segoitada pen't *υ*-kirjant grekan penenke *ν*-kirjamenke, jäl'gmäižen alah om nügu.

## Kävutand znamaks

Ottas kävutamižhe surt ϒ-kirjant i pen't υ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:

* elementarižes fizikas ϒ-kirjam znamoičeb ipsilon-mezon-heneged.
* italine Lancia-avtotegii pästab levitadud modelid Lancia Ypsilon-torguindmarkanke vspäi 1996.
* astrofizikas i fizižes kosmologijas ϒ-kirjam om massan i vauktusen kosketez.
* statistikas kävutadas erasti ν-kirjamen (nü) sijas joudjudenmäriden znamoičendan täht.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Grekan kirjamišt** |  |
| Al'fa (Αα) • Beta / Vita\* (Ββ) • Gamma (Γγ) • Del'ta (Δδ) • Epsilon (Εε) • Dzeta / Zita\* (Ζζ) • Eta / Ita\* (Ηη) • Teta / Fita\* (Θθ) • Jota (Ιι) • Kappa (Κκ) • Lämbda (Λλ) • Mü / Mi\* (Μμ) • Nü / Ni\* (Νν) • Ksi (Ξξ) • Omikron (Οο) • Pi (Ππ) • Ro (Ρρ) • Sigma (Σσς) • Tau / Taf\* (Ττ) • Ipsilon (Υυ) • Fi (Φφ) • Hi (Χχ) • Psi (Ψψ) • Omega (Ωω) |
| \**Amuižgrekan / Nügüd'aigaine grekan nimituz* |
# 11 (lugu)

**11** (**üks'toštkümne**) om naturaline numeral' (lugusana) 10 da 12 keskes.

## Lugun ičendad

* Nece lugu om palatoi, jagamatoi.
* Se om kaikiš suremb naturaline numeral', kudambad ei voi ozutada erazvuiččiden palatomiden luguiden summaks.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# YouTube

YouTube:an logotip vl 2024
**YouTube** (lugese *jutjub*, kändase «SinäTorv» anglijan kelespäi) om populärine videohostingan sait.

Saitan aluz om pandud vl 2005 uhokun 14. päiväl. Vspäi 2006 se om Google-kompjuterižgigantan tütärkompanijaks. YouTube:n päfater sijadase amerikaižen Kalifornii-štatan San Bruno-lidnas (San Franciskon suvine ezilidn).

Kävutajad voidas kacta video saital vai panda ičeze videorolikad sinnä.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* *YouTube.com* venäkelel.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Violine

Violižen diapazon
Järgeline violine (165?-ndel vlpäi)
**Violine** (ital.: *violino*) om populärine kaikes mail'mas jändesoit. Sil znamasine rol' om Evropan kul'turas.

Rahvahaline augotižlibund om necil soitol. Violine sai nügüdläšt nägud 16. voz'sadan keskes Italijan pohjoižes. Levini 17. voz'sadal kut soline soit, kändihe populäižeks Päivnouzmaižen Evropan maiš. Violine i fortepjano oma akademižen (klassižen) muzikan päsoitod. 18. voz'sadan keskespäi violine om simfonižen orkestran i jändekvartetan päsoit.

Violižen mastarid tehtas soitoid. Kaik nell' (viž harvašti) jändet om olmas violižel. Muzikant soitab niil tauguden abul.

Violižen än' (tembr) om sanged alaregistras, pehmed keskregistras i lošt üläregistras. Nell' jändet oma lattüd kvintoiden mödhe: GM D1 A1 E2. Se om jändesoitoiden kaikiš korktemb registrine toižend i kaikiš penemb soit.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |