Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Einštein Al'bert

|  |
| --- |
| Einštein Al'bert |
| saks.: *Albert Einstein* |
|
Al'bert Einštein vl 1921 |
| radmižen toižend: | theoretical physicist, teadusfilosoof, leiutaja, teaduskirjanik, pedagoog, õppejõud, fizikanmez', filosof, kirjutai, teadlane, matematikanmez', patent examiner, professor, pacifist |
| sündundan dat: |
14. keväz’ku 1879
 |
| sündundan sijaduz: | Ulm[d], Württembergi kuningriik[d], Germanijan imperii |
| valdkund: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 177. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 227. real: bad argument #1 to 'format' (string expected, got nil).** |
| kolendan sijaduz: | Princeton[d], Merceri maakond[d], New Jersey[d], Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| tat: | Hermann Einstein[d] |
| mam: | Pauline Koch[d] |
| avtograf: |  |
| sait: | alberteinstein.com |
|  **Einštein Al'bert VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Al'bert Einštein** (saks.: *Albert Einstein* ['albɛɐ̯t 'aɪnʃtaɪn]; sünd. 14. keväz'ku 1879, Ul'm-lidn (nüg. Saksanman Baden-Vürtemberg-federacijanmas), Vürtemberg-kunigahuz, Germanijan imperii — kol. 18. sulaku 1955, Prinston, Nju Džersi-štat, AÜV) — üks' nügüdläižen teoretižen fizikan sädajišpäi, Nobelän premijan fizikas laureat (vl 1921), kundaline šingotai-gumanist. Eli Saksanmas (1879−1893, 1914−1933), Šveicarijas (1893−1914) da AÜV:oiš (1933−1955). Oli mail'man äjiden päuniversitetoiden arvostuzdoktoraks, äjiden Tedoakademijoiden ühtnijaks.

## Sädused

Einštein om 300 tedotön sädai fizikas, 150 tedotön istorijas da tedon filosofijas avtor.
Hän om neniden tedoteorijoiden sädai:

* Specialine relätivižusen teorii (1905).
* Ühthine relätivižusen teorii (1907−1916).
* Fotoeffektan da lämudenmülün kvantine teorii.
* Einšteinan — Bozen kvantine statistik.
* Braunan kobaidusen statistine teorii.
* Induciruidud sädegoičendan teorii.

Tegii andoi ičeze avtoroiktust, kaik kirjeižid i tedotöiden käzikirjutesid Evrejan universitetale (Jerusalim).

## Biografii da kanz

Al'bert oli sündnu German Einštein-edheotajan (1847−1902) i Paulina Einštein-kodiemägen (neiččel Koh, 1858−1920) kanzha. Maja-sizar (1881−1951) oli tedomehel mugažo. Al'bert openui Cürihan tehnižes üläškolas (1896−1900), pästtihe sišpäi rata školopendajan voimusenke.

Oli naižiš kaks' kerdad, akad: Mileva Marič (vspäi 1896, kol. 1948) i El'za Einštein (vspäi 1919, kol. 1936). Koume last sünduihe ezmäižes naimiželos: Lizerl'-tütär (1902, kol. vagahaižel), Gans Al'bert-poig (1904) i Eduard-poig (1910).

## Mušt

Oma nimitadud londuses tedomehen muštoks:

* fotoniden lugumäran märičendühtnik fotohimijas;
* einšteinii — himine element nomer 99;
* Asteroid (2001) i Kudmaižen krater, «Einšteinan Rist»-kvazar Pegas-tähthištos;
* Gravitacijan linzoiden effekt — Einšteinan renghad.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Einšteinan elon ozutelend Bernan istorižes muzejas (*bhm.ch*). (angl.) (saks.) (fr.)
# Pu (material)

Pumaterialan 16 toižendad, huralpäi oiktale:

1. *Pinus sylvestris* (Pedai)

2. *Picea abies* (Kuz')

3. *Larix decidua* (Lehtkuz')

4. *Juniperus communis* (Kadag)

5. *Populus tremula* (Hab)

6. *Carpinus betulus* (Grab)

7. *Betula pubescens* (Koiv)

8. *Alnus glutinosa* (Lep)

9. *Fagus sylvatica* (Bukpu)

10. *Quercus robur* (Tamm)

11. *Ulmus glabra* (Jalaim')

12. *Prunus avium* (Višn')

13. *Pyrus communis* (Gruš)

14. *Acer platanoides* (Vahtar')

15. *Tilia cordata* (Lehmuz, Nin'pu)

16. *Fraxinus excelsior* (Sarnipu)

 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Pumaterial** om sündnu möuvhaspäi olii koren al pun südäimine pala da sadud puspäi material.

Kaikiš amuižembid kividunuzid pukazmusid löuzihe vl 2011 Kanadan Nju Bransuik-provincijas, ned eliba 400 mln vot tagaz mecaks. Tähäsai pumaterialad sadas mecan varhapanendal, hot' om-ki naprindoid Azijas sauda fermoid kazvatamha bambuk (se kazvab lujas teravas).

Pumaterial kävutase amuižiš aigoišpäi kuti torhuz:

* sauvomha pertid da toižid sauvusid (läväd, sildad, irdlavad);
* poltuseks — haugod, nügüd' pelletad-ki jändusišpäi;
* ümbriradamha ladimikš, soitoikš da kodikaluikš;
* azegeks (taug).

Nügüd'aigan ližazihe meblin tehmine, bumagan da himižiden substancijoiden pästand, čomamahtsädused.

Pun sugud oma pehmdad, kovad da kal'hed. Pidab kävutada vigatoi mec da kuivata kuidimil oikti samha hüväladuližid materialoid.

## Pumaterialihe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ala pili part keskel, a pili röunas.*
> * *Ühtes bokaspäi ei vestkoi.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Villänkul'turad

Nižu — üks' kaikiš tarbhembiš villänkul'turoišpäi
**Villänkul'turad** om kaikiš tarbhaižembiden kazmusiden grupp, kudamb andab jüväd — ristitun päsöndtavarad i torhust äjiden tegimišton sarakoile dai sötet maižanduzživatoiden täht.

Kaikiš enamba levitadud villänkul'turad oma nižu, ris, kukuruz, rugiž, hirs', kagr, greč i ozr.

Villän jüviden korged sötmižarvuz märičese sen mülündal (kuivan olendan andmused): hil'vezikod — 60..80%, vauktušed — 7..20%, fermentad, vitaminad (A, B1, B2, B6, PP).

Tedo villän kazvatandas nimitase *villänkazvatuz*.

## Istorii

Zavottihe kazvatada villäd Lähižes Päivnouzmmas 12 tuhad vozid tagaz. Nened kazmused oma domestificiruidud ezmäižikš Kazvateližen Pol'kun maiš: nižu, ozr, herneh.

Lugetas ozimsemendan kävutandad amuižiden indoevropalaižiden levigandusen süks.

## Mail'man kazvatuz

Villän kazvatusen andmused alemba kirjutadud tabludes lugetas nenid kul'turoid: ozr, kagr, hirs', durr, kukuruz, ris, rugiž i nižu.

**Villänkul'turoiden kaikiš järedambad kazvatajad (2020)**| Rang | Valdkund | Lugumär, tonnad |
| --- | --- | --- |
| 1 | Kitai Kitai | 615,518,145 |
| 2 | AÜV AÜV | 434,875,197 |
| 3 | Indii Indii | 335,035,000 |
| 4 | Venäma Venäma | 130,037,708 |
| 5 | Brazilii Brazilii | 125,568,280 |
| 6 |  Argentin | 86,573,396 |
| 7 | Indonezii Indonezii | 77,149,202 |
| 8 | Kanad Kanad | 65,013,700 |
| 9 | Ukrain Ukrain | 64,342,357 |
| 10 |  Bangladeš | 59,960,399 |
| 11 | Francii Francii | 56,849,840 |
| 12 | Vjetnam Vjetnam | 47,320,537 |
| 13 | Saksanma Saksanma | 43,265,100 |
| 14 | Pakistan Pakistan | 42,540,915 |
| 15 | Turkanma Turkanma | 37,184,688 |
| 16 | Meksik Meksik | 36,375,198 |
| 17 | Tailand Tailand | 35,507,800 |
| 18 | Pol'šanma Pol'šanma | 34,865,080 |
| 19 |  Efiopii | 30,248,751 |
| 20 |  Nigerii | 28,672,504 |
| 21 | Mjanmar Mjanmar | 27,552,568 |
| 22 | Filippinad Filippinad | 27,413,963 |
| 23 | Ispanii Ispanii | 27,320,900 |
| 24 | Avstralii Avstralii | 26,613,793 |
| … |  | … |
| **Kaik mail'mas** |  | **2,996,142,289** |

## Homaičendad
# Karjalan keled

Karjalan keliden (paginoiden) leviganduz:
1,2,5 — ičenaižkarjalan kel'
3 — lüdikel'
4 — livvin kel'
**Karjalan keled** (ičeze nimituz: *karjalan kielet*) om suomalaiž-ugrilaižiden keliden alaoks, kudamb mülütab Baltijan meren suomalaižihe kelihe. Pagižijoiden lugu — läz 60 tuhad ristituid.

"Karjalan kel'"-termin om ridasine. Venäman tedoliteraturas nügüd' kävutadas erižed terminad «ičenaižkarjalan kel'», «livvin kel'» da «lüdikel'».

Karjalan keled oma agglütinativižed. Karjalan keled oma Karjalan Tazovaldkundan pagižkeled.

## Karjalan kirjamišt

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | Č č | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n |
| O o | P p | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž |
| T t | U u | V v | Y y | Ä ä | Ö ö | ' |

Vl 2011 Petroskoiš pättihe, miše Ü-kirjamen sijas i ičenaiž-karjalan, i livvin kelil linneb Y.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Uzištused karjalaks *YLE.fi*-saital.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# McDonald's

McDonalds:an logotip
**McDonald's** om amerikaine korporacii. Sen aluz om pandud kahtel Makdonalds-vellel vl 1940. Formulirui kiruhsömän principoid vl 1948.

Vhesai 2010 kompanii oli kaikiš suremb kiruhsömän restoranoiden verk mail'mas, radab frančaizingan sisteman mödhe päpaloin. Vn 2018 lopus kaik 37 855 restoranad radoihe «McDonald's»-torguindmarkanke, niiden keskes 35 085 oliba frančaizingan oiktusenke. Korporacii mülüb AÜV:oiden kaikiš järedambiden kompanijoiden «Fortune 500»-nimikirjuteshe (149. sija vl 2019).

Korporacijan päfater sijadase Ouk-Brukas — Čikagon ezilidnas, AÜV.

«McDonald's»-restoran Moskvan prospektal Piteriš, 2004
## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |