Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Literatur

**Literatur** (latin.: *lit(t)eratura* «kirjutadud» *lit(t)era*-sanaspäi «kirjam») om mitte taht kirjutadud tekst.

Tegii om olmas miččel taht literaturižel sädusel. Tegijad oma kirjutajad, dramaturgad da runokirjutajad. Suližed tekstad ei mülügoi literaturha päpaloin, no fiksiruidud mülüiba (oz., fol'klor). Kirjad kaitas literaturad tobjimalaz, voib löuta niid kirjištos. Tekstan toižed kandajad oma käzikirjutez, kompjuterfail, audiokirj.

Literaturan jagused oma proz, p'jesad, runoišt. Om äi literaturan žanroid. *Literaturantedo* tedoidab literaturad.

Literatursädusiden funkcijad oma socialine, psihologine, hengeližvauktastai, politine.

## Toižendad

Päižed toižendad oma čomamahtoine literatur (literatur kut čomamaht), dokumentaline proz, memuarine, tedoline, tedoližpopulärine literatur, tedonandmižliteratur, openduzliteratur, tehnine literatur (sarakoidme), literatur psihologijas i ičtazparemboičendas da tž. (hengeline, religiozine, reklamine, istorine, bobuštai).

Jagadas literaturad kontinentan, rahvahiden i valdkundoiden mödhe, oz., Evropan literatur, AÜV:oiden literatur, Suomenman literatur, venälaine literatur, vepsän literatur.

Kaceltas literaturad hronologižes järgenduses: antikaigaine, keskaigaine, udessündundan aigan, modernizman i postmodernizman literaturad; voz'sadan i voz'kümnen mödhe.

Kirjutai voib sada tekstad märitud auditorijan täht: lapsile, norištole, täuz'kaznuzile.

## Kacu mugažo

* Kirjankel'

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Latinan kirjamišt

**Latinan kirjamišt** om latinan kelen kirjamišt. Nügüd' sen bazižes variantas om 26 kirjant.

Fragment vn 1407 angližes latinankel'žes Biblijaspäi
## Istorii

### Nügüd'aigaline kirjamišt

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | *J j* | K k | L l | M m | N n |
| O o | P p | Q q | R r | S s | T t | *U u* |
| V v | *W w* | X x | Y y | Z z |

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Grekan kirjamišt

Grekan kirjamišton ičeze nimituz
**Grekan kirjamištos** om 24 kirjant.

## Nügüd'aigaline grekan kirjamišt

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Α α | Β β | Γ γ | Δ δ | Ε ε | Ζ ζ | Η η | Θ θ |
| Ι ι | Κ κ | Λ λ | Μ μ | Ν ν | Ξ ξ | Ο ο | Π π |
| Ρ ρ | Σ σ ς | Τ τ | Υ υ | Φ φ | Χ χ | Ψ ψ | Ω ω |

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kitajan kel'

Kitajan kelen leviganduz mail'mas:

     Valdkundad, kus kitajan kel' om päine vai oficialine
     Enamba 5 mln pagižijoid kitajan kelel
     Enamba 1 mln pagižijoid kitajan kelel
     Enamba pol'millionad pagižijoid kitajan kelel
     Enamba 100 tuhad pagižijoid kitajan kelel
     Lidnad pagižijoiden kitajan kelel znamasiženke lugunke
**Kitajan kel'**  (suližen paginan ičeze nimituz: verol. 漢語 / kebn. 汉语 *hanjui*, pin'jin': *hànyǔ* «Han'(-rahvahan) kel'»; kirjutandpaginan ičeze nimituz: 中文 *čžunven'* , pin'jin': *zhōngwén* «kitajan kirjkel'») om valdkundkel' Kitaiš, Singapuran i ÜRO:n üks' oficialižiš kelišpäi. Se om sino-tibetižen kel'kanzan üks' kahtes sarakospäi, Kitain rahvahan kel'.

Pagižijoiden lugu kaikes mirus om läz 1,3 mlrd ristituid (2016). Erištadas paginoiden 10 gruppad, pohjoižed paginad oma literaturižen kelen aluseks.

## Istorii i normativine kel'

Kitajan kel' om üks' kaikiš amuižiš eläbiš kelišpäi. Sen kirjkel' om kaikiš amuižemb kävutadud keskes nügüd'aigan. Japonan i korejan keled ottas kävutamižhe kitajan kirjkelen ijeroglifoid. Kel'korpusan kaikiš vanhembad dokumentad oma 14.-11. voz'sadoiden EME arboindkirjutesed todud andaks živatoiden luil i katussamboiden katusil.

Normativine kitajan kel' om erazvuitte valdkundoidme da specialižidme territorijoidme, no erinend om pen' niiden keskes. Kitajan norm nimitase 普通话 *putunhua*, Singapuran — 华语 *huajui*. Honkongan i Taivanin norm om 国语 *gojui*, se kävutab veroližid ijeroglifoid.

## Ümbrikirjutand

Voib lugeda ijeroglifad erazvuiččikš sen sijadusen tekstas mödhe. Teta koume tuhad ijeroglifoid om täudub el'gendamha lugendlehtesid i aiglehtesid specializacijata. Ijeroglifoiden üläühthine vajehnik (中華字海 *Čžunhua czihai* «kitajan ijeroglifoiden meri») mülütab 85 568 ijeroglifad vn 1994 pästandas.

## Lugusanad

| Znamoičend | Järgeline ijeroglif | Finansižiš dokumentoiš | pin'jin' | vepsän kirjamil |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 〇 | 零 | líng | lin |
| 1 | 一 | 壹 | yī | ji |
| 2 | 二 | verol. 貳, kebn. 贰 | èr | er |
| 3 | 三 | 叁 | sān | san' |
| 4 | 四 | 肆 | sì | si |
| 5 | 五 | 伍 | wǔ | vu |
| 6 | 六 | verol. 陸, kebn. 陆 | liù | lü |
| 7 | 七 | 柒 | qī | ci |
| 8 | 八 | 捌 | bā | ba |
| 9 | 九 | 玖 | jiǔ | czü |
| 10 | 十 | 拾 | shí | ši |
| 20 | 廿 | 念 | niàn | nän' |
| 30 | 卅 | 叁拾 | sà | sa |
| 100 | 百 | 佰 | bǎi | bai |
| 1000 | 千 | 仟 | qiān | cän' |

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |