# Kitai

**Kitain Rahvahaline Tazovaldkund
中華人民共和國
*(Čžunhua Žen'min' Gunhego)|  **Flag**  |  **Valdkundznam**  |
| Pälidn
 | Pekin |
| Eläjiden lugu (2018)
  | 1,384,688,986 ristitud |
| Pind
 | 9,596,960 km² |
|  |
| Kel'
 | kitain |
| Valdkundan pämez'
  | Si Сzin'pin |
| Päministr
  | Li Kecän |
| Religii
 | ateizm, buddizm, konfucijanuskond, daosizm |
| Valüt
  | kitain juan' (¥ • 元 • 圆 • 圓) (CNY) |
| Internet-domen
  | .cn (k. mug. — Kitain internet-domenad) |
| Telefonkod
 | +86 |
| Aigvö
 | UTC+8 |

**Kitai** (ičeze nimi — kit.: 中國 / 中国, pin'jin': *Zhōngguó* [tʂʊŋ˥kwɔ˧˥], vepsän kirjamil *Čžun Go* «keskvaldkundad»), täuz' oficialine nimi om **Kitain Rahvahaline Tazovaldkund** (kit.: 中華人民共和國, pin'jin': *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó* [tʂʊŋ˥xwa˧˥ ʐən˧˥min˧˥ kʊŋ˥˩xɤ˧˥kwɔ˧˥], vepsän kirjamil: *Čžunhua Žen'min' Gunhego*) om valdkund Azijan päivnouzmas. Se om kahtenz' valdkund mail'mas ristitišton lugun mödhe (Indijan jäl'ghe). Pälidn om Pekin.

Kitai om ÜRO:n kaikenaigaižeks ühtnijaks sen alusenpanendan aigaspäi. Kitain armii om kaikiš suremb aktivižen mülükundan mödhe (2,035 mln ristituid). KRT kodvi ičeze atombombad vn 1964 redukus, sen südäitukazegišton arsenal om koumanz' surtte mail'mas. Järed ripmatoi kosmine program om valdkundal.

## Istorii

Vl 221 EME Cin' Šihuandi ühtenzoiti Kitain maid imperijaks ezmäižen kerdan.

Vn 1912 1. päiväl vilukud Kitain Tazovaldkundan aluz om pandud, se ohjandab Taivan'-sarel tähäsai.

Vn 1949 1. päiväl redukud tedotihe Kitain Rahvahaližen Tazovaldkundan alusenpanendas. Vozil 1949−1956 Kitai sädi tegimišton bazižid sarakoid NSTÜ:n abul. Marksistad tuliba valdha, i vedihe «suren hüpken» (1958−1966) i «kommunizacijan» politikad Mao Czedunan ohjastusen al. Vll 1966−1976 Kitai eli läbi kul'turrevolücijas. 1980-nzil vozil irdpol'ne politik kadoti agressivižust, zavodihe ižandusen ližakahid reformid, ristitišt söškanzi külläks. Ižandusen šingotez toi hüvid satusid.

Nügüdläine Konstitucii (kit.: 宪法, pin'jin': *Xiànfǎ*, vepsän kirjamil *Sän'fa*) om nellänz' lugul revolücijan jäl'ghe, se om vahvištadud vn 1982 4. päiväl tal'vkud, möhembaižed vajehtused oliba vll 1988, 1993, 1999, 2004 i 2018.

## Geografijan andmused

Kitain topografine kart (2014)
Kitai om mavaldkundröunoiš 14 valdkundanke, ned oma: Vjetnam (röunan piduz — 1297 km), Laos (475 km) i Mjanmar (2129 km) suves, Indii (2659 km), Butan (477 km), Nepal (1389 km) i Pakistan (438 km) suvipäivlaskmas, Afganistan (91 km), Tadžikistan (477 km) i Kirgizstan (1063 km) päivlaskmas, Kazahstan lodehes (1765 km), Mongolii (4630 km) i Venäma (4179 km) pohjoižes, KRDT (1352 km) pohjoižpäivlaskmas. Ühthine röunoiden piduz om 22 457 km.

Valdkundan pind om 9,596,960 km², otab koumant sijad mail'mas Venäman da Kanadan jäl'ghe pindan mödhe. Kitain päivlaskmaižed randad lainištadas Tünen valdmeren Kitain Päivnouzmmeri da Pakuine meri, suvižed randad — Kitain Suvimeri. Ühthine randanpird om 14 500 km.

Tibetan mägišt otab valdkundan suvipäivlaskmpalad. Gimalajad seištas Indijan röunal, niiden kaikiš korktemb čokkoim om kaikiš korktemb Mal Džomolungm-mägenoc (8850 m). Kaikiš madalamb čokkoim om Turfanan alang, −154 m. Znamasižed joged oma Janczi da Huanhe. Mecad ottas territorijan 22,3 procentad.

Londuseližed pävarad oma kivihil', metallad (raudkivend, boksitad, tin, hahktin, cink, vanadii, molibden, vol'fram, artut', uran, harvad mametallad), kivivoi, londuseline gaz, antimonii, gidroenergii (kaikiš suremb mail'mas), mahuz.

## Tobmuz

Rahvahansuimiden pert' (人民大会堂) om Kitain parlamentan ištundoiden sijaduz, Pekin, tal'vku 2012
Ohjandusen form om unitarine socialistine tazovaldkund dominirujanke partijanke (*Kitain Kommunistine Partii*, *KKP*) päižeks. Valdkundan pämez' om Kitain ezimez', hän om KKP:n keskuzkomitetan päsekretar', hän-žo om armijan päkäsknik (Keskuzsodanevondkundan ezimez') tobjimalaz. Valdkundaližen Nevondkundan pämez' om ohjastusen ezimez'.

Parlament om üks'kodine Kaiken Kitain Rahvahan Ezitajiden Suim (kit.: 全国人民代表大会, pin'jin': *Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì*, vepsän kirjamil: *Cüan'go Žen'min' Daibäo Dahuei*) 2970 ühtnijanke. Kaik rahvaz da azekahad väged valitas heid videks vodeks. Todesine käskusenandai tobmuz om KKP, parlament vaiše vahvištab sen pätandoid. Radonoigendai tobmuz om KRT:n Valdkundaline Nevondkund (kit.: 中华人民共和国国务院, pin'jin': *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Guówùyuàn*, vepsän kirjamil: *Čžunhua Žen'min' Gunhego Goujuan'* ) vai Keskuzline rahvahaline ohjastuz (kit.: 中央人民政府, pin'jin': *Zhōngyāng Rénmín Zhèngfǔ*, vepsän kirjamil: *Čžunjan Žen'min' Čženfu*).

Kitain ohjandai (ezimez') om Si Сzin'pin vn 2013 keväz'kun 14. päiväspäi. Vn 2013 keväz'kun 15. päiväspäi Li Kecän om ohjastusen pämeheks. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 redukuspäi vn 2018 uhokuhusai (13. kucund).

## Administrativiž-territorialine jagand

   *Kacu kirjutuz: Kitain administrativiž-territorialine jagand.*

Kitai jagase koumekümneks nelläks regionaks: kaks'kümne koume agjad (provincijad), viž avtonomišt agjad, nell' lidnad keskuzalištusenke (Pekin, Šanhai, Čuncin, Tän'czin') da kaks' erilišt administrativišt agjad (Honkong da Makao). Regionad alajagasoiš 333 ümbrikoks, ned — 2853 rajonaks.

## Eläjad

Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe eläjiden oficialine (rahvahanikusenke) lugu oli 1,339,724,852 ristitud, vl 2016 — 1,373,541,278 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 1,412,360,000 elajad vl 2021, se jäb läz kaikenaigaižeks vspäi 2019.

Kitaiš elädas kitajalaižed. Kaik om 56 etništ gruppad oficialižešti (2010): han' — 91,5 %, čžuanad — 1,3 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 7,2 %.

Uskondan mödhe (2010): rahvahaližiden uskondoiden polenpidajad — 21,9 %, buddistad — 18,2 %, hristanuskojad — 5,1 %, islamanuskojad — 1,8 %, induistad — vähemba mi 0,1 %, judaistad — vähemba mi 0,1 %, toižed uskojad — 0,7 % (heiden kesken daoistad), religijatomad — 52,2 %.

Vn 2018 kezakus kaik oli 675 lidnad kontinentaližes Kitaiš. Lidnad-millionerad (lidnümbrikod enamba 6 mln. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Šanhai (ekonomine pälidn), Pekin (administrativine pälidn), Čuncin, Guančžou, Šen'čžen', Tän'czin', Uhan', Dunguan', Honkong, Fošan', Čendu, Nankin. Vl 2017 kaik oli 102 lidnümbrikod-millionerad valdkundas kontinental. Valdkundan kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed (vn 2024 lop).

## Ižanduz

Kitai om teravas šingotai agrariž-industrialine valdkund, keskmäižen šingotesen. Ižandusen hüvä olend rippub eksportaspäi keskmäižes märas. Vl 2010 Kitain KSP jäti jäl'gele Japonijan kogosüdäiproduktad, vl 2015 — AÜV:oiden produktad ostmižmahtusen paritetan mödhe, i nügüd' om kaikiš surembaks mail'mas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 18,28 trln. US$ ekvivalentas (kahtenz' sija mail'mas; US$12,969 ühtele hengele, 70. sija) vai 37,07 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (ühtenz' sija; US$26,310 ühtele hengele, 74. sija). Kitai om ezinenas kuldan da valütan varan mödhe. Znamasine irdpol'ne velg (KSP:n 83 % surtte vl 2023) telustab teravambale šingotesele. Ižandusen läz kaik sarakod oma valdkundas. Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2024): maižanduz 6,8 %, tegimišt 36,5 %, holitišiden sfer 56,8 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2023: maižanduz 22,8 %, tegimišt 29,1 %, holitišiden sfer 48,1 %.

KRT om kaikiš järedamb eksportirui mail'mas, «mail'man fabrik» — materialižiden tavaroiden tegii. Tariž äi torhut da energetižid satandoid ižandusen täht, i se valatoitab lujas mail'man torguindlavoid. Importan tavarad oma kivivoi, londuseline gaz, raud, kuld, avtod, elektronižed platad, söndtavarad. Vl 2024 ühthine eksport (US$3,58 trln.) ületi importad (US$2,59 trln.) läz koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Kitain eksportan 17 % i importan 7 %), Japonii (eksportan 6 % i importan 8 %), Honkong (eksportan 10 %), Suvikorei (importan 9 %), Avstralii (importan 7 %), Saksanma (importan 7 %), Taivan' (importan 6 %).

## Galerei

* Kitain Valdkundaližen Nevondkundan sauvused Čžunnan'hai-järvenno läz Kel'tud lidnad, Pekin, semendku 2005
* Kitain Kaičendministruz, Pekin, keväz'ku 2006
* Kitain Ülembaine Rahvahaline Käskuzkund (最高人民法院 *Čžuigao Žen'min' Fajuan*), Pekin, sulaku 2008
* Kitain Rahvahanbank (keskuzbank, 中国人民银行 *Čžungo Žen'min' In'han*), päfater Pekinas, kül'mku 2016
* Kitai Röunantagaižiden azjoiden ministruz, Pekin, viluku 2017
* Kitain Nacionaline kirjišt (中国国家图书馆 *Zhōngguó guójiā túshūguǎn*), pohjoine kompleks (vai faz nomer kaks'), Pekin, kül'mku 2020

## Homaičendad

## Irdkosketused

Tobmuz
* Kaiken Kitain Rahvahan Ezitajiden Suiman oficialine sait (*npc.gov.cn*). (kit.) (angl.)
* KRT:n Valdkundaližen Nevondkundan oficialine sait (*gov.cn*). (kit.) (angl.)

Ühthine informacii valdkundas
* Kitain Rahvahaližen Tazovaldkundan informacine sait (*china.org.cn*). (angl.) (kit.) (fr.) (saks.) (jap.) (ven.) (isp.) (arab.) (esper.) (kor.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Azijan valdkundad** |  |
| Azijan valdkundad Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Jordanii | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Korejan Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam |
|

---

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo. |