Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Johannesburg

**Johannesburg (veps., angl. i afr.)
iGoli (zul.)
iRhawutini (kos.)**|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Suviafrikan Tazovaldkund |
| Eläjiden lugu (2023)
  | 5,635,000 ristitud |
| Pind
 | 1,642,6 km² |
|  |
| Pämez'
  | Dada Morero (eloku 2024—) |
| Telefonkod
 | +27-(0)10, -(0)11 |
| Aigvö
 | UTC+2 |

**Johannesburg** (mugažo kirjutadas anglijan kelel i afrikaans, angline virkand: [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], afrikaans [joˈhɑnəsbʏrx], zul.: *eGoli* [ɛˈɡɔːli], kos.: *iRhawutini*) om Suviafrikan Tazovaldkundan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Gauteng-provincijan administrativižeks keskuseks da palaks.

Suližed lühüdad nimed: Jozi, Joburg, Jo'burg, *The City of Gold* («kuldan lidn»).

## Istorii

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1886 kuldsäruläžundan i kuldan samižen tahondas. Pätihe sauda lidnad haotižen pertišton sijas, i lidn om nimitadud ezmäižiden Johan Rissik- i Johan Jubert-arhitektoriden nimiden mödhe. Äi irdoid oma nimitadud enččiden kaivusiden mödhe tähäsai.

Suviafrikan Tazovaldkundan Konstitucine Käskuzkund sijadase Johannesburgas. Vl 2010 lidn vastsi Mail'man futbolčempionatan vändoid ühesan lidnan keskes. Azjaline Hillbrou-keskuzrajon om okaidud vaugedverižen vähembusen tobmuden lopindan jäl'ghe, azjaline elo sirdi Sendton-rajonha. Vspäi 2002 enččiden radnikžiloiden suvipäivlaskmaine Soueto-rajon mülüb lidnha.

Johannesburg šingotase terasen i cementan tehmižel. Valdkundan kaivuztegimišton kompanijoiden päfaterad i fondbirž sijadasoiš lidnas, kuldan da diamantoiden torguind mäneb täs mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, Korged Veld-mägitazangištol, 1753 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om subtropine kaks'sezonine korktoiden mägiden, päivoikaz vodes läbi. Ul'traruskedsinižen sädegoičendan keskmäine indeks om 12..14 (korged lujas) redukus-keväz'kus. Voden keskmäine lämuz om +15,5 C°, redukun-keväz'kun +17,1..+19,5 C°, semendkun-elokun +9,6..+12,6 C°. Ekstremumad oma −8,2 C° (kezaku) i +41,4 C° (viluku). Voib panda halad semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 720 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (101..132 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-sügüz'kus (49 mm pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 65..70 % röunoiš kül'mkus-sulakus, 46..49 % heinkus-sügüz'kus, 53..56 % toižiš kuiš.

## Eläjad

Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 4 434 827 ristitud, kaiken lidnaglomeracijan — läz 8 mln ristituid (Pretorii-pälidnanke).

UNESCO:n Mail'man jäl'gusen Ristitkundan kätte-muštnik (474 km²) zavodiše 25 km lodeheze lidnaspäi löutud 30 karas ristitun ezitatoiden jändusidenke (2,3 mln vodhesai).

## Irdkosketused

* Johannesburgan oficialine informacine sait (*joburg.org.za*). (angl.)
# Mail'man bank

Mail'man bankan päfater Vašington-lidnas, AÜV (2006)
Mail'man bankan logotip
**Mail'man bank** (angl.: *The World Bank*) om rahvahidenkeskeine finansine organizacii. Sen grupp kogoneb vides palaspäi i mülüb ÜRO:ho.

Mail'man bankan prezident om Devid Malpass (*David Malpass*) vs 2019 sulakun 9. päiväspäi.

## Istorii

Bankan aluz om pandud vn 1945 27. päiväl tal'vkud abutamha udessündutada Päivlaskmaižen Evropan valdkundoid i Japonijad Toižen mail'man sodan jäl'ghe.

Nügüd'aigan bank om olmas abun täht šingotesen valdkundoile, se andab kreditoid i grantoid gollüden polendusen täht, spravitamha läžundoid i pätamha mugomid kaikiš süvembid valdkundan problemoid kut endevanh vezikanalizacine sistem, lapsiden openduz. Bankgruppan kaikiden paloiden päfaterad sijadasoiš AÜV:oiden Vašington-pälidnas.

## Struktur

Mail'man bankan gruppan päine pala om Rahvahidenkeskeine bank rekonstrukcijas da šingoteses (*RBRŠ*), se om sätud vl 1945. Kahtenz' struktur om Rahvahidenkeskeine associacii šingoteses, se oigendab bankan erasid funkcijoid vspäi 1960. Sen ližaks, koume organizacijad oma Mail'man bankan gruppan paloikš:

* Rahvahidenkeskeine finansine korporacii (*RFK*) vspäi 1956;
* Äipol'ne investicine garantiiagentuz (angl.: *MIGA*) vspäi 1988;
* Rahvahidenkeskeine keskuz investicižridoiden pätandas (angl. *ICSID*) vspäi 1966.

Valdkundale sab ühtneda Mail'man bankan strukturha vaiše ku valdkund jo om RVF:an ühtnijaks.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Mail'man bankan oficialine sait (*worldbank.org*). (angl.) *(+ äjil toižil valdkundkelil)*

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Lämuz

Vauktušen al'fa-spiralin segmentan termaližed köläidused. Sen amplitud kazvab lämuden ližadusenke. Videon hätkeližuz om 1,1 sekundad, 28 kadrad.
**Lämuz** vai **temperatur** (latin.: *temperatura*-sanaspäi «sättui segoitez», «normaline olend») om skalärine fizine suruz, harakterizuib termodinamišt sistemad, ozutab hibjoiden lämbitusen märpordhiden el'gendust.

Fizižen suruden znam om *T* vai *t*. Sistemine märičendühtnik lämuden täht om kel'vin (K). Järgeližes elos kävutadas Cel'sijan gradusad (C°, °C), mugažo Farengeitan gradusad (F°, °F) anglijankel'žiš maiš, om erasid toižid pordhištoid (oz., Reomüran). Ladim märičemha lämut om lämänmäričim vai gradusnik. Ei voi märita lämut oikti, vaiše hibjoiden toižiden ičendoiden vajehtusen kal't (mülü, painuz, elektrovastustuz, elektrolikutai vägi, sädegoičendan intensivižuz).

Absolutine nol' (0 K = −273,15 C°) om lämuden minimaline voimusine znamoičend. Lämuden üläznamoičend om röunatud Plankan lämudel, sen teoretine znamoičend om 1,41679(11)⋅1032 K. Kaikiš madalamb sadud ristitul lämuz om 1,7⋅10−7 K, amerikaižed Erik Kornell i Karl Viman saiba sidä rubidijan atomoiden vilugoitusel vl 1995. Kaikiš korktemb sadud ristitul lämuz om ~ 10⋅1012 К (kuti Kaikuses sen elon ezmäižil sekundoil), Suren adronkollaideran tedomehed saiba sidä vl 2010 pigustadud läz vauktusen pigudehesai hahktinan ioniden ainastusel.

Kaikiš enamba levitadud lämuded oma empirine, absolütine, termodinamine. Fazižen päličmänendan lämuded: sulamižen, kehundan, kondensacijan, sintezan, gomologine, koumekerdaine čokkoim, Debain (harakteristine), Kürin, Nejelan. Erased sättutoitud lämuded: reakcijan zavodindan, palastusen, honuzline, irdlämuz, idändan, kuivatesen, vilugoitusen, jähtundan, kül'mandan, kalindan, ühthekeitandan, kritine.

## Lämudehe sidodud vepsän tärtuz

* *Kezavezi* — vezi honuzliženke lämudenke.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Bor (himine element)

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Bor

|  |  |
| --- | --- |
| 5 |

0 0 0 0 0 3 2
 |
| B
10,811 |
| Bor |

Boran spektran nägui pala
**Bor** (*B* — *borium* latinan kelel) om videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthižed andmused

Francižed himikad Žozef Lui Gei-Lüssak i Lui Žak Tenar avaižiba boran vl 1817. Nimi sündui bura-mineralan nimitusespäi (Na2B4O7·10H2O) — torhuz boran samižen täht, mineralan nimi libub persijan (بوره *burah*) i araban (بورق *burak*) kelišpäi.

Element om harvahk Man kores — nell' grammad tonnas, i valdmeres 4,6 mg/L. Voib löuta ühtnendoiš vaiše (hapanikanke paksumb), ei ole elementarišt borad londuses. Elementarine bor sase tehnižel mahtusel.

## Fizižed ičendad

Boran palaižed
Ireg bor om kova lujas, mujutoi, hahk vai rusked kristalline vai pimed amorfine substancii, metalloid. Om pol'veimeks. Tetas enamba kümned allotropišt modifikacijad. Kaikiš korktemb varmdusen röun rebitandan aigan om boral: 5,7 GPa.

Atommass — 10,811. Ninevuz normaližiš arvoimižiš — 2,34 g/sm³, nozoludeks suladandan jäl'ghe — 2,08 g/sm³. Suladandlämuz — 2349 K (2076 C°). Kehundlämuz — 4200 K (3927 C°).

Londuseline bor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 10B (19,8%) i 11B (80,2%). Kaik 12 radioaktivišt izotopad om olmas 6..9, 12..19 atommassanke, vähemb sekundad pol'čihodamižen pordonke. Ei ole izomärid, β−-čihodamine om harakterine hil'nikan sündundanke.

## Himižed ičendad

Bor reaguruib vaiše ftoranke honuzližel lämudel. Om reakcijoid galogenidenke huldutamižes, azotanke, hil'nikanke i fosforanke. Palab il'mas huldutamižes B2O3-hapandusen sandanke i lujan lämuden eritandanke. Nened muigotandmärad oleldas: +3, +2, +1, −1, −5.

## Kävutand

Ottas kävutamižhe elementarišt borad kuiduks. Terasen mikrolegiruind ližadab sen kalindan ladud.

Boran ühtnendad oma levitadud äjiš sarakoiš: maižanduz, puhtastuz, medicin, keramikan i stöklan tehmine, pun kaičend. Bormuiktuz (B(OH)3) kävutase levedas. Boran nitrid (borazon, BN) om organižiden ühtnendoiden rivin aluseks.

Boratoiden pävarad sijadasoiš Turkanmas (enamba seičemed kümnendest) i AÜV:oiš. Turkanman *Eti Mine Works*-kompanii om substancijoiden boranke kaikiš suremb tegii mail'mas. Venäman kaivuzhimine Bor-kompanii om koumanz' surtte mirus, radab Dal'negorskan (Mererandaline rand) boratoiden löudmižsijan alusel.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Bor *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz boras Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Joudjuden kuvapatsaz

Joudjuden kuvapatsaz
**Joudjuden kuvapatsaz** (angl.: *Statue of Liberty*) vai **Joudjuden muštpacaz** om arhitekturine muštnik neoklassicizman stiliš. Seižub AÜV:oiden pohjoižpäivnouzmas, Joudjuden sarel, Nju Jork-lidnan üks' mel'heižtahoišpäi. Sen täuz' nimituz om **Vauktastai mail'mad joudjuz** (angl.: *Liberty Enlightening the World*). Muštnikan kogonaine korktuz om 93 metrad man pindaspäi, sidä kesken kuvapatshan 46 metrad.

Joudjuden sar' sijadase Nju Jorkan Üläkaras, läz koumed kilometrad suvipäivlaskmha Manhetten-saren suviagjaspäi. Joudjuden saren territorii om federaližen ohjastusen al, ei mülü nimiččehe štatha.

Kuvapatsaz om AÜV:oiden rahvahaližeks muštnikaks vn 1924 redukuspäi. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gushe vspäi 1984. Muštpachan toine funkcii om majak laivoiden täht, kahtenz' kortte AÜV:oiš.

## Sauvomine

Joudjuden muštnik om saudud hüvädtegijoiden aigtegoiden i rahvahan rahoišpäi. Kuvapatshan arhitektor om Güstav Eifel', skul'ptor — Frederik Ogüst Bartol'di.

Kuvapatshan käzi tervačunke oli sätud eziauguižešti lahjaks AÜV:oile Francijaspäi vn 1876 Mail'man ozutelendan täht Filadel'fijas i valdkundan sadavoččen jubilejan oiktastuseks, projektan kuvad oliba ozutadud Nju Jorkas mugažo. Radod kaiken kuvapatshan sädamižes tuliba lophu Francijas vl 1884, sid' jagoihe muštnikad da vedihe ujuden valdmeren kal't sauvomižen sijannoks. Om saudud kaikenaigaižel sijal vozil 1885 (5. eloku) — 1886 (22. sulaku), amerikaižel betonalusel.

## Ümbrikirjutand

Kuvapatsaz om seižui muretud raudrenghil naine (joudjuden kuvastuz) hitonan kartte soba päle. Seičemesädegine venc om naižen päl. Naine tob tervačun libutadud oiktas kädes i kivišt tablut huras kädes. Tabluden «JULY IV MDCCLXXVI»-kirjutez znamoičeb valdkundan Deklaracijan ripmatomudes vahvištandan *4. heinku 1776*-datad. Vll 1984−1986 kuvapatcaz oli alištunu restavracijale.

Muzei kuvapatshan istorijas om kuvapatshan alusen südäimes. Kaclendparangod sijadasoiš muštnikan päs. Voib sadas muzejha i parangoihesai pordhidme vai liftan abul. Vajehtihe pordhid i eskalatoroid vl 2012.

Päzund sarehe om röunatud, matknikoiden kodvind om lendimportan kodvindan kartte.

## Homaičendad