Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Argon

Argon

|  |  |
| --- | --- |
| 18 |

0 0 0 0 8 8 2
 |
| Ar
39,948 |
| Argon |

Argonan spektran nägui pala
**Argon** (mugažo latinan kelel, znamoitas *Ar*), om kahesatoštkümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthižed andmused

Argon om levitadud Man atmosferas, sen koumanz' element mülün mödhe (0,934 %; 1,288 % massan mödhe). Mülütand mail'mas om 0,02 % massan mödhe, kaceltas neonanke erasiš-se tähthiš i planetsumegusiš.

Anglijalaižed Uil'jam Ramzai-himik i Lord Relei-fizikantedomez' (Džon Uil'jam Strett) avaižiba ut elementad il'mas vll 1893−1894 himižel reagiruindan kodvindal i spektroskopijan abul. Hö saiba vn 1904 Nobelän premijoid himijas i fizikas inertižiden gazoiden avaiduses. Ramzai löuzi akustižil märičemižil, miše uz' gaz om üks'atomine, sidä vizid, se om elementarižeks substancijaks. Vn 1894 elokus, arni ištundan aigan Oksfordas tedotusenke avaiduses, nimitihe elementad argonaks amuižgrek.: ἀργός-sanaspäi *argos* «lašk», «vitk», «aktivitoi», se oli ezmäine tetab inertine substancii sil aigal.

## Fizižed ičendad

Kolb argonanke
Argon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta.

Atommass — 39,948. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, −186 C° lämudel) — 1,40 g/sm³. Suladandlämuz — 83,81 K (−189,34 C°). Kehundlämuz — 87,30 K (−185,85 C°).

Man atmosferan argon kogoneb koumes stabiližes izotopaspäi: 36Ar (0,337 %), 38Ar (0,063 %), 40Ar (99,600 %). Kosmine argon mülütab 40Ar-izotopad vähän lujas, sikš miše nece izotop sündub Mas kalijan-40 čihodamižes, kudamban pala kosmosas om penemb äjan. Tetas 21 ratud radioaktivišt izotopad 30..35, 37, 39, 41..53 atommassanke, i voib olda üks'jäine 32mAr-izomär. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 39Ar 269 vot pol'čihodamižen pordonke, 42Ar (T½=33 vot) i 37Ar (35 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas kaks'protonižen (nomerad 29, 30), β- i protonižen (nomerad 31..33), β- i neitronižen (nomerad 47, 53) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš hloraks vai kalijaks, mugažo rikikš (nomerad 29, 30), hloraks i rikikš (nomerad 32, 33), rikikš, hloraks, fosforaks i olaks (argon-31).

## Kävutand

Sadas il'maspäi laptaližeks produktaks hapanikan puhtastamižen jäl'ghe. Ottas kävutamižhe kaičijaks inertižeks atmosferaks, lämoinpalon sambutimiš, ühthekeitandan aigan i lazeriš. Argon kävutase pakuitezgazaks, om registriruidud sömližaduseks nomer E938.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Argon *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz argonas Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Surm

Surman mel'kuva, kasardab holeral läžujid. 20. voz'sadan augotisen aiglehtesen kor'.
**Surm** vai **kolend**, erasti **pölištuz** mugažo, om organizman elonradmižen biologižiden i fiziologižiden processiden täuz' lopind, seižutez.

Medicinan *tanatologii*-tedo om ottud surman tedoidusihe. Terminaližed olendad tuldas edel surmad kaiken, ned oma preagonaline olend, agonii i klinine surm. Kaikiden niiden olendoiden hätkeližuz voib olda severziš-se minutoišpäi časuihesai i päivesihesai eskai. Mahapanendan vero vai kremacii jäl'gestadas surmad. Filosofijan elo-tärtuz om vastal'ne surman rindataden.

Londuses läz kaik eläbad olijad pölištudas lopmätoman borcuindan jämha elegiš rezul'tataks. Se borcuind mäneb erikoiden keskes i erikon südäimes, mülütab ümbrišton arvoimižiden vajehtust. Kaik prokariotad i üks'stajižed eukariotad, kolonialižed organizmad (tartučud i gidrad) pölištudas, sikš miše ned oma surmatomad biologižikš i ei voigoi vanhtuda. Äistajižiden organizmiden keskes kolmatomad oma *Turritopsis nutricula*-meduz, erased merineglikad. Planetan eläbiden olijoiden vaiše pen' procent alištub vanhtusele i voib kolda sišpäi, kaikiden heiden organizm om saudud koverikahašti. Ristitun hibj mülüb niihe organizmihe, se om surmanalaine.

## Surmha sidodud vepsän tärtused

* *Olda surman käziš* — lähine surm.
* *Surm om hambhiš* — surm om läz.

## Surmha sidodud vepsän muštatišed

Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.

>
> * *Ala varaida kolnut, a varaida eläbad.*
> * *Ed sinä surmad, a surm sindai varjoičeb.*
> * *Eläbas kolijan teged.*
> * *Eläd — ka elä, ed — ka kole.*
> * *Ken ridata eläb, se abidota koleb.*
> * *Kolijas eläbad ed tege.*
> * *Kolem, ka sigä magadam.*
> * *Kolendha varoin ed elä.*
> * *Kolijad tagaze ed lenda.*
> * *Kolijal velgad ed ota.*
> * *Kuna olen sündnu — tedan, a kuna tegese kolda — en voi teta.*
> * *Kuni surm ei tule, ka ed kole ka.*
> * *Mez' völ ei kolend, a kutjad jo södas.*
> * *Sinun surmal niken ei kole.*
> * *Surm ei küzu vozid.*
> * *Surm om lähemba paidad.*
> * *Surm vigan löudab.*
> * *Surmaspäi ed pagene.*
> * *Tedaižin, miše haudas om hüvä, ka koližin.*
> * *Tuleb aig — mänem sinna kaik.*
> * *Väges ed kole.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Kolendmär
* Surman kel'dand
* Surmičend

## Homaičendad
# Raudaig

Raudasine pacaz läz Delid, Indii, om tehtud 4.-5. voz'sadal meiden erad.
**Raudaig** om era arheologijas, ristitun istorijanedeližes aigas da aigaližes ristitkundas klassoidenke. Vajehti bronzaigad. Zavodihe Indijas, Päivlaskmaižes Azijas da Suvievropas 1300-nzil vozil edel m.e.. Möhemba oli Pohjoižes Evropas, Kitaiš, Afrikas i Pohjoižamerikas, 1. voz'tuhal edel m.e.. Jätksihe 500-nzihe vozihesai meiden erad i oli vajehtanus Keskaigal Evropas. Aig harakterizuiše raudan metallurgijan levigandusel, tehtihe raudasižid azegid. Saiba kaugedraudad Kitaiš da tehtihe astjoid.

## Tärtuz

Koumen eran el'genduz (kiviaig, bronzaig i raudaig) oli antikaigan völ, oz., mainitase Rimalaižen imperijan Tit Lukrecii Kar-filosofan töiš.

Raudaigan tärtuz mainitase ezmäižen kerdan danijalaižen Kristian Jurgensen Tomsen-arheologan tedotöiš 19. voz'sadan keskes. Termin kävutase znamoičemha erad amuižiden valdkundoiden irdpolel tobjimalaz.

## Pordod

Kaik era oli vaiše 18. voz'sadad, edeližiš aigoišpäi erineden. Jagadas koumeks pordoks: *aigaline raudaig* (13. ...5. voz'sadad e.m.e.), *keskraudaig* (500. voz' EME — 250. voz' meiden erad), *möhäine raudaig* (250.−500. voded m.e.).

## Mahtusiden šingotez

Eziauguižešti ottihe kävutamižhe meteoritoiden raudad kul'tkaluiden täht, se oli harv. Kävutihe raudkivendod flüsaks bronzan samižes. Mahtuz leviganzi sulata raudkivendod, kovitada da lehiruida raudad, sil-žo aigal sättujad bronzan samižhe löudmižsijad tulihe lophu.

Raudasižed da terasižed azeged vähenziba lujas bronz- da kiviazegišton kävutandad, azegiden da mašinoiden toižendoid ližaduihe. Sündui äi uzid voimusid šingotamha ižandust, äikerdoičemha tön tehmižmahtust. Mahtusiden šingotez ümbriradamha raudad oli venu industrialižennoks revolücijannoks, no oliba i varvariden sodamatkad Evropadme.

Nügüd'-ki raud om kaikiš znamasižemb metall sauvondas.

## Homaičendad
# Kodikoičend

Koirad i lambhad oliba kodikoittud ezmäižikš, 10..15 tuhad vozid tagaz
**Kodikoičend**, **kodikoičemine** vai **domestikacii** (latin.: *domesticus*-sanaspai «kodihine») om mecživatoiden i kazmusiden (kul'turoičend) vajehtusen process, kudamban aigan ristit pidab niid genetižes izoläcijas mecformaspäi äjiden pol'viden hätkeližusel i alištab selekcijale (ratud valičendale). Vastal'ne process om arktund.

Kodikoičemižen met om živatan otand kävutamižhe maižanduses (oz., lehm) vai kodiš (oz., kaži). Otta kodikoičemha ei znamoiče kodikoitta. Todesižikš kodikoittud živatoiden (kodiživatoiden) erikoiden lugu ei ole sur', läz 25. Kodikoičemine tarbhaičeb živatoiden regulärišt äikerdoičendad stajas, toižin sanoin agrocenoz vai toine ratud landšaft kändase järgeližeks ümbrištoks kodiživatan taht. Vaiše neciš statjas voib otta erikod ratud valičendha. Kaitas eričuid kaikiš arvokahambidenke ristitun täht ičendoidenke, i severziš-se voz'sadoiš sätas muga ei ole kodikoittud muite, no kodiživatad.

Mecživatoiden kodikoičemine zavodiše erižiden individoiden (eričuiden) ratud selekcijaspäi samha jäl'gnikoid märitud tundusidenke, miččed oma tarbhaižed ristitun täht, oz., sidodud ristithu i ičeze erikon eričuihe agressijan pidandan polenduz. Kodikoičend vajehtab erikon edesižen šingotesen arvoimižid radikaližikš. Londuseline evolücine šingotez vajehtase ratud selekcijal äikerdoičendan kriterijoiden mödhe. Sidä vizid, erikon genetižed ičendad vajehtasoiš kodikoičemižen ramuziš.

Kaikiš amuižembad kodikoittud živatad oma koirad (händikahišpäi, kodikoičemihe zavodihe 35 tuhad vozid tagaz), lambhad, sigad (ühesa tuhad vozid EME), kozad (ühesa tuhad vozid EME), lehmäd (mechärgaspäi, kahesa tuhad vozid EME) i kažid (kahesa tuhad vozid EME). Erased-se kodikoittud erikod kadoiba lophu voz'sadoiš.

## Kacu mugažo

* Domestikacijan teorii (sidodud innovacijoihe)

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Mad'jaran kel'

**Mad'jaran kel'** (ičeze nimituz om *magyar nyelv, magyar*) om valdkundkel' Mad'jaranmas. Se om suomalaiž-ugrilaine kel', Madjaranman rahvahan kel'.

Regulirui organizacii om Mad'jaranman Tedoakademijan kelentedon institut.

## Oficialine status

Mad'jaran kelen levigandmižavaruden kart Evropadme
Regionaline vai taholine status om Serbijas (Vojevodinan agj), Romanijas (Transil'vanii) da Ukrainas (Karpatoidentagaine agj). Mad'jaran kel' om EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Mugažo äi mad'jaran kelen pagižijoid om Slovakijas, Avsrijas, Horvatijas da Slovenijas.

## Pagižijoiden lugu

Pagižijoiden lugu kaikes mirus om läz 14 millionad ristituid.

## Mad'jaran kirjamišt

Mad'jaran keles om 44 kirjamed latinan kirjamišton pohjal, 4 niišpäi (Q, W, X, Y) kävutadas verhiden keliden sanoid kirjutamha vaiše.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | Á | B | C | Cs | D | Dz | Dzs | E | É | F | G | Gy | H | I | Í | J | K | L | Ly | M | N |
| Ny | O | Ó | Ö | Ő | P | Q | R | S | Sz | T | Ty | U | Ú | Ü | Ű | V | W | X | Y | Z | Zs |

## Lugusanad

* **egy** — üks'
* **kettő** — kaks'
* **három** — koume
* **négy** — nell'
* **öt** — viž
* **hat** — kuz'
* **hét** — seičeme
* **nyolc** — kahesa
* **kilenc** — ühesa
* **tíz** — kümne
* **húsz** — kaks'kümne
* **harminc** — koumekümne
* **száz** — sada
* **ezer** — tuha

## Frazad

* Jó napot (kívánok)! [joːnɒpot kivaːnok] — Tervhen!
* Hogy hívnak? — Kut sindai kuctas?
* Hogy vagy? — Kugalaine oled?
* Hol laksz? — Kus sinä eläd?
* Viszontlátásra! [visontlaːtaːʃrɒ] — Nägemižhesai!
* Köszönöm. [køsønøm] — Kitän.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Vepsä-Mad'jarine i Mad'jar-Vepsläine vajehnikad *vepsze.hu*-saital vepsläižiden polhe. (mad'j.) (Petroskoin kirjkelen variantal)
# Kirilline kirjamišt

**Kirilline kirjamišt** (vai **kirillic**) om kirjutandsistem, kudamb om heimos grekan kirjamištonke da glagolicanke.

Venäkelen nügüd'aigaine kirilline kirjamišt
Kirjamišt om sätud Kirillal i Mefodijal Evropan suvipäivnouzmas 9. voz'sadal, nimitase Kirillan nimel.

## Leviganduz

Ottas kirillišt kirjamištod bazaks 108 eläbas keles, sidä kesken bolgarijan kel', mongolijan kel', serban kel', ukrainan kel', vaugedvenän kel' i venäkel'. Venäman igähižiden rahvahiden kaik keled kirjutadas kirillical vai kirjamišt sen alusel om olmas. Nened valdkundad pučihe kirillicaspäi Nevondkundaližen Ühtištusen čihodamižen jäl'ghe: Azerbaidžan, Kazahstan (vodele 2025), Moldov, Uzbekistan, Turkmenistan.

## Kirilližen kirjamišton kävutand vepsän kirjkeles

1930-nziden voziden kahtendes poles «Krasnoje Šoltozero»-lehtez lähtli pordon aigad vepsänkel'židenke materialoidenke, ka paindihe niid kirilližel (venälaižel) kirjamištol.

Vl 1991 pästtihe Petroskoihe abekirj vepsän kelen pohjoižpaginal. Se kirjutihe mugažo kirilližel kirjamištol. Nece naprind jäi läz jäl'gusita (kacu Nikolai Abramovan vn 2013 Оять-ёген рандал...-runokogodust i VKontakte-verkon vepsän gruppiden kommentarijoid). Nügüd' kaik vepsänkel'žed kirjad Karjalas paindas latinan kirjamištol.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Armenijalaižed

Armenijalaižiden kanz Boston-lidnas, AÜV, 1908. voz'.
**Armenijalaižed** (ičeze nimituz: *Հայեր*, vepsän kirjamil: *hajer* [hɑˈjɛɾ], üks'lugus — *hai*) oma amuine rahvaz. Armenijalaižiden rahvahankel' om armenijan kel' (valdkundkel' Armenijas), se om üks' indoevropalaižiš kelišpäi.

## Lugu

Ühthine lugu om läz 12 millionad ristituid. Armenijalaižed elädas Armenijas (sen ristitišton enambuz, no vaiše nelländez kaikes rahvahaspäi), Venämas, Francijas, AÜV:oiš, Turkanmas, Livanas, Gruzijas, Sirijas, Iranas, Ukrainas, mugažo enččen Nevondkundaližen Ühtištusen toižiš maiš, Päivnouzmaižen Evropan maiš i Suviamerikas.

## Enzne

Rahvahan etnogenez oli tehnus todud Evropaspäi eziarmenijan kelen alusel 13.−6. voz'sadoil edel meiden erad Armenižel mägištol, kudamb sijadase Anatolijan pol'saren i Iranižen mägišton keskes. Sen pen' pala om armenijalaižiden kodima tähäsai. Turkanma, Azerbaidžan i Iran otiba mägišton tobmad palad.

Erased rahvahad — hamšenalaižed (Turkanman Mustmeren pohjoižpäivnouzmaižel randištol), frangalaižed (Armenijan pohjoižes i Gruzijan suves) da čerkesogajalaižed (Krasnodaran rand) — lugetas armenijalaižiden etnosikš. Äiluguižed diasporad (armen.: սփյուռք - *spürk*) oma olmas verhiš maiš. Mugažo peittud armenijalaižed elädas Turkanmas.

## Religii

Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes armenijalaižiden enambuz oma armenižed apostoloiden hristanuskojad da ateistad, om vähemba katoližid hristanuskojid (frangalaižed) i islamanuskojid (hamšenalaižed).

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Armenijan Tazovaldkundan diasporan ministrusen oficialine sait (*mindiaspora.am*). (arm.) (angl.) (ven.) (isp.)
# Infrarusked sädegoičend

Sadud infrarusttas diapazonas neiččen i naižen kuva
**Infrarusked sädegoičend** (vauktuz, diapazon) vai **infrarusttad lainhed** (IR-sädeged) om elektromagnitsädegoičendan toižend, otab spektran keskustad nägujan vauktusen rusttan agjan (lainhen pidusenke λ = 0,74 mkm i paksudenke 430 THc) i mikrolainhižen radiosädegoičendan (λ ~ 1..2 mm, paksuz 300 GHc) keskes.

Infrarusttan diapazonan piduz om luja, ka substancijoiden optižed ičendad voidas vajehtadas znamasižešti infrarusttas sädegoičendas, sidä kesken erinedas niiden-žo ičendoišpäi nägujas sädegoičendas. Objektad pästtas infrarusttoid sädegid lainhiden kaikil pidusil tobjimalaz.

Infrarusked sädegoičend otab kalindlampoiden sädegoičendan tobjad palad, Päiväižen sädegoičendan läz pol't. Erased lazerad pästtas infrarusttoid sädegid. IR-apparatur löudab avarod kävutandad sodatehnikas (oz., metoks raketoiden oigendamižen täht) i civiližes tehnikas (oz., sidon kuidoptižed sistemad). Registriruidas IR-sädegid lämuz- i fotoelektrosandapparatoil, mugažo specialižil fotomaterialil.

Britanine (anglijalaine) Uil'jam Geršel'-astronom avaiži infrarusttad sädegoičendad vl 1800. Hän oli otnus Päiväižen tedoidushe i eci kaclendinstrumentan lämbitusen polendusen mahtust. Tedomez' märiči nägujan spektran erazvuiččid sijid lämänmäričimen abul i löuzi, miše lämuden maksimum sijadase küllästadud rusttan mujun taga, i nägujan katken taga nacein. Muga se statj augoti infrarusttan sädegoičendan tedoidusid.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Indine valdmeri

Indine valdmeri Man pindal
Pohjan reljefan kart
**Indine valdmeri** om koumanz' surtte Man valdmeri, se kattab planetan vedenpindan läz videndest.

## Ühthižed andmused

Valdmeren pind — 76,17 mln km².

Randpird — 66 526 km

Mülü — 282,65 mln km³.

Necen valdmeren kaikiš süvemb čokkoim sijadase Zondkurnus (7258 m).

Indižen valdmeren meriden, lahtiden da sal'miden pind — 11,68 mln km² (15% valdmeren kaikes pindaspäi), mülü — 26,84 mln km³ (9,5%).

## Geografii

Levitadud pidust' valdmeren randištod mered da pälahted (častomaraižen mödhe): Rusked meri, Arabijan meri (Adenan laht, Omanan laht, Persijan laht), Lakkadivan meri, Bengalijan laht, Andamanan meri, Timoran meri, Arafuran meri (Karpentarii-laht), Sur' Avstraline laht, Mousonan meri, Deivisan meri, Ühtištusen meri, Kosmonavtoiden meri (nell' jäl'gelišt mert erašti mülütadas Suvivaldmerhe).

Erased sared — ozutesikš, Madagaskar, Sokotr, Mal'divad — oma amuižiden kontinentiden paloikš, toižed oma vulkanižen augotižlibundanke — mugoižed oma Andamanan, Nikobaran sared, Karačunan sar'. Madagaskar om Indižen valdmeren kaikiš suremb sar', sen pind — 590 tuh. km². Toižed kaikiš surembad sared, sen ühtes sarištod-ki: Tasmanii, Šrilank, Andamanan sared, Komoran sared, Maskarenan sared (Reün'jon, Mavrikii).

## Tarbhaižed kaivatused

Kivivoi da londuseline gaz oma Indižen valdmeren kaikiš znamasižembad kaivatused. Niiden löudmižsijad oma meriden šel'fas: Persijan da Suecan lahted, Bassan sal'm, läz Indostan-pol'sart.

Kaivandod — il'menit, monacit, rutil, titanit, cirkonii — sadas Indijan, Mozambikan, Tanzanijan da Suviafrikan Tazovaldkundan mererandištoišpäi, Madagaskar- da Šrilank-sarišpäi.

## Homaičendad