Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sokrat

|  |
| --- |
| Sokrat |
| amuižgrek.: Σωκράτης |
|  |
| radmižen toižend: | filosof, opendai, kirjutai, ethicist |
| sündundan dat: |
470 eKr
 |
| sündundan sijaduz: | Alopeke[d], Antiochis[d], Classical Athens[d] Afinad |
| valdkund: | Classical Athens[d] |
| kolendan dat: | 15. uhoku 399 edel m.e. |
| kolendan sijaduz: | Afinad |
| tat: | Sophroniscus[d] |
| mam: | Phaenarete[d] |
|  **Sokrat VikiAitas**  |

**Sokrat** (amuižgrekan kelel: Σωκράτης *Sōkrátēs*; sünd. vl 470 vai 469 edel meiden erad, Afinad — kol. 399 EME, sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan opendai.

Filosof ei jätand sädusid, ei kirjutand ičeze melid, lugi, miše mušt väll'dub sen tagut. Mö tedam hänen elos tarkkohtas openikoiden i čomamahtoližen literaturan sädusišpäi.

Sokratan openduz kärouzi filosofijad ezmäižen kerdan londusen da mail'man kaclendaspäi ristituid kaclendha i filosofijan teorijha. Filosofan küzundoiden metod ezimeletab dogmatoiden sanundoiden kritikad i sai «Sokratan nirvištelend»-nimitust. Toižed kävutadud hänel metodad oliba indukcii i majevtik. Sokrat napri udessündutada tedon avtoritetad, kudamb poleni sofistoiden radmižen tagut, oti kävutamižhe dialektižiden ridoiden metodad sen täht.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# 1967

**1967 (tuha ühesasadad kuz'kümne seičemenz') voz'** — järgeline voz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.

## Sündnuded

* 18. uhoku — Benisio del' Toro, amerikaine kinoakt'or Puerto Rikon augotižlibundanke.
* 4. sulaku — Dmitrii Nagijev, Venäman akt'or, pajatai da TV-vedai.
* 27. sulaku — Villem-Aleksandr, Alamaiden nügüdläine kunigaz.
* 30. sulaku — Filipp Kirkorov, venälaiž-bolgarijalaine estradpajatai, muzikankirjutai, akt'or da prodüser.
* 1. heinku — Pamela Anderson, amerikaine aktris da model'.
* 16. heinku — Uill Ferrell, amerikaine komedijan akt'or.
* 18. heinku — Vin Dizel', amerikaine kinon akt'or, scenarist, prodüser.
* 4. reduku — Lev Šraiber, amerikaine kinon akt'or, prodüser.
* 7. kül'mku — Devid Getta, francine muzikant da muzikprodüser.
* 21. tal'vku — Mihail Saakašvili, Gruzijan i Ukrainan valdkundoiden šingotai, politikanmez'.

## Kolnuded

* 24. sulaku — Vladimir Komarov, nevondkundaline kosmonavt.
* 9. reduku — Ernesto Če Gevara, latinamerikaine revolücioner.
* 17. reduku — Pu I, Kitain jäl'gmäine imperator.
* 10. tal'vku — Otis Redding, amerikaine pajatai i pajoiden kirjutai.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kalahabuk

| ?Kalahabuk |
| --- |
| Ištui kalahabuk, Kalifornii-štat, AÜV, 2006  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Lindud (*Aves*) |
| Heimkund: | Habukanvuiččed (*Accipitriformes*) |
| Sugukund: | **Kalahabukižed** (Pandionidae Sclater & Salvin, 1873) |
| Heim: | **Kalahabukad** (Pandion Savigny, 1809) |
| Erik: | **Kalahabuk** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Pandion haliaetus (Linnaeus, 1758) |
|  Areal |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **175590** |
| NCBI **56262** |

 |

 |

**Kalahabuk** (latin.: *Pandion haliaetus*) om järed lihansöi lind Habukanvuiččed-heimkundaspäi, Kalahabukad-heimon i Kalahabukižed-sugukundan üks'jäine eläb erik. Om avaros levitadud molembiš mapoliškoiš.

## Ümbrikirjutand

Täuz'kaznuden kalahabukan piduz om 55..58 sm, maihutuzkeskustanke 145..170 sm. Emäčud oma suremb videndeses mi ižačud vedusen mödhe, suugiden maihutuzkeskust om levedamb 5..10 procentas. Pohjoižamerikan alaerikon ižačuiden mass om 1,2..1,6 kg, emäčuiden 1,6..2 kilogrammad.

Pezoiteldas kaikiš varuitomiš sijiš, kus vezišt kalan äjüdenke om olmas. Sätas pezoid koumes..vides kilometras vedespäi tobjimalaz, mugažo peza voib olda hüväs sijas ani veden päl.

## Klassifikacii

Alaerikod
Erik jagase nelläks alaerikoks, piidab käta niid erikoikš molekuläriž-genetižiden tedoidusiden alusel:

* *P. h. carolinensis* — järed i pimed alaerik. Om levitadud Pohjoižamerikas.
* *P. h. cristatus* — kaikiš penemb alaerik. Eläb mererandaližes zonas i pidust' znamasižid jogid Avstralijas i Tasmanii-sarel.
* *P. h. haliaetus* — kaikiš järedamb i pimed alaerik. Om levitadud Evrazijas.
* *P. h. ridgwayi* — pä om vauvhamban mujun. *P. h. haliaetus*-alaerikon surtte. Om levitadud Kariban meren saril, ei tege migracijoid.

Heimon kadonuded erikod
* †Pandion homalopteron Warter, 1976
* †Pandion lovensis Becker, 1985

## Homaičendad
# Futbol

Futbolpöudon standartižed suruded
**Futbol** (angl.: *football*, sanoišpäi *foot* «labajaug» + *ball* «mäč»), vai **jaugmäčvänd**, om jouksportansugu. Sen met om löda mäčud vastustajan veraihe jaugoil vai hibjan toižil paloil päiči käziš enamba kerdoid, mi vastustajan jouk.

Vändai futbolha ristit om *futbolist*. Vändon ladluz om futbolmäč. Nügüd'aigan futbol om kaikiš populärižembiš i massižembiš sportansuguišpäi mail'mas, kaik 250 mln futbolan vändajad lugetihe mail'mas FIFA:n andmusiden mödhe 21. voz'sadan zavodindas. Sportjouk pöudol kogoneb 11 vändajaspäi maksimum, heiden keskes üks' om verainik päiči erasiš-se statjoiš. Vändon aigan voib tehta vändajiden vajehtusid. Arbitrad sudidas vändoid. Joukun vändajiden pozicijad oma verainik, kaičii, pol'kaičii, ezirivenvändai, varavändai.

Italijalaižed tegiba meles kal'čo-vändod 14. voz'sadal (ital.: *calcio*) i toiba Britanižihe sarihe. Se vänd sai populärižust Anglijas 19. voz'sadal, vändihe kolledžiden joukud päpaloin. Ezmäine naprind säta ühthižid ohjandimid oli tehtud vl 1846. Ezmäižen specializiruidud futbolkluban aluz om pandud vl 1857, se om Šeffild ühtennimižes lidnaspäi i om väges tähäsai. Anglijan futbolassociacijan ohjandimed oliba vahvištadud vl 1863, sidä kesken futbolpöudon i verajiden suruded. Avarod futbolvoibištelendad mändas vspäi 1871, se om Anglijan kupkan alusenpanendan voz'. Vl 1904 Rahvahidenkeskeižiden futbolassociacijoiden federacii (*FIFA*) om sätud Parižas, se organizacii om päine futbol-vändos. Ezmäine mail'man futbolčempionat tegihe vl 1930.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* FIFA:n sait (*fifa.com*). (angl.)
* UEFA:n sait (*uefa.com*), Evropan futbolassociacijoiden ühtištuz. (angl.)
* CONMEBOL:an sait (*conmebol.com*), Suviamerikan futbolan konfederacii. (isp.) (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Unihein

| ?Unihein |
| --- |
| Sadunihein (*Dianthus caryophyllus*) Göttingenan botanižes sadus (Alasaksonii, Saksanma), heimon tipine erik  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Kazmused |
| Palakund: | Änikkazmused (*Magnoliophyta*) |
| Klass: | Kaksidülehtesižed (*Dicotyledones*) |
| Kund: | Uniheinänikoižed (*Caryophyllales*) |
| Sugukund: | Uniheinižed (*Caryophyllaceae*) |
| Heim: | **Unihein** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Diánthus  L., 1753 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **20275** |
| NCBI **3569** |

 |

 |

**Unihein** (latin.: *Dianthus*) om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim tobjimalaz, om mugažo pol'penzhid i üks'voččid, kaks'voččid erikoid. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha, sen tipine heim.

Karl Linnei andoi latinižen nimen uniheinän heimole, sauvoi grekan kelen sanoišpäi: Ζεύς «Zevs» Δῖος-genitivan formas i ἄνθος «änik», ühtheze znamoičeb «Zevsan änik», änikoiden čomuden taguiči.

## Leviganduz

Kaik om läz 330..350 erikod, niiden enambuz sädab gibridoid keskneze kebnas. Uniheinän erikoiden tobj pala libub Keskmeren randoišpäi, nügüd' mecerikod kazdas Evropas, Azijas, Afrikas i Pohjoižamerikas. Kändihe äjid erikoid dekorativižikš sortuikš, ned mectudas tagaz erasti.

Uniheinäd oma päivännavedijad, elädas kuivaigas läbi, pakaiženvastaižed päpaloin.

## Valitud erikod

* *Dianthus alpinus* — Al'pine unihein
* *Dianthus barbatus* — Bardunihein
* *Dianthus caryophyllus* — Sadunihein vai Alamaine unihein, heimon tipine erik
* *Dianthus chinensis* — Kitajine unihein
* *Dianthus plumarius* — Höunehesine unihein
* *Dianthus uralensis* — Uraline unihein

## Kacu mugažo

* Hajukaz sizigium

## Homaičendad