Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vener

Vener
**Vener** (latin.: *Venus*) om kahtenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Astronomine znam om ♀. Matk Veneraspäi Päiväižhesai om läz 108 208 000 kilometrid.

## Nimitused

Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud amuižgrekan armastusen Venera-jumalnaižen mödhe.

Veneral om toižid nimid vepsänkel'žes literaturas: **Ehttähtaz**, **Homendeztähtaz** da **Zor'atähtaz**.

## Ümbrikirjutand

Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 224,7 maižes päiväs. Tegeb pindan täut pörut ičeze värtmudes ümbri 243 maižes päiväs, pöruse vastčuraduses Päiväižen sisteman toižihe planetoihe kacten. Veneran raduis om 6052 km (Man 95%), mass — 4,87⋅1024 kg (Man 81,5 %), keskmäine ninevuz — 5,24 g/sm³. Matkad Mahasai om 38..261 mln kilometrid.

Planet om Man taivhan koumanz' objekt vauktusen mödhe Päiväižen i Kun jäl'ghe. Veneran vauktuz sädab kuvahaižid Man pindal, voib nähta planetad päiväl-ki erasti.

Sanged atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi päpaloin (enamba 96%). Atmosferan painuz Veneran pindal om 92 kerdha lujemb mi Man pindal, ani kuti painuz sen valdmeres 900 m süvüdel. Hil'muiktuzgaz om üläkritižeks nozoludeks planetan pindanno suren painuden tagut. Veneran pindan keskmäine lämuz om kaikiš korktemb sisteman planetoiden keskes — 735 K (462 C°), sidä kesken korktemb mi Merkurijal, kazmuzhonuzeffektan taguiči. Pil'viden sanged šoid kogoneb rikmuiktusespäi, i Veneran pindan ezmäine tarkoiged kart om tehtud vaiše vl 1991. Planetan soravad arvoimižed jügenzoittas tedoidusid avtomatižiden apparatoiden abul eskai.

## Kaimdajad

Veneral ei ole londuseližid kaimdajid, no kvazikaimdai om olmas — 2002 VE68-asteroid, kudamb om lujas läheline planetannoks. Aigemba tedomehed kacuiba todestada niiden olendad.

## Homaičendad
# Jupiter

Jupiteran fotokuva Kassini—Güigens-stancijaspäi
 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Jupiter** (latin.: *Iuppiter* vai *Iupiter*) om videnz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Se om kaikiš suremb Päiväižen sisteman planet, kogoneb gazoišpäi. Planetan astronomine znam om ♃.

Planet om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman jumalanjurun Jupiter-jumalan mödhe.

## Harakteristikad

Jupiteran perigelii om 7,405736·108 km, afelii om 8,165208·108 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 11,86 maižes vodes. Jupiteran päivesen hätkeližuz om 9,92 časud.

Kaik om 80 Jupiteran kaimdajad. Galileo Galilei avaiži nell' kaikiš järedambid vl 1610: Io, Evrop, Ganimed i Kallisto.

Gazgigantan atmosferižiden nägusiden rivi om kümned kerdad lujemb mi Man pindal: štormad, samaldused, lunad. Znamasine atmosferine Sur' rusked läip om ogibal kaikenaigaine štorm, tetas 17. voz'sadaspäi.

Planetan ekvatorialine radius om 71,5 tuhad km, polärine 66,85 tuh. km. Mülü om 1321 Man mülüd, mass om 317 Man massad. Punondan värtmuden saum orbitan püštoiktale om 3,13°, ka ei oleskele voz'aigoid Jupiteras.

Jupiteran mülünd: vezinik 89,8±2,0 %, gelii 10,2±2,0 %, metan ~0,3 %, ammonii ~0,026 %, vezinikan deiterid ~0,003 %, etan 0,0006 %, vezi 0,0004 %. Voib pidada Jupiterad kehujaks kaikenaigaižikš vezinikan valdmereks. Kova südäituk sijadase planetan keskuses ezimeletaden, se om Man pol'tošt diametrad surtte i kogoneb metalližes vezinikaspäi.

## Tedoidused

Vedadas planetan tedoidusid teleskopoiden abul Man pindaspäi da manverižes orbitaspäi. Kaik kahesa avtomatišt apparatad oli oigetud amerikaižel NASA:l Jupiterannoks 1970-nziš vozišpäi, niiden kesken «Pionerad», «Vojadžerad», «Galileo», «Junona».

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Geologii

Man tektonižed plitud
**Geologii** (amuižgrek.: γῆ *ge* «Ma» + λόγος *logos* «openduz», «tedo») om kaik tedod Man südäimes, sen augotižlibundas i šingoteses.

Ottas niiden tedoiden aluseks geologižiden processiden tedoidusen andmusid, mugažo mankoren da litosferan mülündad substancijoiden mödhe i sen strukturad. Kävutadas kaikid metodoid toižiden tedoiden andmusiden vedatandanke, sikš miše tedoidusen objekt hot' i läz, no kaik telustab nähta sen südänt. Man pindan tedoiduz om tarbhaine geologijan täht.

Vll 1934−1941 geologii oli erižeks kursaks nevondkundaližes školas. Otnus geologijha ristit om *geolog* professijan mödhe.

## Tedoidusen predmet

Geologižen tedoidusen predmet om geologižed objektad, niiden ičendad, sauvondan i ičekeskeižen sijadusen käskused, augotižlibund da šingotez aigan i avaruden mödhe. Geohronologine pordhišt om tetab biologijas mugažo.

Geologižed tedod kävutadas ümbrikirjutandan metodad geohibjoiden sijadusen i mülündan tedoidamižes, andmused oma niiden form, suruz, kesksidod, šoiduiden järgenduz. Geologijan Džeims Hatton-tat formulirui tedon aktualizmad frazal «Nügüd'aigaine om enččen avadim». Toižin sanoin, meiden aigan geologižed väged ratas edeližiden aigoiden vägiden analogižikš.

## Istorii

Geologijan tedoiden šingotez oli hätk da vitk. Üks' tedoišpäi oli «kaivatusiden londuseline istorii»-nimitusenke.

Nügüd'aigaine geologii om sätud tedoks 19. voz'sadal, konz tarbhaižiden kaivatusiden löudmine i kävutamine kändiba aktualižikš. Tämbäi geologii tedoidab kaiked Mad i Päiväižen sisteman objektoid.

## Geologižed tedod

Tedomehed erištuiba enamba mi 700 geologijan tedoid da čuradusid, kaikiš enamba ičevuiččed oma:

* tedod mankores: mineralogii, petrologii, litologii, strukturine geologii, gidrogeologii;
* tedod nügüd'aigaižiš geologižiš processoiš (dinamine geologii): geotektonik, vulkanologii, seismologii, geokriologii;
* tedod geologižiden processoiden istorižes järgenduses: istorine geologii, paleontologii, stratigrafii;
* sättutoitud disciplinad: tarbhaižiden kaivatusiden geologii, inženerine geologii.

Sidodud toižihe sarakoihe tedod: geohimii, geofizik (sidä kesken geotedištelend), kristallografii, geomorfologii, geohronologii, geologijan istorii, planetologii.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Rahvahidenkeskeine ühtištuz geologižiš tedoiš (*iugs.org*). (angl.)