Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Eht

Eht Kohtusel'g-küläs (Karjalan Tazovaldkund)
**Eht** om aigan keskust, mändud jäl'ges päiväd da ön edes.

Necen aigan Päiväine sabustab gorizontad da zavodiše tikahtuz; nece rippub voz'aigaspäi i sikš libub erazvuiččiš časuiš.

## Ehtha sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ehtal itkend, homencel nagrand.*
> * *Elin päivän ehthasai.*
> * *Homendeses päiv jätkta, ala ehtkoižes.* (zavodi azjoid homendesel)
> * *Homendez om ehtad melevamb.*
> * *Mäni päiv, tuli eht — surm i lähemba.*
>
>
>

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kudmaižen fazad

Kudmaižen fazad vn 2007 redukus.
**Kudmaižen fazad** — Kudmaižen pidatusen Päiväižel olendad, kudambad toižetasoiš periodižešti.

**Kudmaine läbitab mugoižid pidatusen fazid: Uz' ku — olend, konz ei nägu Kudmašt (olend 1. kuvaižel)
* Neomenii — Kudmaižen ezmäine ozutand taivhas uden kuden jäl'ghe, nägub kuti kaid sirp, pönguz oiktalpäi
* Ezmäine nelländez (vai *ližaku*) — olend, konz Kudmaižen pol' om pidatadud (olend 3. kuvaižel)
* Täuz'kudan' (vai *ünäine kudmaine*) — olend, konz täuz' Kudmaine om pidatadud kogonaz (olend 5. kuvaižel)
* Jäl'gmäine nelländez — olend, konz Kudmaižen toine pol' om pidatadud (olend 7. kuvaižel)

Uden kuden röunaine sirdase hurale kaiken. Edel täuz'kudant kudmaižen nägui vauktustadud pind (kudmavauktuz) ližadub, ka nimitadas sidä pordod *üläkuks* i pagištas, miše ku kazvab. Täuz'kudamen jäl'ghe ku töndub *alakuhu* (ehtastab) i kuštab vähemba.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kudmaine

Kudmaine
Kudmaižen geologine kart (2022), masštab 1:2 500 000
**Kudmaine** (latin.: *Luna*) om Man üks'jäine londuseline kaimdai. Sen astronomine znam om ☾.

Lähembaine Päiväižennoks planetan kaimdai, sikš miše ei ole kaimdajad Merkurijal i Veneral. Kahtenz' objekt taivhas Päiväižen jäl'ghe loštabusen (kudmavauktuz) i nägujan suruden mödhe, sen form om ku. Päiväižen sisteman videnz' surtte planetan kaimdai. Keskmäine distancii Man i Kudmaižen keskusiš — 384 467 km (läz 30 Man diametrad), ned sätas kaks'planetanvuittušt sistemad. Üks'jäine astronomine objekt, kus ristit mäni.

## Päandmused

Minimaline keskust Man i Kudmaižen keskes oleskeleb 363 104 km, kaikiš pidemb — 405 696 km. Kudmaižen keskmäine diametr om 3474,2 km. Pind — 37,93 mln km², vai 0,074 Man pindan rindataden. Ekvatoran piduz — 10 917 km. Mass — 7,3477 · 1022 kg (Man massan 1/81). Keskmäine ninevuz — 3,3464 g/sm³. Joudjaližen lanktendan pigustuz — 1,62 m/s² vai 0,165g. Lämuz ekvatoral: minimaline −173 C° (100 K), keskmäine −53 C° (220 K), kaikiš suremb — +117 C° (390 K). Kivisuguiden lämuz üks' metr süvüdel om kaikenaigaine, se om −35 C°. Läz ei ole atmosferad, sen sijas om vezinikan, gelijan, neonan i argonan jäl'gid.

Kudmaižen pind om kattud regolital, se om henon pölün i kall'oiden palliškoiden segoituz i sädase meteoritoiden lanktendoišpäi. Regolitan sanktuz om metran paloišpäi severzihe-se kümenikoihe metrhasai.

Kudmaižen fazad: ližaku vai üläku (ezmäine nelländez), täuz'kudan' (täuz', ünäine kudmaine), alaku, uz' ku.

## Kudmaižhe sidodud vepsän muštatiž i ozoitez

### Muštatiž

>
> * *Udele kudmaižele uded säd-ki.*
>
>
>

### Ozoitez

>
> * Kehker ku kudmaine, viher ku vast. (nagriž)
>
>
>

## Kacu mugažo

* Kukala

## Homaičendad
# Astronomii

Paranal-observatorii oigendab lazeran vauktust Maidten keskusennoks
**Astronomii** (amuižgrek.: ἄστρον *astron* «tähtaz» i amuižgrek.: νόμος *nomos* «käskuz») om tedo Mirus, tedoidab taivhaližiden hibjoiden da niiden sistemiden sijadust, likundad, strukturad, augotižlibundad i šingotest.

Sen paloin, astronomii tedoidab nenid objektoid: Päiväine i toižed tähthad, Päiväižen sisteman planetad da niiden kaimdajad, egzoplanetad, asteroidad, händtähthad, meteoroidad, planetoidenkeskeine substancii, tähthidenkeskeine ümbrišt, pul'sarad, mustad reigud, sumegused, galaktikad i niiden kogodused, kvazarad da tž..

## Istorii

Astronomii om üks' kaikiš amuižembiš tedoišpäi, se libui ristitkundan praktikan tarbhaičendoišpäi. Istorijanedeližed manradajad märičiba voz'aigoiden tulendad tähthiden i tähthištoiden sijadusen mödhe. Kalaidajad heimod mäniba Päiväižen i tähthiden mödhe. Aigan lugendan tarbhaižuz vedi kalendarin sädandannoks astronomijan andmusiden alusel.

Ristituiden olendan Man pindal aigaspäi taivhan nägu i kaclend oli mel'hetartuine heiden täht kaiken. Amussai om homaitud, miše paštoimiden likund taivhadme i sän periodižed vajehtused oma sidodud keskneze. Sil aigal astronomii oli segoitadud astrologijanke lujas. Om erigoittud tedoks 18. voz'sadaspäi.

## Disciplinan struktur

Nügüd'aigaine astronomii jagase nenikš ahthas sidodud keskneze čuradusikš:

* astrometrii (fundamentaline i sferine);
* teoretine astronomii;
* taivhaline mehanik;
* astrofizik (teoretine i praktine);
* kosmogonii;
* kosmologii;
* tedoidusen objektan mödhe: tähthiden astronomii, galaktikad, planetologii;
* tedoidusen metodan mödhe: kosmohimii, optine astronomii, infrarusked, ul'traruskedsinine, radioastronomii, röntgenine, gammaastronomii, neitrinine astronomii;
* tedoidusen subjektan mödhe: navedijoiden astronomii.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kompjuter

Personaližen kompjuteran shem (*desktop*):

1. Monitor

2. Päplat

3. Processor

4. ATA-port

5. Operativine mušt

6. Ližaladimiden kartad

7. Kompjuteran sötmižblok

8. Diskan lugim

9. Kova disk

10. Koskmik

11. Kompjuterhir'
**Kompjuter** (anglijan kelen *computer*-sanaspäi [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «lugii», «lugim») vai **Tedomašin** om ladim vai sistem, kudamb om mahtusenke oigeta da vaumita anttud operacijoiden jäl'gendust, sen aigan nece jäl'genduz om märitud sel'ktas, i voib vajehtada sidä (avtomatan-ladimen erineden). Operacijoiden jäl'genduz nimitase *program:aks*, se mülütab lugustusid, *tondan-vendan* operacijoid-ki.

Elektronine lugim om kompjuteran realizacijan üks' variantoišpäi. Anglijalaine Alan Tjuring-matematikantedomez' ozuti statjoid, kudambid ei voi pätta kompjuteran abul.

Kompjuteran kävutand erazvuiččile metoile ümbrikirjutase nenil tärtusil: avtomatiziruidud (oz., kontrol'), mašinine (oz., grafik), lugend- (oz., lugendtehnik).

## Toižendad

materialižen alusen mödhe
* lampkompjuter (istorine)
* tranzistorkompjuter
* kvantkompjuter

kävutandan mödhe
* meinfreim
* laudkompjuter (desktop)
* superkompjuter
* vändkonsol'
* smartfon, noutbuk, planšet

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Islandijan kel'

Tekstan pala islandijan kelel
**Islandijan kel'**  (ičeze nimituz: *íslenska*) om Islandijan oficialine valdkundkel'. Pagižijoiden lugu om läz 310 tuhad ristituid, Islandijas päpaloin.

Se om indoevropine, germanine kel'. Islandijan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Konservativine kel', nell' kändod om kaičenus. Kaks' paginad: suvine (linmaili) i pohjoine (hardmaili), erištadas virkandan mödhe.

Kelen reguliruindorganzacii om Islandižiden tedoidusiden institut Arni Magnussonan nimed (*Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum*, Reikjavik). Vspäi 1995 jogo voden 16. päiväl kül'mkud oigetas Islandijan kelen päiväd Jounas Hadl'grimsson-runokirjutajan sündundan oiktastuseks.

## Kirjamišt

Kaik om 32 kirjant kelen kirjamištos.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | Á | B | D | Ð | E | É | F | G | H | I | Í | J | K | L | M | N | O | Ó | P | R | S | T | U | Ú | V | X | Y | Ý | Þ | Æ | Ö |
| a | á | b | d | ð | e | é | f | g | h | i | í | j | k | l | m | n | o | ó | p | r | s | t | u | ú | v | x | y | ý | þ | æ | ö |

## Lugusanad

* **einn** — üks'
* **tvö** — kaks'
* **þrjú** — koume
* **fjögur** — nell'
* **fimm** — viž
* **sex** — kuz'
* **sjö** — seičeme
* **átta** — kahesa
* **níu** — ühesa
* **tíu** — kümne
* **tuttugu** — kaks'kümne
* **þrjátíu** — koumekümne
* **hundrað** — sada
* **þúsund** — tuha

## Frazad

* Halló! – Tervhen!
* Hvað heitir þú? – Kut sindai kuctas?
* Hvaðan ertu? – Kugalaine oled?
* Hvar býrð þú? – Kus sinä eläd?
* Bless! – Nägemižhesai!
* Takk. / Takk fyrir. – Kitän.

## Homaičendad
# Saksan kel'

Saksan kelen oficialine status mail'madme
Kelen oficialine status Evropan valdkundoiš
Saksan kirjamišt
Dialektoiden da paginoiden kart
**Saksan kel'** vai **Germanijan kel'** (ičeze nimituz: *Deutsch* [ˈdɔʏ̯tʃ], *deutsche Sprache* [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) om valdkundkel' Saksanmas, Avstrijas, Lihtenšteinas, üks' valdkundkelišpäi Lüksemburgas, Šveicarijas, Belgijas da kaikes EÜ:s. Pagižijoiden ühthine lugu — 90 mln ristituid. Mülütadas indoevropižen kel'kundan germanižiden keliden päivlaskmaižhe gruppha.

Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, ližatihe koume grafemad umlautoiden täht (ä, ö, ü) i escet-ligaturad (ß). Kelen kaikiš amuižembad kirjutadud dokumentad datiruišoiš 8. voz'sadal. Nügüd'aigaine saksan kirjankel' šingotase 17. voz'sadan kahtendes polespäi, om sündnu päivnouzmaižes kesksaksan paginaspäi. Ičeze saksan kirjankelen standart om kaikuččes koumes valdkundaspäi: Saksanma, Avstrii i Šveicarii. Gannoveran ümbrištonke eläjad pagištas kaikiš lähižemb Saksanman saksan kirjankelen standartannoks.

Kelen molembad reguliruindorganzacijad sijadasoiš Manheim-lidnas (Saksanma):

* Saksan kelen institut (*Institut für Deutsche Sprache, IDS*, vspäi 1964);
* rahvahidenkeskeine — Nevondkund saksan oigedkirjutamižes (*Rat für deutsche Rechtschreibung, RDR*, vspäi 2004).

## Lugusanad

* **eins** — üks'
* **zwei** — kaks'
* **drei** — koume
* **vier** — nell'
* **fünf** — viž
* **sechs** — kuz'
* **sieben** — seičeme
* **acht** — kahesa
* **neun** — ühesa
* **zehn** — kümne
* **zwanzig** — kaks'kümne
* **dreissig** — koumekümne
* **hundert** — sada
* **tausend** — tuha

## Frazad

* Hallo! – Tervhen!
* Willkommen! – Tulgat tervhin!
* Wie heißt du? – Kut sindai kuctas?
* Wo kommst du her? – Kugalaine oled?
* Wo wohnst du? – Kus sinä eläd?
* Ich spreche Deutsch/Wepsisch/Russisch. – Minä pagižen saksaks/vepsäks/venäks.
	+ Ich spreche kein Deutsch. – Minä en pagiže saksaks.
* Auf Wiedersehen! – Nägemižhesai!/Jumalanke!
* Tschüss! – Hesai!
* Danke. – Kitän./Spasib.
* Vielen Dank. – Sur' spasib.
* Bitte. – Ole hüvä.
* Ja, nein, Vielleicht. – Ka, ei, voib olda.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Norvegijan kel'

Norvegijan kelen formad — bokmål i nynorsk.
**Norvegijan kel'** (ičeze nimituz: *norsk* [nošk]) om germanižen gruppan indoevropine kel'. Norvegijan kel' om Norvegijan valdkundkel'.

Pagižijoiden lugu — 4,5 millionad ristituid.

## Kel'formad

Kelel oma kaks' oficiališt formad — **bukmol** (*bokmål*, kirjan kel', 86..90% kävutadas sidä kirjutamižes) da **nünošk** (*nynorsk*, uz' norvegijan kel', ristitišton kümnendesen mamankel'). Kaikil valdkundaližil organizacijoil om velgusiš kävutada molembid formid. Kaks' oficialitont formad oma olmas mugažo: *riksmol* (riksmål «valdkundaline pagin», bukmolan konservativižemb) i *högnošk* (høgnorsk «korged norvegine kel'», nünoškan konservativižemb).

Oficialižiden kel'formiden regulirui organizacii — Norvegijan Kel'nevondkund (norv. *Språkrådet*), nece om Norvegijan kul'turministrusen agentuz, nimitase muga vspäi 2005, sijadase Oslos.

## Norvegijan kirjamišt

| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a | be | ce | de | e | eff | ge | hå | i | je/jodd | kå | ell | em | enn | o |
| P p | Q q | R r | S s | T t | U u | V v | W w | X x | Y y | Z z | Æ æ | Ø ø | Å å |   |
| pe | ku | err | ess | te | u | ve | dobbeltve | eks | y | sett | æ | ø | å |   |

## Lugusanad

* **en, ett** — üks'
* **to** — kaks'
* **tre** — koume
* **fire** — nell'
* **fem** — viž
* **seks** — kuz'
* **syv** — seičeme
* **åtte** — kahesa
* **ni** — ühesa
* **ti** — kümne
* **tjue** — kaks'kümne
* **tretti** — koumekümne
* **hundre** — sada
* **tusen** — tuha

## Frazad

* Hei! – Tervhen!
* Hva heter du? – Kut sindai kuctas?
* Hvor kommer du fra? – Kugalaine oled?
* Hvor bor du? – Kus sinä eläd?
* Vi ses! – Nägemižhesai!
* Takk. – Kitän.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Norvegijan kelen Nevondkund (*sprakrad.no*). (norv.)
* Norvegijan kelen polhe (*norsk.h14.ru*). (ven.)
# Danijan kel'

Danijan kelen paginoiden kart
**Danijan kel'**  (ičeze nimitused: *dansk* [ˈtænˀsk], *dansk sprog* [ˈtænˀsk ˈspʁɔwˀ]) om indoevropine, germanine kel'.

Reguliruindorganzacii om Danijan kel'nevondkund (dan. *Dansk Sprognævn*). Se om kul'turministrusen pala, radab penes Bogense-lidnas Danijan keskuzpalan suves vspäi 1955.

## Leviganduz

Kel' om valdkundkeleks Danijas, Fareran saril, Grenlandas da EÜ:s. Pagižijoiden lugu om kuz' millionad ristituid (2019).

Danijan kel' oli Norvegijan oficialižeks keleks 15.-18. voz'sadoil. Kel' om velgusine opendamha Islandijan školoiš 6. klassaspäi. Pagištas kelel Saksanman-ki kundoiš pohjoižröunanno (Šlezvig-Gol'štein-federacijanma).

## Ümbrikirjutand

Danijan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Keles om 13 vokalid i 20 sätkulundoid. Joga vokal' om pit'k i lühüd. Ei ole pit'kid konsonantid, kaksitadud konsonant kirjkeles znamoičeb jäl'ghižen vokalin lühüdust. Painend om dinamine. Kaks' kändod: nominativ i genitiv. Artiklin koume toižendad: indefinitine, definitine suffiksanke, definitine joudai.

Paginoiden koume joukud: päivnouzmaižed, sar'hižed, päivlaskmaižed. Kirjankel' om sätud 18. voz'sadal, ottihe Zelandijan paginoid (sar'hižiden paginoiden jouk) aluseks.

## Lugusanad

* **en / et** — üks'
* **to** — kaks'
* **tre** — koume
* **fire** — nell'
* **fem** — viž
* **seks** — kuz'
* **syv** — seičeme
* **otte** — kahesa
* **ni** — ühesa
* **ti** — kümne
* **tyve** — kaks'kümne
* **tredive** — koumekümne
* **hundrede** — sada
* **tusind** — tuha

## Frazad

* Velkommen! – Tervhen!
* Hvad hedder du? – Kut sindai kuctas?
* Hvor er du fra? – Kugalaine oled?
* Hvor bor du? – Kus sinä eläd?
* Farvel! – Nägemižhesai!
* Tak! – Kitän

## Homaičendad
# Ročin kel'

Ročin kelen levigandusen mamankeleks kart Pohjoiževropas vl 2007
**Ročin kel'** (ičeze nimituz: *svenska*) om indoevropine, germanine kel'. Se om valdkundkeleks Ročinmas, Suomenmas i EÜ:s.

## Leviganduz

Pagižijoiden lugu om läz 10 millionad ristituid kut mamankel' i 3,2 mln ristituid (2018) toižeks keleks (Suomenmas päpaloin). Mamankeleks om Ročinmas, Suomenman mererandišton lidnoiš i sen Ahvenanma-avtonomijas.

Reguliruindorganzacii om olmas vspäi 1944, nügüd' Ročinman Kel'nevondkund (nimitase *Språkrådet* vspäi 2006, Stokhol'm).

## Ümbrikirjutand

Ročin kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, Å, Ä, Ö, É i W-kirjamiden ližadusenke. Kaik om 18 sätkulundad i 17 vokalid, lugu vajehtase paginha kacten.

Kuz' paginoiden joukud: Norrlandan, Svealandan, Gotland-saren, Götalandan, Ročinman suven paginad i Suomenman ročin kel'. Äi sirdanuzid mehid agjoišpäi tuli Stokhol'mha, ka pälidnan paginad oma ottud kirjankelen (*Rikssvenska*) aluseks.

Sanan painend om kahtenvuitte: i vägel (dinamine, painab ezmäižhe tavhu tobjimalaz), i muzikaline (kaks' tonad, kävutand om erazvuitte paginoidme). Tonad oma ühtenz' (akut) i kahtenz' (gravis), erased omonimad erištudas tonal vaiše. Vokalid i konsonantad oleldas pit'kad i järgeližed, tetpaine pit'k kulund om tavus dinamižen painendan al. Tonpainend i kulundoiden piduz jädas znamoita kirjkeles. Kändoid ei ole, ned läksiba kelen šingotesen aigan. Kaks' sugud: ühthine (enččes mužik- i naižsugud, jädas eriži severziš-se paginoiš) i keskmäine.

## Lugusanad

* **en** — üks'
* **två** — kaks'
* **tre** — koume
* **fyra** — nell'
* **fem** — viž
* **sex** — kuz'
* **sju** — seičeme
* **åtta** — kahesa
* **nio** — ühesa
* **tio** — kümne
* **tjugo** — kaks'kümne
* **trettio** — koumekümne
* **hundra** — sada
* **tusen** — tuha

## Frazad

* Välkommen! / Hallå! — Tervhen!
* Vad heter du? — Kut sindai kuctas?
* Var kommer du ifrån? — Kugalaine oled?
* Var bor du? — Kus sinä eläd?
* Adjö! — Nägemižhesai!
* Tack. — Kitän.

## Kacu mugažo

* Ročinkel'ne Vikipedii

## Homaičendad
# Alaman kel'

Alaman kelen nügüd'aigaine leviganduz
     Agjad, kus alaman kel' oli levitadud ende
     Alagermanijan dialektad
**Alaman kel'** (vai **Niderlandan kel'**, **Gollandijan kel'**; ičeze nimitused: *de Nederlandse taal*, *het Nederlands*) om germanižen gruppan indoevropine kel'.

Reguliruindorganizacii — Alaman kel'ühtištuz (*Nederlandse Taalunie, NTU*), se radab vspäi 1980 i sijadase Hagas (Alamad). Kirjankel' nimitase *Standaardnederlands*.

## Leviganduz

Alaman kel' om valdkundkel' Alamaiš (alamalaižed), Bel'gijas (flamandijalaižed), Surinamas. Mugažo se om EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Indonezijan erased rauhad mehed mušttas kel't.

Pagižijoiden lugu kuti kodikel' — 24 mln ristituid (2016), kuti kodikel' i kahtenz' kel' — 29 mln pagižijoid.

Edel 1925. vot lugetihe afrikaans-kel't alaman kelen paginaks, om levitadud Suviafrikan Tazovaldkundas.

## Istorii

Kel' libui mererandaližiden frankoiden kelespäi, mitte sündui ezisaksan kelespäi. Lähembaižed heimkeled oma amuižanglijan, frizan i alasaksonijan keled.

Alaman kelen istorii zavodiše vll 450−500, konz se erištui frankan kelespäi konsonantoiden kahtenden saksan sirdusen pordos. Oli amuižalaman keleks 12. voz'sadan keskhesai, sid' keskalaman keleks 16. voz'sadahasai. Nügüd'aigaine versii lugese vspäi 1500. Kelen standartizacijan ezmäižed naprindad oliba tehtud keskaigaižen Burgundijan gercogan käskuzkundal (Dižon) i Lüteran Biblijan kändusel vl 1526 (Antverpen). Vll 1636−1637 Alamaiden Valdkundaline Biblii om pästtud Leidenha, se oti Gollandijan lidnoiden paginoid aluzeks i oli sel'ged Alamaiden kaikiden agjoiden eläjile.

Vl 1804 Matteis Sigenbek-professor publikoiči alaman kelen orfografijan ohjandimid, ned oliba velgusižed voz'sadan pol't. Käskuz kirjankeles (*Wet schrijfwijze Nederlandsche taal*) om vahvištadud Bel'gijas vl 1946, Alamaiš vl 1947, i pani oficialižen orfografijan alusid.

## Lugusanad

* **één** — üks'
* **twee** — kaks'
* **drie** — koume
* **vier** — nell'
* **vijf** — viž
* **zes** — kuz'
* **zeven** — seičeme
* **acht** — kahesa
* **negen** — ühesa
* **tien** — kümne
* **twintig** — kaks'kümne
* **dertig** — koumekümne
* **honderd** — sada
* **duizend** — tuha

## Frazad

* Welkom! – Tervhen!
* Wat is je naam? – Kut sindai kuctas?
* Waar kom je vandaan? – Kugalaine oled?
* Waar woon je? – Kus sinä eläd?
* Tot ziens! / Vaarwel! – Nägemižhesai!
* Dank je wel! / Bedankt. – Kitän.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Alaman kel' *ethnologue.com*-saital. (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Mir

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Mir** (vai **Kaikuz**, **Londuzkund**, mugažo — **Mail'm**) om fundamentaline termin astronomijas da filosofijas, konkretižeta märhapanendata. Ühtnižes hamas, Mir om olmižen kaiken kund ümbri meiš, sidä kesken planetad, tähthad, galaktikad; a mugažo kaiked materijad da energii. Pojavad terminad — kosmos, mail'm, londuz.

«Mir»-tärtuses voib olda kaks' erazvuittušt hamad: *spekulätivine* da *materialine*; materiališt Mirud kuctas **astronomižeks Miruks** (vai, harvemba, **Metagalaktikaks**).

Erasišti lugedas, miše om olmas *kuverz'-se* mirud (n. k. leveduzpirdaižed mail'mad), nece gipotetišt miruiden kundad kuctas **Mul'timiruks**.

Masštaboiden ijerarhii mirus: Päiväižsistem — Päiväižen ümbrišt — Maidten alagrupp — Sijaline grupp — Sijaline üläkogoduz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Päiväižen sistem

Päiväižen sisteman planetoiden nimed i järgenduz
**Päiväižen sistem** om planetoiden sistem, sen üks'jäine tähtaz om Päiväine. Kaik objektad, kudambad punosoiš Päiväižes ümbri, mülüdas neche sistemha.

## Ühthižed andmused

Sistem formiruihe gazanpölün pil'vesen gravitacižel ahtištandal 4,57 mlrd vozid tagaz. Saum Maidten pindale om 60,19°. Sisteman ühthine mass om 1,0014 Päiväižen massad, tähthan veduz om läz 740 kerdha enamba mi kaikiden planetoiden mass.

Läz kaik sisteman objektad punosoiš ühtes tazopindas — ekliptikan tazopindas.

## Mülünd

Sisteman päobjekt om Päiväine — G2V-spektraližen klassan pakuine karlut.

Päiväižen sistemha mülüb kahesa planetad: Merkurii, Vener, Ma, Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun. Zavottihe pagišta aktivižin gipotetižes Ühesandes planetas vl 2016. Pluton nügüd' (vn 2006 jäl'ghe) ei lugekoi jo todesižeks planetaks.

Kaks' täuttud penil objektoil agjad oma Päiväižen sistemas. Asteroidine vö sijadase Marsan i Jupiteran orbitoiden keskes. Sen objektoiden mülünd om Man gruppan planetoihe pojav i kogoneb silikatoišpäi da metalloišpäi. Vönen surembad objektad oma liliputal'ne Cerer-planet, Pallad-, Vest- i Gigei-asteroidad. Transneptunižed objektad sijadasoiš Neptunan orbitan taga, sädas Koiperan vöd, häiktunut diskad i Oortan pil'ved, kogotas jädunudes vedespäi, ammiakaspäi da metanaspäi. Kaikiš surembad niiden keskes oma Pluton, Sedn, Haumea, Makemake, Kvavar, Ork i Erid.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Merkurii

Merkurii
**Merkurii** (latin.: *Mercurius*) om ezmäine planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Se om kaikiš penemb Päiväižen sisteman planet. Astronomine znam om ☿.

Planet om tetab amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman torguindan teravan Merkurii-jumalan mödhe, mäneb taivhadme heredamb mi toižed nägujad planetad.

## Ühthižed andmused

Punondan värtmuz om läz püštoiged orbitan pindale (kon'akuz om vaiše 1/30), i naboiden tahod oma Päiväižen vauktuseta kaiken. Planetal ei ole londuseližid kaimdajid.

Merkurijan perigelii om 46 001 210 km, afelii om 69 816 927 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 88 maižes päiväs, sil-žo aigal tegeb pol'tošt pörut ičeze värtmudes ümbri.

Päivesen hätkeližuz om 58,65 Man päiväd. Veduz om Man vedusen kaks'kümnendez. Sur' raudasine südäituk (mülün viž kudendest) sädab magnitkendad, sen vägi om sadandez Man magnitkendaspäi. Lujas hen atmosfer om olmas, sen atomad ainastadas planetan pindanke paksumb, mi toine toiženke. Merkurijan pindan lämuz oleleb −190..+430 C°, naboiden tahoiš om alemba mi −93 C° kaiken. Ezmäine täuz' kart om sätud vl 2009. Pind om kattud krateroil iškendoiden jäl'ghe, Kudmaižen kartte.

## Kaclendan arvoimižed

Merkurii om lähembaine planet Mannoks mi Mars i Vener keskmäras, keskust vajehtase 82..217 mln km röunoiš.

Kaclend Maspäi om koverikaz Merkurijan i Päiväižen lähižen sijadusen tagut, niiden nägui keskust Man pindaspäi oleleb 28° da sen penemba kaiken. Parahim kaikenaigaine kaclend om hämäran aigan tahoiš läz Man ekvatorad, niiden päivesen hätkeližuz om kaikenaigaižen polhe. Voib nähta Merkurijan fazoid tekeskopan kal't, ned oma Kudmaižen pojavad i tehtas täut ciklad 116 man päiveses.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |