Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malärii

Tartutadud *Plasmodium vivax*-protistal eritrocit
**Malärii** (ital.: *mala aria* «paha il'm», ende oli tetab kut «soiden säruläžund») om transmissivižiden kertläžundoiden grupp, kucuse *Plasmodium*-heimon protistoiden parazitoil. Tartub ristitule *Anopheles*-heimon emäsäs'kiden purendoiden kal't.

Läžund kaimdase säruläžundal, särgutesil, pärman (splenomegalii) i maksan (gepatomegalii) suruden ližadusil, anemijal. Voib lähtta 10..15 päivest tartutandaspäi simptomiden olendhasai. Harakterizuiše hronižil toštmižil (recidivoil), voib mända severz'-se vozid londuseližen immunitetan tulendhasai.

Läžumižlugu oli 350..500 mln statjoid vodes 21. voz'sadan augotišes, niišpäi 1,3..3 mln lopihe surmal. Vozil 2000−2013 läžujiden malärijal kolendoiden lugu väheni poleks endustusihe kacmata. Nügüd'aigan tartudandan statjoiden 85..90 % tegese Afrikas Saharan suvemb, heispäi lapsed edel vižvottušt igäd inficiruišoiš päpaloin.

Olii vakcin malärijan plazmodijad vaste om effektivine statjoiden 31..56 procentas. Uz' vakcin korktembanke effektivižusenke (90 % da sen enamba ezimeletaden) om kodviš.

## Toižendad

*Plasmodium*-parazitoiden erikoiden augotižlibund valdkundoidme (endemižed mad, 2016)
Läžundan simptomatik, joksend i endustuz rippudas plazmodijan-läžundantegijan erikospäi, no paloin.

* Tropižen malärijan läžundantegii — *Plasmodium falciparum*. Kucub kaikiš enamba varulišt formad, löumendusidenke paksus i korktanke kolendmäranke. Nece-žo form om kaikiš enamba levitadud (kaikiden statjoiden 91 % vl 2006).
* Nell'päiväižen malärijan läžundantegii — *Plasmodium malariae*. Kurod tegesoiš 72 časus tobjimalaz.
* Koumepäiväižen malärijan i sen pojavan ovale-malärijan läžundantegijad sättudas *Plasmodium vivax*- i *Plasmodium ovale*-erikoile. Kurod tegesoiš kaikuččes 40..48 časus.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Mille Džon Everett

|  |
| --- |
| Mille Džon Everett |
| angl.: *John Everett Millais* |
|
Džon E. Mille |
| radmižen toižend: | pirdai, illustraator, fotograf, čomamahtai, joonistaja, Prerafaeliitide vennaskond |
| sündundan dat: |
8. kezaku 1829
 |
| sündundan sijaduz: | Southampton[d], Hampshire[d], Sur' Britanii |
| valdkund: |  Suurbritannia ja Iirimaa Ühendkuningriik[d]  Sur' Britanii |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 199. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| kolendan sijaduz: | Palace Gate[d], Royal Borough of Kensington and Chelsea[d], Suur-London[d], London, Anglii, Suurbritannia ja Iirimaa Ühendkuningriik[d] London, Londoni krahvkond[d], Suurbritannia ja Iirimaa Ühendkuningriik[d] |
| tat: | John William Millais[d] |
| mam: | Mary Emily Evamy[d] |
|  **Mille Džon Everett VikiAitas**  |

**Džon Everett Mille** (angl.: *John Everett Millais* [ʤɒn ˈevrɪt ˈmɪleɪ]; sünd. 8. kezaku 1829, Sautgempton, Anglii, Sur' Britanii — kol. 13. eloku 1896, London, Sur' Britanii) oli tetab britanijalaine pirdai da kuvatai.

## Biografii

Mille ozuti lahjakahut laps'aigaspäi. Vl 1838 kanz sirdi Londonha, i nor' priha openui Kunigazližes čomamahoiden akademijas kuz' vot vn 1840 tal'vkuspäi. Vl 1848 hän pani Prerafaelitoiden vellüden alust sen čuradusen toižidenke pirdajidenke. Millen tarkoiged, detaliziruidud tehnik erigoičeb toižiš pirdajišpäi.

Naind vajehti Milled: hänele pidi säta kuvid teravamba da suriš lugumäriš i möda kal'hemb, miše rahoitada kanzad. Mille kändihe peizažiden da portretoiden pirdajaks i jäti prerafaelizman kacegid muite. Vajehtuseks pirdai sai surt populärižust i 30 tuhazesai funtid vodes, tegihe elokahaks. Hänele andoihe baronetan arvod vl 1885, ezmäižele anglijalaižiden pirdajiden keskes. Mez' pirdi tetabiden valdkundaližiden i kundaližiden ristituiden portretoid. Peizažad oliba Millen hobbikš.

## Tetabad kuvad

* 1848 — «Romeon i Džul'jettan surm» / angl.: *The Death of Romeo and Juliet*
* 1848-49 — «Izabella» / *Isabella*
* 1850 — «Hristos kazvatajiden pertiš» / *Christ In The House Of His Parents*
* 1851 — «Mariana» / *Mariana*
* 1852 — «Ofelija» vai «Ofelijan surm» / *Ophelia*
* 1856 — «Sügüzen lehtesed» / *Autumn Leaves*
* 1862 — «Usko minei» / *Trust Me*
* 1868 — «Vanessa» / *Vanessa*
* 1873 — «Haugod tal'veks» / *Winter Fuel*
* 1873 — «Effi Millen portret» / *Portrait of Effie Millais*
* 1874 — «Lodehline merite» / *The North-West Passage*
* 1875 — «Viluhk reduku» / *Chill October*
* 1879 — «Küps višn'» / *Cherry Ripe*
* 1886 — «Muilbul'kud» / *Bubbles*

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Evolücii

Eläbiden car'kundoiden evolücijan shem
**Biologine evolücii** (latin.: *evolutio*-sanaspäi «levitand») om eläban londusen šingotesen järgeline process. Se kaimdase populäcijoiden genetižen mülündan vajehtusel, adaptacijoiden formiruindal, erikoiden sädandal i kadomižel, ekosistemiden i kaiken biosferan toižetamižel.

Severz'-se evolücižid teorijoid om sätud, ned sel'getas mehanizmid evolücižiden processiden aluses. Britanine Čarl'z Darvin-tedomez' formulirui evolücijan teorijad londuseližen valičendan kal't vn 1859 «Erikoiden augotižlibund»-kirjas. Nügüd'aigan tedomehed tundištadas sintetišt evolücišt teorijad kaikiš enamba, se om klassižen darvinizman i populäcižen genetikan sintezaks. Se teorii laskeb sel'gitada evolücijan materialan (genetižed mutacijad) i evolücijan mehanizman (londuseline valičend) kesksidoid. Sintetižen teorijan ramuziš evolücii märičese kut geniden alleliden paksuziden vajehtamine organizmiden populäcijoiš pordos, kudamb ülitab ühten pol'ven elon hätkeližust.

Londuseline valičend om adaptacijoiden üks'jäine tetab sü, no ei ole üks'jäižeks evolücijan täht. Evolücijan toižiden süiden keskes oma genetine dreif, geniden valu, mutacijad. Kacmata erazvuiččehe vasthaotmižehe ristitkundas, evolücii kut londuseline process om vahvas todištadud tedoline fakt i ei kucu heilüid tedomehiden keskes. Tedoavaidused evolücižen biologijan sferas valatoitiba lujas ei vaiše biologijan toižid jagusid, no antropologijad i psihologijad mugažo. Evolücijan el'gendused kändihe nügüd'aigaižiden koncepcijoiden aluseks maižanduses, londuseližen ümbrišton kaičendas, ottas avarho kävutamižhe medicinas, biotehnologijas, ristitun radmižen toižiš znamasižiš socialižikš sarakoiš.

## Kacu mugažo

* Antropogenez
* Socialine evolücii

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Darvin Čarl'z

|  |
| --- |
| Darvin Čarl'z |
| angl.: *Charles Robert Darwin* |
|
Čarl'z Darvin vodel 1881 |
| nimi sündundan jäl'ghe: | angl.: *Charles Robert Darwin* |
| radmižen toižend: | geoloog, maadeavastaja, reisikirjanik, etoloog, loodusteadlane, filosof, kirjutai, botanikantedai, botanical collector, scientific collector, biolog |
| sündundan dat: |
12.2.1809
 |
| sündundan sijaduz: | The Mount[d], Shrewsbury[d], Shropshire[d], Anglii, Suurbritannia ja Iirimaa Ühendkuningriik[d] |
| valdkund: |  Suurbritannia ja Iirimaa Ühendkuningriik[d] |
| kolendan dat: | 19.4.1882 |
| kolendan sijaduz: | Down House[d] |
| tat: | Robert Darwin[d] |
| mam: | Susannah Wedgwood[d] |
| avtograf: |  |
|  **Darvin Čarl'z VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Čarl'z Robert Darvin** (angl.: *Charles Robert Darwin* [tʃɑːlz 'dɑːwɪn]; sünd. 12. uhoku 1809, Šrusberi, Anglii, Sur' Britanii — kol. 19. sulaku 1882 Daun-pertiš (nüg. Londonan pala), Sur' Britanii) — britanine (anglijalaine) londusentedoidai da matkadai.

Tedomez' pani evolücijan teorijan alusid i eziti londuseližen valičendan meletust. Darvinan koncepcii om anttud «Erikoiden augotižlibund»-kirjas (*On the Origin of Species*, 1859). Möhemba hän edeni suguvaličendan teorijad mugažo. Tegi ühten ezmäižiš tedoidusišpäi ristitun augotižlibundas.

Kuctas Čarl'z Darvinan opendust darvinizmaks, arni se teorii andase biologijan openduseks školoiš.

## Biografii

Mez' oli sündnu Maunt Haus-usadibha videndeks kudes lapsespäi. Hänen tat oli Robert Darvin-lekar' i finansist. Mam oli Sjuzann Darvin (neiččel Uedžvud), koli, konz Čarl'z oli kahesavoččen prihaižen. Erazm Darvin-ded tatan polespäi oli londusentedomehen. Pen' Darvin oli otnus londuseližhe istorijha i keradusiden sädandha edel školad völ.

Gimnazijan jäl'ghe Čarl'z openui medicinad (okai) i londuselišt istorijad, sen paloin geologijad Edinburgan universitetas (1825−1827). Konz tat tedaškanzi, miše poig okai medicinan opendust, ka tariči opeta da sada anglikanižen papin arvod Kembridžan universitetan Hristan kolledžas, i Čarl'z openui siš vll 1828−1831, lopi hüvin. Opendusen aigan hän sädi tundmust Kembridžan vejidenke londusentedomehidenke, lugi znamasižid kirjoid melidenke biologižes evolücijas.

Vll 1831−1836 Darvin matkazi maksutomaks londusentedoidajaks, ühtni kunigazližen laivišton «Bigl'»-astjan ekspedicijha ümbri mirus. Ekspedicii kerazi andmusid randanpirdas, sil-žo aigal Čarl'z vedi aigan tobmad palad randoidme, tedoiži niiden geologijad i sädi keradusid londuseližen istorijan sferas.

Vll 1838−1841 Darvin radoi Londonan geologižen sebran sekretarin. Mez' nai vl 1839. Kanz sirdi Londonaspäi Kent-grafkundan Daunha (nüg. Londonan rajon) vl 1842, siš Darvin vedi tedomehen da kirjutajan järgelišt elod ičeze surmhasai (1882). Om mahapandud Londonan Vestminsteran abbatuses, se om Suren Britanijan znamasižiden šingotajiden panteon.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* "Darwin Correspondence Project" (*darwinproject.ac.uk*) — Darvinan kirjeižed. (angl.)
* Sait Darvinas (*darwin-online.org.uk*). (anglijan kelel)
# Biologii

Nell' kaikiš znamasižembad biologišt car'kundad: sened, bakterijad, živatad, kazmused
**Biologii** (grek.: βιολογία *biologia* amuižgrek.: βίος *bios*- «elo» i amuižgrek.: λόγος *logos*- «tedo» sanoišpäi) om tedo eläbiš olijoiš i heiden ičekeskentehmižes olendan ümbrištonke.

Tedoidab elon kaikid polid, sen paloin eläbiden organizmiden strukturad, funkcioniruindad, ontogenezad, augotižlibundad, evolücijad i järgendust Madme. Klassificiruib i ümbrikirjutab eläbid olijoid heiden erikoiden augotižlibundan mödhe.

Biologižed disciplinad libuihe medicinaspäi i londusen istorijaspäi. Vedadas niiden tedoiden jonod antikaigan mugomiš tedomehišpäi kut Aristotel' i Galen araban mail'man lekarin kal't: al'-Džahiz, ibn-Sina, ibn-Zuhra, ibn-al'-Nafiz. Evropan kirjoidenpainmine, mel'hetartuz eksperimentaližihe kodvihe i uziden erikoiden äjüden avaiduz Suriden geografižiden matkoiden jäl'ghe vedihe sihe azjaha, miše biologine mel' eli revolücijas läbi Udessündundan aigan.

Biologii om erigoittud tedoks 19. voz'sadan augotišespäi. Sile aigale tedomehed löuziba, miše eläbil organizmil om mugoižid ühthižid ičendoid i tundusid, kudambid läz ei ole elotomas (mineraližes) londuses. *Biologii*-tärtuz oli kävutadud ezmäižen kerdan nenil tedomehil ripmata toine toižespäi: Fridrih Burdah vl 1800, Gotfrid Reinhol'd Treviranus i Žan Batist Lamark vl 1802.

## Biologižed tedod

Tedoitud organizmiden mödhe:

* Botanik
* Mikologii
* Mikrobiologii
* Zoologii

Tedoidusiden jagusen mödhe:

* Biohimii
* Biofizik
* Molekulärine biologii
* Stajan biologii
* Anatomii i gistologii
* Fiziologii
* Etologii (olijoiden ičtazvedand)
* Genetik
* Ontogenezan biologii
* Paleobiologii i evolücine biologii

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Amuižgrekan kel'

Amuižgrekan kelen leviganduz amuižes mirus
**Amuižgrekan kel'**  (ičeze nimituz: ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα] *hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]*) om üks' indoevropižiš kelišpäi, nügüdläižen grekan kelen ezikel'. Pagištihe sil Amuižen Grekanman kaikel territorijal i kolonijoil, se oli Rimalaižen imperijan kahteks oficialižeks keleks i aigaližen Päivnouzmaižen Rimalaižen imperijan päižeks keleks. Šingotihe kahtenden voz'tuhan augotišespäi (20. voz'sada EME) meiden eran 4. voz'sadahasai, sid' vajehtihe keskgrekan keleks.

Kirjkel' om grekan kirjamišton pohjal. Möhäižes pordos kävutihe ližaduzznamoid necen täht: ližahengaiduz virkandas, aspiratad i painendan koume toižendad. Kaikiš aigaližembad tekstad oma kirjutadud oiktalpäi hurale vai bustrofedonal, 4. voz'sadaspäi EME kirjutadas nügüdläižhe polehe vaiše.

Erazvuiččed paginad oliba olmas keles šingotesen jogahižel pordol.

## Kelen olend i znamoičend

Amuižgrekan kel' om Gomeran «Iliad»- i «Odissei»-poemiden originaline kel', mugažo Afiniden kuldaižen aigan filosofii i literatur oma sätud sil, Septuagint (Vanhan Zavetan känduz) i Uz' Zavet. Pagištihe kelel klassižen pordon polisoiš, Aleksandr Makedonskijan imperijas, diadohoiden car'kundoiš. Keskaigan kändihe Vizantijan kirjankelen ezikuvaks, sai klassižen kelen statusad Päivlaskmaižes Evropas Üdessündundan aigan, valatoiti uz'grekan kelen šingotest.

Nügüd'aigan kävutadas kel't Grekanman jumalanpertiš i jumalankodiš. Opetas amuižgrekan kel't tähäsai Grekanman školan keskmäižiš i vanhembiš klassoiš, Bel'gijan vanhembas školas, Alamaiden i Saksanman gimnazijoiš. Ottas openduzstandartaks Sokratan aigan attikan paginad tobjimalaz. Ortodoksine hengeline openduz mülütab Uden Zavetan aigan amuižgrekan kel't. Amuižgrekine vaihišt om nügüdläižen rahvahidenkeskeižen vaihišton aluseks latinižidenke sanoidenke kerdalaz, sen paloin tedoližed i tedoliž-tehnižed terminad. Amuižgrekan kelen openduz oli velgusine Päivlaskmaižen Evropan i Venäman imperijan gimnazijoiš da universitetoiš 19. voz'sadal. Gomeran sädused i klassižen pordon amuižgrekan literaturan kändused tegihe Evropan i Pohjoižamerikan kul'turižen tradicijan tetpaižeks palaks.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Tedo

Tedon simvol
 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Tedo** om ristitun radmižen sfer, kudamb sädab i sisematiziruib teoretižikš objektivišt informacijad toziolendas.

Necen radmižen aluz om faktoiden keradamine, niiden kaikenaigaine udištamine da sistematizacii, kritine analiz, i — necil bazal — uziden tedoiden vai ühthevendoiden sintez. Nened tedod da ühthevendad ei vaiše ümbrikirjutagoi nägujid londusen da ristitkundan nägusid, no mugažo abutadas sauda da endustada süjäl'gusemižid sidoid. Ned teorijad da gipotezad, kudambad vahvištoittas faktoil da kaclendtegoil (eksperimentaližikš), formuliruidas kut londusen i ristitkundan käskused.

Tedon koume tundust oma kodvad, logine todištez, nägusen matematine form.

Avar tedo mülütab töhišton kaikid arvoimižid da komponentid:

* tedoradon jagand i kooperacii;
* tedoaluzkundad, kaluišt kodviden täht i laboratorijad;
* tedišteluzradon metodad;
* tärtusiden da kategorijoiden apparat;
* informacijan kogodamižen, kaičendan da kävutandan sistem.

## Tedoho sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ala pagiže min tedad, a teda min pagižed.*
> * *Jumal ei käske edelpäi teta.*
> * *Keletoi kaikiš enamban tedab.*
> * *Kuna olen sündunu — tedan, a kuna tegese kolda — en voi teta.*
> * *Vähemba pagiže, enamban tedad.*
> * *Äjan tedad, vähä pagiže.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Organizm

Äistajaižiden eukariotoiden erazvuiččend
**Organizm** vai **elimišt** (latin.: *organismus*) om individualine elonform, eläb hibj erigoičijoidenke elotomas materijaspäi ičendoidenke, niiden kesken metabolizm, südäisauvondan pid'oitelend, vasthaotmine, ontogenez, äikerdoičend, jäl'gnend. Kaik organizmad kogotas stajišpäi.

Kogonaižen äistajaižen organizman formiruind om koverikaz process lujas, se läbitab strukturiden (stajad, kudehed, elimed) i funkcijoiden differenciruindad da integracijad ontogenezas dai filogenezas-ki. Äjad organizmad organizuidas erikonsüdäimižikš ühthižkundoikš (oz., ristituiden kanz vai radsebr).

## Etimologii

Aristotel' löuzi, miše mitte taht eläb olii harakterizuiše sel'ktal i koval organizacijal, elotoman erineden, i toi terminad tedoho. Se libub möhälatinan kelen *organizo*-sanaspäi «kändan kaposad nägud», kudamb tuli amuižgrek.: ὄργανον *organon*-sanaspäi «azeg».

## Klassifikacii

Voib kacta organizmad erigoittud eričuks, elementaks. Se mülüb biologižhe erikho vai populäcijha, om elon populäcijan vai erikon tazopindan strukturižeks ühtnikaks. Mugomas ühthižes el'genduses, kut biologižen gruppan «tipine erič» sen päičendoidenke, organizm tedoidase biologijas, sen tedoidusen päazjoišpäi. Järgetas kaikid organizmid erazvuiččidme gruppidme da kategorijoidme kebnendamha kaclendad, kaik ned sätas biologišt klassifikacijad.

Kaikiš ühthižembas statjas jagadas organizmid südäitukunke i südäitukutomikš (bakterijad i arhejad), mezokariotad oma grupp niiden keskes. Organizman stajiden lugun mödhe oma üks'stajaižed i äistajaižed, niiden keskes erinii sija om üks'stajaižiden kolonijoil.

Organizmad bioklassifikacijan irdpolel oma mikrobad, kolonialižed organizmad, transgenižed organizmad. Virusad ei voigoi äikerdoitas eläbiden stajiden irdpolel, ka oma-k ned eläbikš organizmikš vai ei, se küzund jäb diskussijas.

Jagadas organizmid kosketusiden toižendan mödhe: simbioz, trofine (lihansöjad), neitraline, antibioz (amensalizm i konkurencii).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Anatomii

Nügüd'aigaine anatomine tehnik, ozutab pän sagittaližid sekcijoid MRT:n skaniruindal, 2008. Video om 5,6 sekundad hätkte, 140 kadrad.
**Anatomii** (grek.: ἀνα- *ana-* «tošti; ülähänpäi» + grek.: τέμνω *temno* «leiktan, čapan») om tedo, biologijan i sen morfologijan (tedon formas) jaguz. Tedoidab organizman (hibj) da sen paloiden sauvondad tazopindal korktemb mi kudehed.

Tedon predmet om organizman irdpol'ne sauvond, sen südäimine form i elimiden struktur. *Anatom* tedoidab anatomijad.

Nügüd'aigaine anatomii leviganzi tedoidusiden avarut leiktud preparatoiden mikroskopijan abul, mikroskopine anatomii erištui. Se om sidodud ahthas gistologijanke (tedo kudehiš) i citologijanke (tedo stajiš). Anatomii, gistologii, citologii i embriologii oma morfologii-tedon paloikš, se om tedo organizman formas, ontogenezas i sauvondas.

Kaikiš enamba levitadud sarakod oma kazmusiden anatomii, živatoiden anatomii, ristitun anatomii, rindatuzanatomii.

Läžundoiden enambuz kaimdase erazvuiččiden elimiden i niiden kudehiden sijadusen vai sauvondan strukturižil vajehtusil. Niiden vajehtusiden tedoiduz om patologižen anatomijan predmetaks.

## Tedoidusen metodad

Nügüd'aigaižes tedos om avaroid mahtusid ristitun i živatoiden hibjan sauvondan tedoidusen täht. Metodan valičend rippub tedoidusen metospäi i tegendaspäi. Erištadas:

* kaikiš vanhemb, no znamasine tähäsai leiktandan (prepariruindan) metod, kävutase tedoidamha irdpolišt sauvondad i järedoiden paloiden topografijad;
* injekcijan metod, kävutase röntgenografijanke paksus tedoidamha südäihavadoid i sonid;
* «pirogovan leiktandad» oma pilindad, lasktas sada andmusid kudehiden rindatusiš i elimiden ičekeskeižes sijaduses;
* plastine rekonstrukcii — tedoitud elimen vai kudehen udessauvond gistologižiden leiktandoiden serijan rindatusespäi;
* antropometrine (somatometrine) metod laskeb tedoita hibjan sauvondad sen paloiden märičemižel i niiden rindatusiden lugendal, märhapandas hibjan proporcijoid.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Biohimii

**Biohimii** (**biologine** vai **fiziologine himii**) om tedo eläbiden stajiden da organizmiden himižes mülündas i himižiš proccessoiš, kudambiden mödhe niiden elonradmine tegese, organižen himijan erineden.

Tedon nimituz kävutase tärtuseks 19. voz'sadan keskespäi. Saksalaine Karl Neiberg-himik tariči sidä tedoterminaks vl 1903.

## Šingotesen istorii

Biohimii šingotase läz sada vot biologijan i himijan röunal. Ristitud ottas kävutamižhe biohimižid processoid amuižes aigaspäi, no ei voigoi sel'gitada niid ende. Mugomad processad oma leibän paštand, saguden i vinan tehmine, nahkoiden ümbriradmine.

Tarbhaižuz spravitada läžundoid käski meletada zell'kazmusiden ičendoiš i substancijoiden reakcijoiš organizman südäimes. Söm i mujud kazmusišpäi pidihe olda varuitomikš. Amuižed tedomehed süttiba il'man i sömän roliš eläbiden elonvaratoitmižes.

## Tedoidusen metodad

Eläjan substancijan komponentoiden funkcioniruind, analiz, strukturan da ičendoiden tedoidused oma biohimižen metodologijan aluseks. Formiruihe biohimijan metodoid 20. voz'sadal päpaloin. Kaikiš enamb levitadud metodad oma hromatografii (tegii meles M.S. Cvet vl 1903), centrifugiruind (T. Svedberg, 1923) i elektroforez (A. Tizelius, 1937).

Kompjuterine modeliruind kävutase tedoidamha biomolekuloiden reakcijoid siš statjoiš, konz ei voi tehta oiktad kodvad.

## Alatedod

Biohimii jagase alatedoikš:

* statine (bioorganine) biohimii, sen objektad oma aminmuiktused, vauktušed, fermentad, hil'vezikod, nukleinižed muiktused, nukleotidad, lipidad, vitaminad, gormonad;
* dinamine biohimii, alajagused oma molekulärine biologii i bioenergetik;
* funkcionaline biohimii, tedoidab mikroorganizmoid (bakterijoid), kazmusid, živatoid, ristituid. Ristitun biohimijan objektad oma veri, kudehed, organad, lihasiden radmine. Medicinine biohimii om ristitun hibjas läžundoiden aigan. Sportan biohimii tedoidab ristitun organizmad röunličendoiden aigan.

## Homaičendad
# Metabolizm

Stajan metabolizman kebnetud shem
**Metabolizm** vai **substancijoiden vajehtuz** om pid'oitelijad elod himižed reakcijad eläbas organizmas. Ned processad lasktas organizmile kazda da äikerdoitas, kaita ičeze strukturad, vastata ümbriston painegid.

Jagadas metabolizmad kahteks pordoks tobjimalaz: katabolizm i anabolizm. Katabolizman aigan palakahad organižed substancijad kändasoiš palatomembikš energijan eritandanke päpaloin. Anabolizman processas palakahad organižed substancijad sinteziruidas palatomembišpäi energijan kävutandanke. Substancijoiden vajehtusiden himižiden reakcijoiden serijad oma metaboližed ted. Niiš toižed znamasižed biologižikš molekulad kändasoiš toižikš fermentoiden ühtnendanke.

Sättub-ik molekul organizmale kävutamha energijan purtkeks, se rippub metabolizman eriližusišpäi. Ozutesikš, erased prokariotad kävutadas rikvezinikad energijan purtkeks, no se gaz om morii živatoiden taht. Metabolizman piguz valatoitab tarbhaižen organizmale sömän lugumärad.

## Toižendad

Voib jagada kaikid organizmid kahesaks päižeks gruppaks neniden purtkiden kävutandan mödhe: energijan purde, hil'nikan purde, elektroniden donor (substrat muigotandan täht). Organizm voib kävutada vauktusen (*foto-*) vai himižiden sidoiden (*hemo-*) energijad; edemba, otab elektroniden donoraks (endištajaks) anorganižid (*lito-*) vai organižid (*organo-*) substancijoid; lopuks, hil'nikan purde om hil'muiktuzgaz (*avto-*) vai organižed substancijad (*getero-*).

Metabolizman toižendan nimituz formiruiše sättujiden tüviden ühtenzoitusel, *-trof* ližadase lopindaks. Ozutesikš, ülembaižed kazmused, šoll'od i cianobakterijad oma fotolitoavtotrofad, živatad i sened oma hemoorganogeterotrofad.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Geografii

Man pindan fizine kart (2004)
**Geografii** (amuižgrek.: γεωγραφία-sanaspäi *geografia* «Man ümbrikirjutand»), vai **Mantedo**, om londusentedon i kundaližiden tedoiden kompleks, kudamb tedoidab Man eriližusid da nägusid (oz., geologii, meteorologii), sen ristitištod i varoid (ekonomine geografii), londusen objektoiden jagandad pindadme (fizine geografii).

Geografijan tedoidusiden aluz i satused oma kartad.

Tedon eziauguižed alused oma pandud Amuižen Grekanman tedomehil i Klavdii Ptolemeil (1. voz'sada meiden erad). Kartografijan znamasižed satused oliba Udessündutamižen aigan, ned oma sidodud Pühän Rimalaižen imperijan Gerard Merkator-tedomeheze. Saksalaižed Aleksandr Gumbol'dt i Karl Ritter paniba nügüdläižen akademižen geografijan alusid 19. voz'sadan ezmäižes poles.

Päjagused oma teoretine, fizine i socialiž-ekonomine geografijad, sodageografii.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |