Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ekologii

Korallrifan bioerazvuiččend. Korallrif om ekosisteman paks ozutez.
**Ekologii** (amuižgrek.: οἶκος *oikos* «eländkodi» i amuižgrek.: λόγος *logos* «openduz» sanoišpäi) om londusentedon, sen paloin biologijan jaguz eläbiden organizmoiden kosketusiš keskneze i elämižümbrištonke. Tedoidab erazvuiččiden tazopindoiden biosistemid (populäcijad, ühthižkundad, ekosistemad), niiden organizacijad da funkcioniruindad.

Järgeližes elos el'getas ümbrišton olendad ekologijaks paksus. Nimitadas ekologižikš problemoikš londuseližen ümbrišton kaičendan küzundoid ristitun valatoitusespäi. Ekologizm om kundaline likund ümbrišton kaičendan märiden lujenduses i elämižümbrišton murendusiden olmatomudes.

Ekologijan tedomez' om *ekolog*. Saksalaine Ernst Genrih Gekkel'-biolog toi ekologii-terminad (saks.: *Ökologie*) tedoho vl 1866. Voz'sadan jäl'ghe «biosfer»- (E. Züss, 1875) i «biocenoz»-tärtused (K. A. Möbius, 1877) oliba todud tedoho. Vl 1935 A. Tensli toi «ekosistem»-terminad. Vides vodes sen jäl'ghe V. N. Sukačov tariči erišt «biogeocenoz»-terminad, i nevondkundaližes tedos ekologii oli tetab biogeocenologii-nimitusenke.

Zavottihe lugeta ekologijad erižeks tedoks Päivlaskmman maiš 1910-nzil vozil. Vl 1913 Britanine ekologine sebr om sätud, vl 1915 — Amerikan ekologine sebr. Vl 1913 Sures Britanijas pästaškanzihe ezmäšt rahvahidenkeskešt recenziruidud *Journal of Ecology*-tedoaiglehtest ekologijan sferas. Tedon leviganduz om ümbrišton kaičendan ližadusen problemoihe sidodud 20. voz'sadan kahtendes poles.

## Toižendad

Kaik koume ekologijan jagust erigoittihe vn 1910 Rahvahidenkeskeižen botanižen kongressan aigan, kudamb mäni Brüsseliš:

* Autekologii — tedon jaguz, tedoidab erikon vai eričun ičekeskentehmižid ümbrištonke (elonciklad i ičtazvedand kut harjenemižen ümbrištole mahtuz).
* Demekologii — tedon jaguz, tedoidab ühten erikon eričuiden populäcijoiden ičekeskentehmižid populäcijan südäimes i ümbrištonke.
* Sinekologii — tedon jaguz, tedoidab ühthižkundoiden funkcioniruindad i niiden ičekeskentehmižid biotižidenke da abiotižidenke faktoroidenke.

Mugažo ekologijan toižendad oma geoekologii, bioekologii, gidroekologii, landšaftekologii, etnoekologii, socialine, ristitun i himine ekologii, radioekologii, antekologii, informacine ekologii.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Amuine Grekanma

Amuižen Grekanman päterritorii 8.-5. voz'sadoil edel meiden erad, lidnad-*polisad* oma oiktalpäi, heimoiden tahondad — huralpäi.
**Amuine Grekanma** (amuižgrek.: ῾Ελλάς *Hellás* «Ellad», Grekanman nimituz nügüd'-ki) oli Amuižen mail'man civilizacii nügüdläižen Grekanman territorijal: Balkanan pol'saren suvi i Egeižen meren basseinan sared päpaloin. Oli olmas läz üht tuhad vozid. Sädi kolonijoid Keskmeren kaikedme randištodme. Valatoiti lujas Rimalaižen imperijan šingoteshe. Vizantijan imperii kändihe Amuižen Grekanman jäl'ghetulijaks.

Territorii oti kuivman tuhandest, no Man kümnendez ristituid eli Amuižes Grekanmas. Amuižgrekan mifologii oli kul'turan aluseks.

## Istorijan pordod

Jagadas Amuižen Grekanman istorijad koumeks pordoks:

* Kritan da Mikenan civilizacii (30.-12. voz'sadad EME): Minoine (Krit) i Elladan (Balkanine Grekanma) civilizacijad.
* Polisine pord (11.-4. voz'sadad EME): Gomeran (edelpolisine, 11.-9. voz'sadad), Arhaine Grekanma (8.-6. voz'sadad), Klassine Grekanma (5.-4. voz'sadad).
* Ellinistine pord (4.-1. voz'sadad EME): ühtenz' ellinistine pord (vll 334−281, Aleksandr Makedonijalaižen imperijaspäi), kahtenz' (281−150) i koumanz' (vll 150−30 EME).

Amuine Rim ališti Grekanmad 2. voz'sadan EME aigan i kändi Ahai-provincijaks, Afinad kaičiba joudjaližen lidnan oiktust. «Grekalaižed»- i «Grekanma»-nimitused sünduiba niiden rimalaižiš nimitusišpäi.

## Galerei

* Amuižen Grekanman polisad da kolonizacii 4. voz'sadal EME
* Afiniden rahuzed, Afina-jumalneižne om aversas, hänen hir'pulonke tagapolel, 5. voz'sada EME
* Teatr Epidavras, 4. voz'sada EME
* Afrodita Milo-sarespäi (Venera Milosalaine), mramorine kuvapatsaz, läz 130..100 vot EME

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Britanižen muzejan sait Amuižes Grekanmas (*ancientgreece.co.uk*). (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kitanvuiččed

| ?Kitanvuiččed |
| --- |
| Kitanvuiččiden erazvuiččend  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Kitanšorpkabjaižed (*Cetartiodactyla*) |
| Alaheimkund: | *Whippomorpha* |
| Infraheimkund: | **Kitanvuiččed** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Cetacea  Brisson, 1762 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180403** |
| NCBI **9721** |

 |

 |

**Kitanvuiččed** (latin.: *Cetacea*) om meriživatoiden infraheimkund Kitanšorpkabjaižed-heimkundaspäi. Šingotaškanzihe 50 mln vozid tagaz.

Mülüjad infraheimkundha kitad oma kaikiš surembad živatad Mal kaikes aigas. Lugetihe kitanvuiččid heimkundaks ende, no löutihe gippopotamid (kaks' erikod *Hippopotamidae*-sugukundas) kitoiden lähembaižeks heimoks molekuläriž-genetižiš tedoidusišpäi, ka ühtenzoittas heid ühthe udhe heimkundha nügüd'.

## Ümbrikirjutand

Kitanvuiččiden hibj om värtmudenvuitte siledan forman. Nahk om siled, läz karvata, vaiše vibrissad kazdas erasiden-se erikoiden kärzal. Ei ole rauguid nahkal päiči kahtes maidraugus, ezisuugad oma termoregulätorikš. Nahkanalaine razvan sanged šoid (2,5..30 sm sankte) kaičeb viluspäi i gipotermijaspäi, mugažo kaičeb vet organizmas. Hibjan lämuz om +35..+40 C°. Ezilopused kändihe lastoikš, tagalopused oma atrofiruidud. Händ lopiše surel lapakoiktal suugal. Živatad oma kaloiden pojavad irdpolespäi vaiše.

Pämall' om suremb mülütamha sihloičijad sötmižapparatad. Nenasärmed sijadasoiš tagarail vezižes elonmahtusespäi, kattas klapanal čuklos. Hambhad oma kaikil kitanvuiččil sündundan aigan, no suril kitoil atrofiruidas aigaližes igäs i vajehtadas sihloičendplatoil. Lainatas sališt kogonaz, sen tagut südäikoht om pit'k äikamerine. Soliden piduz ülitab hibjan pidust severz'-se kerdha. Il'm tavus vajehtase läz täuzin ühtes hengahtuses. Živat voib olda čuklos kahtes..kümnes minutaspäi i 30..40 minuthasai, kašalot — pol'tošt čashusai.

Kaikiš järedamb erik om sinine kit, kaikiš penembad oma del'finad. Sugudimorfizm ozutase hibjan suruden erindas, emäčud oma suremb mi ižačud vai vastkarin, erikoidme.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Akulad

| ?Akulad |
| --- |
| Sel'd'akul (*Lamna nasus*)  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Roskkalad (*Chondrichthyes*) |
| Üläheimkund: | **Akulad** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Selachimorpha  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **159787** |
| NCBI **119203** |

 |

 |

**Akulad** (latin.: *Selachimorpha* vai *Selachii*) oma Roskkalad-klassan üläheimkund.

Akul-sana libub amuižislandijan *hákall*-sanaspäi. Nügüd'aigan tetas akuloiden enamba 526 erikod. Kaikiš vanhembad akulad oliba olmas 450..420 mln vozid tagaz.

## Ümbrikirjutand

Kalan eriližused: torpedanvuiččen forman pidetud hibj, sur' geterocerkaline tagasuug, teraviden hambhiden sur' lugumär kaikuččes löuglus tobjimalaz.

Kaikiš penemb akul om *Etmopterus perryi*-süvävedenkala 17 santimetrad pitte, kaikiš järedamb om kitanvuitte akul (*Rhincodon typus*), kazvab 20 metrhasai. Üläheimkundan erikod elädas meriš i valdmeriš levedali, pindaspäi kaks' tuhad metrid süvüdehesai. Ujudas merivedes, no erased erikod mahttas eläda reskvedes mugažo. Akuloiden enambuz oma lihansöjad živatad, no koume erikod sötlesoiš planktonal, kal'maroil i henoil kaloil, ned oma kitanvuitte akul, ogibal akul i akul-sur'su. Erikoiden tobj pala eläb 20..30 vodhesai, no järedan akulan igä voib vedadas sada vot.

## Valitud erikod

* *Carcharodon carcharias* — Vauged akul
* *Cetorhinus maximus* — Sur'kulu akul vai Ogibal akul
* *Galeocerdo cuvier* — Tigranvuitte akul
* *Ginglymostoma cirratum* — Babičii akul
* *Lamna nasus* — Sel'd'akul
* *Prionace glauca* — Taivazma akul
* *Rhincodon typus* — Kitanvuitte akul
* *Squalus acanthias* — Katran

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Akulad AÜV:oiden Florid-štatan Londusentedon muzejan *floridamuseum.ufl.edu*-saital. (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Homoi Akvinlaine

|  |
| --- |
| Homoi Akvinlaine |
| latin.: *Thomas Aquinos* |
|
Homoi Akvinlaine, kuvan sädi italijalaine Karlo Krivelli-pirdai (1430−1495) vl 1476 |
| radmižen toižend: | teoloog, Latin Catholic priest, filosof, kirjutai, Catholic theologian, Kerjusmunk, theology teacher, õppejõud, professor of philosophy, munk |
| sündundan dat: |
1225
 |
| sündundan sijaduz: | castle of the counts of Aquino[d], Roccasecca[d], Sitsiilia kuningriik[d] |
| kolendan dat: | 7. keväz'ku 1274 |
| kolendan sijaduz: | Fossanova Abbey[d], Priverno[d], Kirikuriik[d] |
| tat: | Landulphe d'Aquino[d] |
| mam: | Teodora Galluccio[d] |
|  **Homoi Akvinlaine VikiAitas**  |

**Homoi Akvinlaine** (latin.: *Thomas Aquinas*, ital.: *Tommaso d'Aquino*; sünd. läz 1225. vot, Rokkazekk-zamk Akvino-lidnanno (nüg. Lacio-agjan suves, Italii), Sicilijan kunigahuz — kol. 7. keväz'ku 1274, Fossanovan abbatuz, Papin agj, nüg. siš-žo agjas) oli italijalaine filosof da teolog. Katoline jumalankodikund kanonizirui händast pühämeheks vn 1323 heinkus. Filosofan jändused kaičesoiš francižen Tuluzan jakobilaižiden jumalanpertiš.

## Biografii

Homoi oli Landol'f Akvinlaine-grafan seičemenz' poig, mam libui Napolin elokahas roduspäi. Tatan unikuva oli käta poigad benediktižen Montekassino-jumalankodin abbataks heiden rodun zamkanno, sikš oigetihe vižvottušt last benediktižhe kodihe ühesaks vodeks. Vll 1239−1243 tuleban aigan filosof openui Napolin universitetan, sid' Parižan i Köl'nan (1248−1250) universitetoiš. Kümne vot openzi jumalantedod Italijas (1259−1269).

## Tedotöiden znamoičend

Sistematizirui ortodoksižen sholastikan. Tomizman alusenpanii, ühtni dominikanilaižiden ordenha. Toižed latinižed nimed oma *Doctor Angelicus*, *Doctor Universalis*, *«princeps philosophorum»* («filosofiden ruhtinaz»). Vspäi 1879 lugetas Homoid kaikiš avtoritetižembaks katoližeks religiozižeks filosofaks, kävutaškanzihe hänen töid šingotamha nügüd'aigašt filosofijad. Ühtenzoiti hristanuskondan opendust Aristotelin filosofijanke. Formulirui Jumalan olendan viž todestust.

Homoi Akvinlaine andoi ohjandimen, miše tedon i uskon todused ei voigoi poikestada toine toižele, i garmonii om olmas niiden keskes. Elonmel' (melevuz) om näl'g el'geta Jumalad, tedo abutab sille.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Corpus Thomisticum: S. Thomae de Aquino Opera Omnia — Homoi Akvinlaižen sädusiden täuz' kogoduz *corpusthomisticum.org*-saital. (latin.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Puzuänikoižed

| ?Puzuänikoižed |
| --- |
| Puzuänikoižiden 12 änikust  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Kazmused |
| Palakund: | Änikkazmused (*Magnoliophyta*) |
| Klass: | Kaksidülehtesižed (*Magnoliopsida*) |
| Kund: | Astränikoižed (*Asterales*) |
| Sugukund: | **Puzuänikoižed** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Asteráceae  Bercht. & J.Presl (1820), nom. cons. |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **35420** |
| NCBI **4210** |

 |

 |

**Puzuänikoižed** (latin.: *Asteraceae* vai *Compositae*) om Kaksidülehtesižed-klassan kazmusiden sugukund. Klassan üks' kaikiš znamasižembiš, läz 33 tuhad erikoid mülüdas 1911 heimho.

Tipine heim om Astr (*Aster*) Puzuänikoižed-alasugukundaspäi, heimon tipine erik om stepin astr (*Aster amellus*).

## Leviganduz

Erikoiden «änikod» oma änikused todeks, sišpäi sugukundan nimituz. Sugukundan kazmused oma levitadud kaikil kontinentil i klimatižil zonoil, no enamba kaiked erikoid om Pohjoižamerikas i Evrazijan subtropižes vönes.

## Ümbrikirjutand

Erikod oma üks'voččed vai äivoččed heinäsižed kazmused tobjimalaz, erasti penzhad vai madalad pud, kaks' erikod oma todesižed pud: *Scalesia pedunculata* Galapagosan saril i *Brachylaena merana* Madagaskaral.

Jur' om värtmenvuitte. Lehtesed čereduišoiš päpaloin. Gavedid pölüstoitas kazmusid. Plod om semnikaz pähkmut, äjiden erikoiden semned oma ogakahad vai höunhesižed levigandemha.

## Alasugukundad

Kaik lugetas 13 alasugukundad. Nimikirjutez erikoiden lugun mödhe:

* Puzuänikoižed (alasugukund) (*Asteroideae*), 16200 erikod 1130 heimos, kaikedme mail'madme
* Cikorijanvuiččed (*Cichorioideae*), 3200 erikod 224 heimos, kaikedme mail'madme
* *Carduoideae*, 2500 erikod 83 heimos, kaikedme mail'madme
* Mutiziižed (*Mutisioideae*), 750 erikod 58 heimos, Suviamerikas päpaloin, eile erikoid Evropas
* *Barnadesioideae*, 93 erikod 9 heimos, Andad
* *Gochnatioideae*, 90 erikod 4 heimos
* *Pertyoideae*, 70 erikod 5 heimos, Azii
* *Stifftioideae*, 40 erikod 10 heimos, Suviamerik i Azii
* *Wunderlichioideae*, 24 erikod 8 heimos, Venesuel i Gajan
* *Corymbioideae*, 9 erikod üks'jäižes *Corymbium*-heimos, Suviafrik
* *Gymnarrhenoideae*, kaks' erikod: *Gymnarrhena micrantha* Afrikan pohjoižes i *Cavea tanguensis* Gimalajiden päivnouzmas
* *Famatinanthoideae* üks'jäiženke *Famatinanthus decussatus*-erikonke, Suviamerik
* *Hecastocleidoideae* üks'jäiženke *Hecastocleis shockleyi*-erikonke, AÜV:oiden suvipäivlaskm

Nell' alasugukundad ottas sugukundan erikoiden 99%: *Asteroideae* (70%), *Cichorioideae* (14%), *Carduoideae* (11%) i *Mutisioideae* (3%).

## Homaičendad
# Bakterijad

1

| ?Bakterijad |
| --- |
| Bakterijiden erazvuiččend  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ülävaldkund: | **Bakterijad** |
| Valdkund: | \* |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Bacteria  Woese et al., 1990 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **50** |
| NCBI **2** |

 |

 |

**Bakterijad** (latin.: *Bacteria*, üks'lugu *bacterium*, amuižgrek.: βακτήριον-sanaspäi *bakterion* «kaluine») om üks'stajižiden mikroorganizmiden ülävaldkund.

Vodele 2018 tedomehed ümbrikirjutiba severz'-se tuhad bakterijoiden erikoid. Lugetas, miše niiden erikoiden ühthine lugu om 107..109 vai sen enamba.

Bakteriologii tedoidab bakterijid, se om mikrobiologijan palaks. Tedomehed-bakteriologad voidas kazvatada laboratorijas ezitajid vaiše poles bakterijiden palakundoišpäi.

Ezmäižed bakterijad erigoičiba arhejoišpäi 3...2,5 mlrd vozid tagaz. Man biosferas om 5 ⋅ 1030 bakterijid, niiden biomass ülitab živatoiden i kazmusiden ühthišt biomassad.

## Ümbrikirjutand

Bakterijad sadas severzid-se mikrometrid pitte, niiden metabolizm erineb lujas palakundoidme. Stajad oleldas erazvuiččed formal, šurunvuiččes i kaluiženvuiččespäi spiralihesai. Bakterijad om üks' kaikiš amuižembiš elon formišpäi Mas, voib vastata niid ümbrišton kaikiš sijiš. Ned elänzoittas mahust, resken i solavan veden vezištoid, muiktoid hulid purtkid, radioaktivižid jändusid, man koren süvižid šoiduid. Bakterijad oma kazmusiden i živatoiden simbiontad vai parazitad.

## Tedoidusen istorii

Alamaine Antoni van Levenguk-londusentedoidai nägi bakterijoid ezmäižen vl 1676 ičeze tehtud mikroskopan abul. Tedomez' ümbrikirjuti kaclendoid oigetud Londonan kunigazližhe sebrha kirjeižiden serijas, sen paloin nimitadud hänel *animalkuli:kš* protistoid. Bakterijiden suruded oliba Levengukan mikroskopiden tarkoiktusen röunal, hänen linzad oliba üks'jäižed koveritomad, i sen jäl'ghe niken ei nägend bakterijid läz sadad vot. Mel'hetartuz Levengukan kaclendoihe sündui stajan teorijan šingotesen tagut.

Saksalaine Hristian Gotfrid Erenberg-tedomez' tariči *bakterijad*-terminad vl 1828.

## Palakundad

* *Acidobacteria*
* *Actinobacteria*
* *Aquificae*
* *Armatimonadetes*
* *Bacteroidetes*
* *Balneolaeota*
* *Caldiserica*
* *Calditrichaeota*
* *Chlorobi*
* *Chloroflexi*
* *Chrysiogenetes*
* Cianobakterijad (*Cyanobacteria*)
* *Deferribacteres*
* *Deinococcus-Thermus*
* *Dictyoglomi*
* *Elusimicrobia*
* *Fibrobacteres*
* *Firmicutes*
* *Fusobacteria*
* *Gemmatimonadetes*
* *Kiritimatiellaeota*
* *Lentisphaerae*
* *Nitrospirae*
* *Planctomycetes*
* *Proteobacteria*
* *Rhodothermaeota*
* *Spirochaetae*
* *Synergistetes*
* *Tenericutes*
* *Thermodesulfobacteria*
* *Thermotogae*
* *Verrucomicrobia*

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Protistad

**Protistad** (*amuižgrekan kelel* πρώτιστος *protistos* «ezmäine ezmäižišpäi») om parafiline grupp. Mülütadas sihe kaikid eukariotoid, kudambid ei voi lugeda živatoikš, kazmusikš da senikš. Šingotadas pol'tošt milliardad vozid.

Saksalaine Ernst Gekkel'-londusentedoidai da filosof tariči «protista»-nimitust vl 1866. Tärtuz kävutase nügüd'aigaižes el'genduses vspäi 1969, konz Robert Uitteker oti sidä viden biovaldkundan sisteman ümbrikirjutandan täht.

Jagadas protistoid koumeks gruppaks, kaik ned oma parafiližed mugažo: živatanvuiččed (*Protozoa*), kazmusenvuiččed (*Protophyta*) i senenvuiččed organizmad. Protistoiden klassifikacii vajehtase lujas, erigoittas monofiližid erikoid genetižen evolücijan uziden andmusiden mödhe.

Protistad oma üks'stajižed päiči erasiš-se rusttoiš šoll'oiš, voidas eläda kolonijaks paksus, kudehiden sädandata. Üks'stajižed sätas cistad (sanktad kor't) sättumatomiš arvoimižiš, no jädas elegiš.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Elo

Kazmused Ruvenzori-mägil, Ugand
 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Elo** om biologijan pätärtuz, materijan olendan olmas aktivine form. Nece form om ülemb erases hamas, mi materijan fizine vai himine olend. Elo om sündunu Mas biohimižen šingotesen satuseks i, ezimeletaden, levitadud kosmosas elon elementoišpäi (panspermijan gipotez).

## Stai i DNA

Ei ole elod biologižeta stajata. Sidä vizid, elo om kaik olijad stajas fizižed da himižed processad, kudambad abutadas sen metabolizmale da jagamižele. Kuvazumižen ümbrištho aigan eläbad stajad formiruidas organizmiden kaiken äjüden. Eläban materijan päznam om ottud genetine informacii DNA:n replikacijan täht. Virusad ozutadas eläban materijan ičendoid vaiše niiden genetižen materialan tondan stajha jäl'ghe.

## Elon tundused

Nene tundused harakterizuidas eläbad materijad: organizacii, metabolizm, kazvand, adaptacii, reagiruind ärdutajid vaste, ičtazetoštmine, igä (elo sündundaspäi surmhasai) — tervhuz, elonmahtuz, ičtazvedand.

## Tedod elon polhe

Biologii tedoidab eläban londusen aspektoid, fizik — kaiken londusen, elabän-ki. Om äi specialižid disciplinoid elon polhe: astrobiologii, kibernetik, medicin, genetik. Sen paloin, ühthižen biologijan ekologii-jaguz tedoidab eläbiden organizmiden da niiden rengazkundoiden kontaktoid keskneze da ümbrištonke.

Man irdpolel elo ei löudand, kosmine biologii tedoidab sen tundusid da gipotetižid formid. Ratud elo om olmas laboratorijan turuškastjoiš, ratud vauktušiš, mikroprocessoriš i robotoiš, no ristit ei voind säta elod auguspäi täuzin. Religii el'getab elod surman jäl'ghe (eläbzduz, toštmižsündund-reinkarnacii i surmanjäl'ghine andmine). Rideltas kolmatomuden ristitun i hengen olendas olmas.

## Eloho sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ala varaida kolnut, varaida eläbad.*
> * *Elo meleta kuti puzu reigunke.*
> * *Eraz eläb, ku puzuhu paneb, a toine eläb, ku märgän mecan poltab.*
> * *Igä elämata, oza tedmata.*
> * *Igän eläd, igän openud.*
> * *Kanzata om paha elo.*
> * *Kel' čokki voilatkaižehe, paremb linneb eläda.* (maguta-ške elod)
> * *Ken hätken eläb, se enamban nägeb.*
> * *Ken ridata eläb, se abidata koleb.*
> * *Ken tirpab, se hätken eläb.*
> * *Kolendaha varoin ed elä.*
> * *Kolijas eläbad ed tege.*
> * *Norudel ed elä, vanhudel ed kole.*
> * *Paremba radad, paremba eläd.*
> * *Sülen-se eläd, a vaksad ei sa eläda.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Elon tundused
* Gomeostaz
* Teleonomii

## Homaičendad
# Botanik

Botanik mülütab kazmusiden registracijad i ümbrikirjutandad, katačheinän *Athyrium filix-femina*-erikon gerbarijan ozuteseks
**Botanik** (amuižgrek.: βοτανικός *botanikos* «kazmusihe sidodud», amuižgrek.: βοτάνη *botani*-sanaspäi «hein», «kazmuz») om tedo kazmusiš, biologijan jaguz.

*Botanikantedajad* tedoitas kazmusid.

## Šingotesen istorii

Äjad andmused kazmusiš oliba tetabad istorijanedeližile ristituile, sikš miše heiden elo oli sidodud niihe ližakahiže ahthas (kävutihe somäks i zelläks), i mahtushe erištamha morijoišpäi. Aristotelän Teofrast-openik (371−286 EME) pani botanikan alust tedoks, hän ühtenzoiti sistemaks maižandusen, medicinan praktikan tedoid i antikaigaižiden tedomehiden töid neciš sferas. Rimalaine Plinii Vanhemb-londusentedoidai ümbrikirjuti hüvin ičeze «Londuseližes istorijas» läz tuhad kazmusiden erikod.

Uz' mel'hetartuz tedoho zavodihe Amerikan kazmusiden avaidusenke evropalaižiden täht. 17.-18. voz'sadal botanik formitihe tedoiden kazmusiš sistemaks, Karl Linnei sädi biologišt klassifikacijad. Botanikan nügüd'aigaižen šingotesen pird om sen jagusiden ühtistuz da integracii, citologijan, anatomijan i biohimijan metodoiden avar kävutand erigoičemha da harakterizuimha kazmusiden taksonoid.

## Tedoidusiden predmet

Botanik tedoidab nenid problemoid: kazmusiden südäimižen da irdpol'žen sauvondan kaskused (morfologii i anatomii), sistematik, šingotez geologižiden pordoiden aigan (evolücii), heimsidod (filogenez), enččen i nügüd'aigaižen levigandusen man pindadme eriližused (kazmusiden geografii), kosketused ümbrištonke (kazmusiden ekologii), kazmuzkatken sauvond (fitocenologii, vai geobotanik), otandan ižandushe voimused da ted (ekonomine botanik).

Botanikan jagused oma tedoidusen objektoiden mödhe: fikologii (al'gologii) — tedo šoll'oiš, mikologii — seniš, lihenologii — karpkiš, briologii — samloiš da tž.. Mikrobiologii tedoidab penikaižid organizmid, kazmusiden valdkundaspäi tobjimalaz (bakterijad, aktinomicetad, erased sened i šoll'od). Fitopatologii om tedo kazmusiden läžundoiš, ned kuctas virusoil, bakterijoil i senil.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |