Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Äjüziden teorii

Vennan diagramm, ozutab suriden kirjamiden kaikid ristikoičendoid grekan, latinan i venän kirjamištoiden täht
**Äjüziden teorii** om matematikan jaguz äjüziden ühthižiden ičendoiden tedoidusenke. Äjüz om miččen taht londusen objektoiden kogo ühthiženke ičendanke.

## Istorii

Saksanman Georg Kantor- (päižed töd) i Rihard Dedekind-matematikantedomehed sädiba teorijad 19. voz'sadan kahtendes poles. Äjüziden teorii toi matematikha lopmätomuden londusen ut el'gendust, löutihe teorijan ahthid sidoid formaliženke logikanke. Se eziauguine teorijan variant vastsi znamasižid jügedusid libujiden paradoksoiden nägul (oz., Kantoran, Rasselan, Rišaran, Berrin paradoksad), i om tetab nügüd' kut *lapseline äjüziden teorii*.

20. voz'sadal teorii sai znamasišt metodologišt šingotest, aksiomatižed i deskriptivine äjüziden teorijad oliba sätud. Sen voz'sadan kahtendes poles teorijan znamoičend matematikan täht poleni ühthižembiden teorijoiden sädandan tagut i el'gendusen, miše voib sada ühthižid rezul'tatoid matematikan äjiš sarakoiš toižil mahtusil, sen paloin teoretiž-kategorižen instrumentarijan kävutaden. Äjüziden teorijan läz kaiked variantad oma sijaližikš statjoikš sätud 1970-nzil vozil toposoiden teorijan täht.

## Ližateorijad

Sel'ktatomiden äjüziden teorii om sätud äjüziden teorijan alusel 1960-nzil vozil, sädi amerikaine Lotfi Zade-matematikantedomez' sel'ktatoman logikan koncepcijan ramuziš. Teorii kävutase informacijan teorijas, kibernetikas i informatikas.

Toižed ližateorijad: mul'tiäjüziden teorii, pol'äjüziden teorii.

## Pätärtused

Teorijan päižed tärtused: äjüz (objektoiden kogo ühthiženke ičendanke), elementoiden mülümižen äjüzile kosketez, alaäjüz, tühj äjüz, operacijad äjüzidenke (ühtištuz, erižuz, liža, ristikoičend, simmetrine erižuz), äjüziden kuvand, vastamižüks'znamaine sättund, vägevuz (lopvägevuz, lugendvägevuz, lugutoi), transfinitine indukcii.

## Homaičendad
# Biotehnologii

Molekularine stajan biologijan laboratorii, Leiden, Alamad, 2006
**Biotehnologii** (grekan kelen sanoišpäi: βίος *bios* «elo», τέχνη *tehni* «čomamaht, mastaruz, mahtuz», λόγος *logos* «sana, hama, mel', tärtuz») om tedoline disciplin, tedoidab eläbiden organizmiden, niiden stajiden, paloiden, sistemiden i elonradmižen produktoiden kävutandan voimusid samha molekulärižid analogoid, pätamha tehnologižid tegendoid produktoiden i holitišiden samižes, mugažo eläbiden organizmiden tarbhaižidenke ičendoidenke sädandan voimusid geninženerijan mahtusil.

Tedodajad biotehnologijad mehed oma *biotehnologad*.

## Istorii

Mad'jaran Karl Ereki-inžener (*Károly Ereky*) kävuti «biotehnologii»-tärtust ezmäižen vl 1919.

Mikrobiologine i sidodud kävundprocessha tegimišt šingotihe aktivižikš 20. voz'sadan augotišes, tehtihe ezmäižid naprindoid ladimha sadud sepaspäi söndkoncentratoiden industrijad, tegemha kazmuz- i živatproduktoiden fermentacijan kontrolid. Vl 1940 ezmäine penicillin-antibiotik om sadud tegimišton täht, eritadud mikroorganizmil zell'substancijoiden ecmine zavodihe, farmaceftine tegimišt sündui.

Nügüd'aigažiden metodoiden abul veroližed biotehnologižed tehmižed paremboittas söndtavaroiden ladud i ližatas eläbiden organizmiden produktivižust.

Tedon lähembaine tuleb aig om sidodud murdoiden ümbriradmižhe, kivivoin vajehtushe biotorhudeks plastmassiden i tehnižiden voiden da voiškiden tehmižes, kadonuziden biologižiden erikoiden udessündutandha.

## Toižendad

* bioinženerii;
* biomedicin i sen nanomedicin;
* biofarmakologii;
* bioinformatik;
* bionik;
* bioremediacii (ümbrišton puhtastand biomahtusil);
* selekcii (ratud valičend), kloniruind i gibridizacii;
* geninženerii.

## Homaičendad

## Edesine lugemine

* History, scope and development of biotechnology (Biotehnologijan istorii da šingotez). / *Iopscience.iop.org*. (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Pähkim

Pähkmed
**Pähkim** om kazmusiden rivin (puiden i penzhiden) plodun toižend. Kulinarijas se om södabanke kovahkonke südäitukunke da kovanke korenke tobjimalaz.

## Biologii

Todesižed pähkmed (biologijas) mülüdas üht vai kaht sement, oz., mecpähkim, kaštanan i tamman pähkmed, mugažo atavoiden i grečan sugukundoiden erasiden kazmusiden henod plodud. Živatad södas pähkmid i muga levitadas kazmusiden semnid, niiden areal ližadub.

Toižed «pähkmed» eile pähkmed botanikan mödhe, mugomad oma arahisan plod (bob todhižikš), kedran, grekižen pähkmen i kokospal'man plodud.

## Söm

Ristit kävutab pähkmid sömäks amussai. Voib söda niid torhikš, otta ingredijentaks, slokosttä keitišt.

Rekomenduidas erasid pähkmid dietižeks sömäks läžujile sahardiabetal.

Kaikiš järedamb mail'mas plod-pähkim om seišelan pal'man plod. Se voib sadas 30 kilogrammhasai vedutte, küpsneb 10 vodhesai.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Ozr

| ?Järgeline ozr |
| --- |
| Järgeližen ozran tähkad Slovenijas  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Kazmused |
| Palakund: | Änikkazmused (*Magnoliophyta*) |
| Klass: | Üksidülehtesižed (*Monocotyledoneae*) |
| Kund: | Tähkänikoižed (*Poales*) |
| Sugukund: | Tähkheinäd (*Poaceae*) |
| Heim: | Ozr (*Hordeum*) |
| Erik: | **Järgeline ozr** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Hordeum vulgare  L., 1753 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **40874** |
| NCBI **4513** |

 |

 |

**Järgeline ozr** (latin.: *Hordeum vulgare*), vai muite **ozr**, om Tähkheiniden sugukundan, Ozran heimon üks'vozne heinäsine kazmuz. Kul'tivirudas läz kümned tuhad vozid.

## Ümbrikirjutand

Londuseline kazmuz om 30..60 sm kortte, kul'tursortuiden korktuz om 90 santimetrhasai. Seikhed oma püštoiktad pal'had. Lapakod siledad lehtesed oma 30 santimetrhasai pitte i kahten..koumen santimetrad levette, om korvuzid alusenno. Sädab tähkid läz kümnen santimetrad pitte i pol'tošt santimetrhasai sankte, jogahižen änik om üks'jäine. Tähkad oma kogotud koumin.

Pölüstoitase iče, no ristikoičii-ki pölüstoitand om voimusine. Änikoičeb kezakus-heinkus, küpsneb heinkus-elokus.

Vegetacine pord om 60..110 päiväd sorthu kacten. Semned voidas idäda +1..+3 C° lämudel, küpsneda +18 C° lämudel. Semetas ozimmaha paksumba kaiked.

## Kävutand

Kävutadas söndtavaraks, tehnižeks kazmuseks, sötkeks. Ottas sömäks ristitule ümbriratud nägus vaiše. Ozr om tarbhaižeks i läz vajehtamatomaks torhudeks oluden keitandan täht. Ozraine olud om kaikiš amuižembiš ristitun jomišpäi, om neolitan aigaspäi. Kävutase viskin erazvuiččiden sortuiden tehmižes. Mäneb kofen vajehtimeks. Tehtas ozrsurint i slokosttäs pudrad sišpäi. Ozran vill' mülütab trahmalad i äi ližakahid vauktušid, ka villän enamba pol't lähteb furažaks, sötlemha maižanduzživatoid. Kätas ozrad jauhoks harvoin, tahtaz ozraspäi pašttase pahan, ka ližatas rughen vai nižun jauhod tehmaha pirgoid. Taukun om jauh nepstud, räkištadud da pekstud ozraspäi. Ottas sidä vaumičemha čajud severt-se kerdoid, sid' čajun jänduz kožub sömäks.

Om medicinižid i kosmetižid kävutandoid ozral mugažo.

## Leviganduz

Mecozr kazvab iče, avarol šoidul Pohjoižafrikaspäi Tibethasai. Kul'turine ozr kändase mecozraks läz semetud pöudoid, kazvab iče statjaližikš teveril i pudotesil. Oli ottud kul'turha Lähižes Päivnouzmmas kümne voz'tuhad tagaz vai sen amuižemb (ühtenaigašti nižunke), edel kävutihe mecozrad sen maiš voz'tuhoiš. Kul'turkazmuz om todud ujuden Amerikan maihe 16.-17. voz'sadoil. Om todud maižanduzkul'turaks Avstralijha.

Kazvatadas teravas küpsnuzid sortuid pohjoižmaiš, suves — mägiš 4500 metrhasai kortte. Villänkul'turaks ozr om znamasižemb pohjoižen klimatas, kudambas äjad toižed villäd ei küpsnugoi.

## Ozrha sidodud vepsän tärtused

* *Ozražnik* — ozraine leib.
* *Ozrma* — palo ozran semendan jäl'ghe.
* *Rokkoi* — nozol ozrpudr.
* *Surinik* — kalitk ozraiženke südäimenke.

## Ozrha sidodud vepsän muštatiž

>
> * *Ozr orahaižes, a laps' vagahaižes.*
>
>
>

## Homaičendad
# Andad

Andad kontinentan reljefan kartal
Andad pidust' Argentinan da Čilin röunad
**Andad**, **Andiden Kordiljerad** (isp.: *Andes*, *Cordillera de los Andes*) om kaikiš pidemb (9000 km) da üks' kaikiš korktembišpäi (Akonkagua-mägi, 6962 m) mägisistemišpäi Man päl. Se kantoičeb kaiked Suviamerikad päivlaskmal da pohjoižel; Kordiljeriden suvipala. Andad oma 500 km levette erasiš sijiš. Keskmäižed Andad (18°-20° s.l.) oma kaikiš levedamb (750 km). Keskkorktuz om läz 4 tuhad metrid.

Andad oma järedaks valdmeridenkeskeižeks vezierigoitimeks. Tünen valdmeren basseinan joged (ned oma lühüdad tobjimalaz) jokseba Andiden päivlaskmaspäi. Atlantižen valdmeren basseinan joged jokseba Andiden päivnouzmaspäi. Ned oma pit'kad joged: iče Amazonas da sen äiluguižed ližajoged, mugažo Orinokon, Paragvajan, Paranan ližajoged, Magdalen-jogi da Patagonijan joged.

Andad oma kaikiš tarbhaižemb klimatine barjer Suviamerikas. Mäged seižuba 5 klimatižil vöil (ekvatorialine, subekvatorialine, tropine, subtropine da ven). Andiden päivlaskmaižiden (sattud tulleile) da päivnouzmaižiden (tulleitomad) pautked nepstuba ani erazvuiččikš.

Andid alajagadas koumhe päižihe regionihe reljefan da toižiden londusen erinendoiden mödhe — Pohjoižed Andad, Keskmäižed Andad da Suviandad.

Andad oigendase läbi Suviamerikan seičemen valdkundan territorijas — Venesuel, Kolumbii, Ekvador, Peru, Bolivii, Čili da Argentin.

## Etimologii

Tedomehiden ühthižmel' om mugoine: nimi om sündnu kečuan kelen *anti*-sanaspäi («päivnouzm»), kuti kečuan sanas *Antisuju* («päivnouzmaine region») — Inkiden imperijan üks' nelliden regioniden nimi, hot' oma toižed mel'pideged-ki. «Cordillera» ispanijaks znamoičeb «mägisel'g».

Italižen Džovanni Anello Oliva-istorijantedajan (v. 1631) andmusiden mödhe, anastajad-evropalaižed nimitiba ezmäižikš «*Andikš, vai kordiljerikš*» («Andes, o cordilleras») vaiše päivnouzmaižen mägisel'gan, a päivlaskmaižen mägisel'gan hö nimitiba «*sjerraks*» («sierra»)

## Geologii da reljef

Gumbol'dtan mägioc (Venesuel).
Illimani-mägi Keskmäižiš Andiš (Bolivii).
Andad oma udessündutadud mäged. Uded libundad sädiba niid *Andiden (Kordiljeriden) poimukahan geosinklinaližen vönen* sijas. Andiden formiruindan zavodind oli juranpordol. Tektonižed likundad seismižen da vulkanižen aktivižusenke oleskeleba nügüdläižen aigan-ki.

Mujumetalloiden kivendoid om äi Andiš (antimonii, arsen, cink, hahktin, molibden, tin, vas'k, vismut, vanadii, vol'fram).

Andad kogotas 4 paralleližiš mägisel'gišpäi (ned sijadasoiš meridianidme ičeze enambištol): Andiden Randhižed Kordiljerad, Andiden Päivlaskmaižed Kordiljerad, Andiden Keskmäižed Kordiljerad da Andiden Päivnouzmaižed Kordiljerad. Mägitazangištod, platod (Pun, Al'tiplano) da alangod venudas niiden keskes, kaikiš surembad niišpäi oma Perus da Bolivijas.

Antarktižen pol'saren mäged jätktas Andid Dreikan sal'men taga.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* «Andean geology»-aiglehtesen kodilehtpol' (*andeangeology.cl*). (angl.) (isp.)
# Vergilii

|  |
| --- |
| Vergilii |
| **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
|
Vergilijan büst Napoliš hänen kaumusen tulendanno |
| radmižen toižend: | runokirjutai, kirjutai |
| sündundan dat: |
15. reduku 70 eKr
 |
| sündundan sijaduz: | Andes[d], Gallia Cisalpina[d], Rooma vabariik[d] |
| valdkund: | Rooma riik[d] |
| kolendan dat: | 21. sügüz'ku 19 edel m.e. (50 vot) |
| kolendan sijaduz: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| mam: | Magia Polla[d] |
|  **Vergilii VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Vergilii**, täuz' nimi **Publii Vergilii Maron** (latin.: *Publius Vergilius Marō* [ˈpuː.blɪ.ʊs wɛrˈɡɪ.lɪ.ʊs ˈma.roː]; sünd. 15. reduku 70 edel m.e. Andes-külähä (nüg. Virdžilio-kommun Italijan pohjoižes) läz Mantui-lidnad, Rimalaine imperii — kol. 21. sügüz'ku 19 edel m.e. Brundizijas, Rimalaine imperii), oli sur' hristanedeline rimalaine runokirjutai.

Mez' eli ühtel pordol Oktavian Avgust-imperatoranke, kožui valdkundaliženke Mecenat-šingotajanke i Goracii-runokirjutajanke.

Vergilii kirjuti poemid:

* Bukolikad (latin.: *Bucolica*, 43-37 edel m.e., kümne palad-eklogad) — runod paimnen elos. Ned oliba satusekahad, kändiba tegijad ičeze pordon kaikiš populärižembaks runokirjutajaks.
* Georgikad (*Georgica*, 29 e.m.e., nell' kirjad) — poem maižanduses.
* Enejid (*Aenēis*, 29-19 EME, 12 kirjad) — jättud kesketi patriotine epos, päine Rimalaižes imperijas. Valatoiti Evropan rahvahiden literaturoiden eposiden sädamižhe.

Kävutihe runokirjutajan sädusiden süžetoid keskaigaižen Evropan voimujupirdandas i operoiš.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Vergilijan tekstad latinan kelel (*thelatinlibrary.com*).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Francijan kel'

Francijan kelen levigandusen kart
**Francijan kel'** (ičeze nimituz: *Français*) om üks' gallo-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. Se om Francijan, Kanadan, Monakon, Bel'gijan, Šveicarijan, Lüksemburgan da erasiden-se Afrikan i Valdmerimaiden valdkundoiden oficialižeks keleks.

Pagižijoiden lugu om 274 millionad ristituid (2014) kuti mamankel' i toine kel', sidä kesken 76 mln ristituid (2012) kut mamankel'. Francijan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal diakritižiden znamoiden ližadusenke. Reguliruindorganizacijad oma Francijan akademii (fr.: *Académie Française*, vspäi 1635, sijadase Parižas) i Francijan kelen Kvebekan ohjastuz (fr.: *Office québécois de la langue française*, *OQLF*, vspäi 1961, sijadase Monreališ).

Francijan kel' kävutase ÜRO:n i EÜ:n ühteks radkelišpäi. Se om levitadud kaikil kontinentil, toine mugoine kel' om anglijan kel'.

## Ümbrikirjutand

Francijan kirjamišt mülütab 26 latiništ kirjant, niišpäi k- i w-kirjamed kävutasoiš ottud velgha verhiš sanoiš vaiše. Kirjamed diakritižidenke znamoidenke ei mülügoi päkirjamištho, no kirjutamine niita lugese grammatižeks petuseks oficialižikš. Diakritik kävutase vokaliden täht päpaloin (eéèêë — akut, gravis, cirkumfleks, trema) i kuvastab oiktad virkandad, eile painendad; sedil' Çç-konsonantas znamoičeb [s]-kulundad, eile [k], edel vokalid, päiči vokališ i, e. Painend om fiksiruidud jäl'gmäižel tavul.

Francijan kel' om flektivine verban aigoiden šingotadud sistemanke. Libui rahvahaližes latinan kelespäi (oli levitadud Rimalaižen imperijan provincijoiš) i läksi sišpäi edahamb mi toižed romanižed keled. Kacmata lugendan ohjandimiden olendha, piidab panda muštho kaikuččen sanan oiktad virkandad.

## Lugusanad

* **un / une** [œ̃] — üks'
* **deux** [dø] — kaks'
* **trois** [tʁwɑ] — koume
* **quatre** [katʁ] — nell'
* **cinq** [sɛ̃k] — viž
* **six** [sis] — kuz'
* **sept** [sɛt] — seičeme
* **huit** [ɥit] — kahesa
* **neuf** [nœf] — ühesa
* **dix** [dis] — kümne
* **vingt** [vɛ̃] — kaks'kümne
* **trente** [tʁɑ̃t] — koumekümne
* **cent** [sɑ̃(t)] — sada
* **mille** [mil] — tuha

## Frazad

* Bonjour! *(oficialižikš)* / Salut! *(oficialitomikš)* — Tervhen!
* Comment vous appelez-vous? *(oficialižikš)* / Comment t’appelles-tu? *(oficialitomikš)* — Kut teid kuctas? / Kut sindai kuctas?
* D'où venez-vous? — Kugalaine olet?
* Où vivez-vous? — Kus tö elät?
* Au revoir! — Nägemižhesai!
* Merci. — Kitän.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Francijan kelen levigandmižen agentuz verhiš maiš (*fle.fr*). (fr.) (angl.) (isp.)