Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ö (aig)

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Ö Gatčinan ümbrištos, Leningradan agj, Venäma
Vauged ö Piteriš, Kunstkameran sires
**Ö** om aigan keskust, mäneb jäl'ges ehtad da homendesen edes. Kaidas el'genduses (Man täht), ö om aigkeskust, konz Päiväine om alemba taivhanröunan linijad. Ö tuleb jäl'ges tikahtust.

Ku öl Päiväine om taivhanröunan südäimes vai läz sidä, ka kuctas necidä aigpordod **vauktaks öks**. Voib kacelta sidä nägust kezaaigan Man pohjoižes (sidä kesken agjoiš, kus Vepsänma sijadase). Polärine ö tuleb tal'vaigan, mugoman ön hätkeližuz om ühtes päivesespäi polärižel pirdal pol'vodehesai nabal.

Evropan amuine ristitišt lugi aigad öiden verdal, ei ole päividen. Nügüd'aigan päivesen lugun vajehtuz tegese öl, se sättub ristituiden elole, sikš miše hö magatas sil aigal päpaloin (päiči öaterjoiden radnikoid). Erased gavedid i živatad vedadas ölišt elonmahtod i magatas päiväl, ka nimitadas niid sen tundusen mödhe (oz., öhabuk).

Järgeližes el'genduses ö om kaik aig, konz päiväižen diskan röun om alemba nägujad taivhanröunad, sidä kesken hämär. Levedusil 48°..65° ei oleskele täuzin pimedad öd, ka täuz'arvoine uni om tarbhaine ristitun täht. Astronomine ö, vai süvä ö , tuleb astronomižen hämäran jäl'ghe i zavodiše päiväižen keskusen todesižen taivhanröunan alle laskendanke alemba mi 18°.

## Öihe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Hüvä vest' öhuden völ magadab, a huba pigai tuleb.*
> * *Pit'kad päiväd radmata, pit'kad öd magadamata.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Päivesen aig
* Päivnouzmaig, tikahtuz
* Öine foto

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Päiväine

NASA:n Päiväižen fotokuva
**Päiväine** (latinan kelel: *Sol*) om Päiväižen sisteman üks'jäine tähtaz, kudambas ümbri necen sisteman toižed objektad punotas: planetad i niiden sputnikad, karlikplanetad i niiden kaimnikad, asteroidad, meteoroitad, händtähthad (kometad) da kosmospölüd. Necen tähthan astronomine znam om ☉.

## Ümbrikirjutand

Tähtaz om sündnu läz 4,5 mlrd vozid tagaz gazmolekulärižes pil'vespäi. Päiväižen veduz om 99,866 % Päiväižen sisteman vedust vai 1,9891×1030 kilogrammad. Lämuz Päiväižen pindal om 6000 K (kel'vinad). Gelii da fotonad kätas vezinikaspäi südäitukuižel reakcijal, substancijan 4,26 mln tonnoid heitase sädegoičendaks kaikuččel sekundal. Päiväižen sädegoičend abutab elole Mal (fotonad oma tarbhaižed fotosintezan täht), se sijadase 1,496×108 kilometras vai 8,31 vauktuzminutas (8′ 20″) keskmäras.

Päiväižen südäin: vezinik (~73 % vedusespäi i ~92 % mülündmäraspäi), gelii (~nelländez vedusespäi i ~7 % mülündmäraspäi) da toižed elementad penembanke koncentracijanke (raud, nikel', kislorod vai hapanik, azot, ola, rik, magnii, hil'nik, neon, kal'cii, hrom). Spektraližen klassifikacijan mödhe Päiväine om G2V:n toižendan tähtaz («pakuine liliputtähtaz»).

Kaik om 26 000 vauktuzvozid Päiväižen da Maidten galaktikan keskusen keskes; Päiväine punose ümbri Maidtes. Nügüd' Päiväine om meiden galaktikan Orionan hijamas.

## Päiväižhe sidodud vepsän mustatišed

Mustatišed

>
> * *Ei päiväine ühtei ühtes čuraspäi pašta.*
> * *Kaikele radole pidab aig, aigata i päivoi ei pašta.*
> * *Päiväine-ki ei ozaida paštta.*
>
>
>

Virkeh
* *Ühtes päiväižes hatrad kuivaziba.* (edahaižen pol'ven heimolaižiš)

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Päiväine *astronet.ru*-saital. (venäkelel)
* Päiväine da Man elo *sunlife.net.ru*-saital. (venäkelel)
* Päiväine fizižes *femto.com.ua*-enciklopedijas. (ven.)
* Läipad Päiväižen pindal kaikuččel päiväl arhivanke Venäman Tedoakademijan Päiväižen röntgenastronomijan laboratorijan saital (*tesis.lebedev.ru*). (ven.)
# Kalendar'

Oficialižikš kävutadud kalendarid mail'man valdkundoidme (2019, voib olda toižid kalendarid religijan sferas):
     Grigorianine kalendar'
     Grigorianine kalendar' toižen eran kävutandanke
     Toižed kalendarid
     Grigorianižen i nacionaližen kalendariden paralleline kävutand
**Kalendar'**  (latin.: *calendarium* «velgkirj»: Amuižes Rimas velgnikad maksoiba procentoid kun ezmäižil päivil-kalendoil) om aigan suriden keskustoiden lugendsistem, om alusenpandud taivhaližiden hibjoiden (Päiväine i/vai Kudmaine) likundan periodižusel.

Nimitadas kalendarikš voden päividen nimikirjutest jagandanke nedalikš i kuikš znamoitud praznikoidenke. Pästtud periodižikš tedonandmižkirj ližatedoidenke joga päiväle nimitase kalendarikš mugažo.

## Toižendad

Kalendarin nened toižendad oma märhapandud: päiväižkalendar', kudmaižkalendar', päiväižkudmaižkalendar'. Paindud toižendad: jumalankodikalendar', laudkalendar', rahvahankalendar', rebitamižkalendar', seinkalendar'.

Kaikiš enamba levitadud mail'mas om grigorianine kalendar', siš kalendar'voz' zavodiše 1. vilukud i lopiše 31. tal'vkud. Sen ližaks, tetas enamba mi 60 kalendarid mail'man rahvahil.

## Istorii

Ezmäižed kalendarid libuiba sän cikližiden vajehtusiden lugendan tarbhaižusespäi. Vozne «kalendarine rengaz» oli sätud živatvodijoiden pol'kalaidajil heimoil Nabta-Plais (nüg. Egiptan territorijal) läz vit tuhad vozid EME, voden zavodind oli znamoitud Sirius-tähthan tulendal. Se kalendar' abuti märita heimole, konz varastada sättujan paimnemha vihmsezonan augud i lopud. Gozekan rengaz (nüg. Saksanmas) oli sätud läz sil-žo aigal, sen lugend zavodihe Päivänvauktusen kaikiš lühüdambal hätkeližusel.

## Venäman vanh i uz' stilid

Evropan maiden tobman palan erineden, Venäma vajehti julianišt kalendarid grigorianižeks äjan möhemba 1582. vot. Voden 1918 aigan se tegihe erazvuiččikš valdkundan paloidme rahvahanikoiden sodan tagut, kontroliruidud bol'ševikoil palas 14. uhoku tuli vilukun 31. päivän taga kerdalaz.

Venäman vanh i uz' stilid erinedas nenikš:

| Erižuz, päivid | Pord (julianižen kalendarin mödhe) | Pord (grigorianižen kalendarin mödhe) |
| --- | --- | --- |
| 10 | 5. reduku 1582 — 18. uhoku 1700 | 15. reduku 1582 — 28. uhoku 1700 |
| 11 | 19. uhoku 1700 — 17. uhoku 1800 | 1. keväz'ku 1700 — 28. uhoku 1800 |
| 12 | 18. uhoku 1800 — 16. uhoku 1900 | 1. keväz'ku 1800 — 28. uhoku 1900 |
| 13 | 17. uhoku 1900 — 15. uhoku 2100 | 1. keväz'ku 1900 — 28. uhoku 2100 |

## Homaičendad