Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Voz'

**Voz'** (latin.: *annus*, lühenduz *a*) om aigan märičemižen sistematoi ühtnik. Znamoičeb Man täuden pöruden aigad Päiväižes ümbri.

Üks' voz' kogoneb 12 kuspäi. Järgeline kalendarine voz' mülütab 365 päivest (31 536 000 sekundad, SI-sisteman rindataden), ližapäivvoz' — 366 päivest (31 622 400 sekundad). Mail'man standartan mödhe voz' zavodiše 1. päiväl vilukud, lopiše 31. tal'vkud. Märičendühtnikad voden kävutandanke: voden nelländez (fartal), pol'vot, voz'kümne, voz'sada, voz'tuha, galaktine voz', vauktuzvoz'.

Istorižešti voz' znamoiči kul'turoiden enambuses voz'aigoiden vajehtusen üks'kerdašt ciklad (keväz', keza, sügüz', tal'v). Astronomijas voz' kävutase planetoiden punondan tähthiš ümbri märičendühtnikaks. Planetan siderine pord voib nimitadas vodeks sen planetan nimen ližadusenke: oz., Marsan voz', Jupiteran voz'.

## Toižendad

* astronomine voz';
* finansine (fiskaline) voz', büdžetvoz', satusenladindvoz';
* openduzvoz', akademine voz'.

## Vodhe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ed vozil elä, a tervhudel.*
> * *Kuverz' om vozid, ka severz' i kezoid.*
> * *Verhil vozid ei sa pakita, i ičeiž ei sa antta.*
>
>
>

## Vodhe sidodud vepsän tärtused

* *Endemuloi, endemulošt* — vodes edel mulošt vot.
* *Muloi* — männudes (edeližes) vodes.
* *Tullävodel* — tulebas vodes.
* *Tämävozne* — täl vodel, necen voden.
* *Vozik* — hen kala, vozne igäl.
* *Vozikaz, voz'jäine, vozne* — üks' voz' igänke, oz., vozne laps'.
* *Voz'kalliž* — pühä praznik voden aigan.
* *Voz'kirj* — pästtud kerdan vodes tedonandmižkirj.
* *Voz'kund* — semetud kevädel rugiž (tulg).
* *Voz'päiv* — dat kerdan vodes.
* *Voz'rugiž* — semetud edel tal'ved rugiž.

## Lühendused

* vhesai — vodhesai, oz., vhesai 2023
* vl — vodel, oz., vl 2023
* vlpäi — vodelpäi: vlpäi 2023
* vspäi — vodespäi: vspäi 2023 (ottas kävutamižhe enamba mi vlpäi)

## Kacu mugažo

* Uz' voz'

## Homaičendad
# Aimaran kel'

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Aimaran kelen levigandusen kart (vn 1984 andmused)
**Aimaran kel'** (ičeze nimituz: *aymar aru*) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.

Aimaran kel' om valdkundkel' Bolivijas ühtes ispanijan kelenke, Perun oficialine kel'; mugažo sil pagištas Čilin pohjoižes čogas. Pagižijoiden lugu om läz koumed millionad ristituid (mamankel'), heiden toine paginkel' om ispanijan kel'.

Kelen ezmäine grammatik om sätud Ludoviko Bertonio-papil vl 1603, hän-žo kogozi ezmäšt vajehnikad vodele 1608. Aimaran kel' om agglütinativiž-polisintetine, sanoiden järgenduz om SOV. Kelen logik om koumevariantine (trinarine) äjiden toižiden keliden erineden, kudambiden logik om kaks'variantine (binarine).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Ma

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Man fotokuva Apollon-17-apparataspäi
Man nägu orbitaspäi Kudmaižes ümbri vn 1968 tal'vkus
**Ma** (latinan kelel: *Tellus* vai *Terra*) om koumanz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, kaikiš jaredamb diametran da vedusen mödhe Maižen gruppan planetoiden (Merkurii, Vener, Ma i Mars) keskes, tihedusen (ninevusen) mödhe — sisteman kaikiden planetoiden keskes. Man astronomižed znamad oma ♁ i .

## Sijaduz

Matkad Maspäi Päiväižhesai om 149 597 887 kilometrad vai 1 astronomine ühtnik. Planet punose Päiväižes ümbri da tegeb kogonašt pörut 365,26 päiviš. Mugažo se punose ičeze värtmudes ümbri da tegeb kogonašt pörut 23 časus 56 minutas i 4.091 sekundas.

## Kaimdai

Mal üks'jäine sur' londuseline kaimdai om — Kudmaine. Keskmäine matk Man keskusespäi Kudmaižen keskushesai om läz 384 467 kilometrad. Erasti kactas «Ma — Ku»-sistemad kaks'jaižeks planetaks, molembad punotas barikeskuses ümbri, se sijadase Man südäimes 4 671 kilometras keskusespäi, Man radius — 6 378 km.

## Planetan sauvuz

Mal ičeze atmosfer om, nened elementad mülüdas sihe: azot (78,08%), hapanik (20,95%), argon (0,93%) da toižed. Biosferan kazvand vajehti atmosferad znamasižešti. Magnitine kend om olmas, sikš miše planetan südäituk kogoneb raudaspäi vai nikelišpäi.

Man pind om 510 072 000 nellikkilometrad. Necišpäi 70,8 procentad om Manvaldmeren veded. Mülüdas Manvaldmerhe: Atlantine, Indine, Jä-, Suvi- da Tün' valdmered. Valdmered da sal'med jagadas kuivmad kudeks kontinentaks, ned oma Afrik, Antarktid, Avstralii, Evrazii, Pohjoižamerik i Suviamerik.

## Sündund

Tedoližed andmused ozutadas, miše Ma om sänus Päiväižen sumegusespäi läz 4,54 milliardad vozid tagaze. Ma om mail'man üks'jäine planet eläbidenke olijoidenke. Elo om tulnu Male läz 3,5 milliardad vozid tagaze, elon kaičendan londuseližed arvoimižed lindäs olmas völ 0,5..2,3 mlrd vozid.

## Homaičendad
# Ezmärg

**Ezmärg** om ühtenz' (*ezmäine*) nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, pühäpäivän i tožnargen keskes. Se voib olda nedalin kahtenden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin zavodind.

Kaikutte ezmärg om angeloiden päiv ortodoksižes hristanuskondas.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Tožnarg

**Tožnarg** om kahtenz' (*toine*) nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, ezmärgen i koumanz'päivän keskes. Se voib olda nedalin koumanden päivän toižiš kalendariš.

Joann-Valatajan päiv ortodoksižen hristanuskondan veros.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Koumanz'päiv

**Koumanz'päiv** om koumanz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, tožnargen i nellänz'päivän keskes. Se voib olda nedalin nelländen vai videnden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin pä, ehtal om «pen' sobat».

Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas tobjimalaz (päiči suriš pühänikoiš), uskojad tuldas jumalanpertihe službha näht.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Nellänz'päiv

**Nellänz'päiv** om nellänz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, koumanz'päivän i pätničan keskes. Se voib olda nedalin videnden päivän toižiš kalendariš.

Kaik nellänz'päiväd oma pühätadud apostoloile i Mikulai-čudonsädajale ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikundas.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Pätnič

**Pätnič** (vai **videnz'päiv**) om videnz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, nellänz'päivän i sobatan keskes. Se voib olda nedalin kudenden vai seičemenden päivän toižiš kalendariš. Järgeližen radnedalin agjahine päiv.

Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas Sündun mokičendoiden ristal muštoks.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Sobat

**Sobat** om kudenz' nedalin päiv, pätničan i pühäpäivän keskes. *Sobat*-sana tuleb evrejan kelespäi.

## Sobatha sidodud vepsän muštatiž

>
> * *Sobat nedalin skrobat'.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Pühäpäiv

**Pühäpäiv** om seičemenz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, sobatan i ezmärgen keskes. Se voib olda nedalin ühtenden päivän toižiš kalendariš, hotä lebupäiv tobjimalaz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Nedal'

**Nedal'** om aigan märičemižen ühtnik, voden pala.

Üks' nedal' om seičeme päiväd, nedalin päiväd. Ühtes kus om nell'..viž nedalid (täuded i palahižed), vodes om 52..54 nedalid.

Kalendarine nedal' märhapanese rahvahidenkeskeižel ISO 8601-standartal (2.2.8.-punkt) kuti aigan seičemepäiväine pord, zavodiše ezmärgaspäi. Äjad valdkundad pidadas necidä standartad, no erasiš om toižin: nedal' zavodiše pühäpäiväl AÜV:oiš i Kanadas, sobatal islaman maiš (Pohjoižafrik i Lähine Päivnouzmma).

Vedadas kul'turan aigtegoiden nedalid: kirjkelen nedal', modan nedal' dai m.e.. Hristanuskondan verod oma nedalin päivihe sidodud, uskojil om aigtegoiden nedalid mugažo (oz., Sur' nedal').

## Nedalihe sidodud vepsän muštatiž

>
> * *Pit'kad oma nedaližed mänetada, pit'kad oma päiväižed varastada.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Sekund

Köläidimčasuiden shem köläidusiden kaks'sekundiženke pordonke
**Sekund** (latin.: *secunda*-sanaspäi «kahtenz'» *secunda divisio*-virkehes «(časun) kahtenz' jagand») om aigan pordon märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi. Rahvahidenkeskeine znamoičend om **s**, grafine: **″**.

Vahvištadud vl 1967 märhapanendan mödhe, sekund om aigan interval, kudamb om tazostadud cezijan-133 atoman sädegoičendan 9 192 631 770 pordha sen atoman päolendan päličmanendas energijan kahten ülähenon tazopindan keskes, ku atom om tünäs 0 K lämudel. Se om koumanz' sekundan märhapanend, om kirjutadud tarkoiktemb vl 1997, ližatihe cezijan atoman arvoimižid.

Vastmäričendühtnik sekundale (s−1) om paksuden herc (Hz).

## Istorii

Amuižes mirus eliba sekundoita, aigan kaikiš lühüdamb märičendühtnik oli aig-gradus (nell' minutad). Keskaigan kävutaškanzihe sekundad astronomijas Kudmaižen likundan tarkoiktemban lugendan täht. Vl 1000 persine Al' Biruni-tedomez' märiči täuz'kudamiden aigoid konkretižiden nedaliden täht i kävuti päivid, časuid, minutoid, sekundid, koumandesid i nelländesid pühäpäivän keskpäiväspäi lugeten. Latinankel'žed tedomehed ottihe sekund-terminad kävutamižhe 13. voz'sadaspäi. Datiruidud 1560..1570 vozil časud Fremersdorfan keradusespäi kändihe ezmäižikš punotižčasuikš sekundtomaraiženke. 1670-80-nzil vozil tegihe meles mehanižid časuid köläidimenke, i voimuz tegihe märita sekundid tarkoiktusen täizöiženke märanke. Sekund-sana kut märičendühtnik tuli anglijan kel'he 17. voz'sadan lopus.

Ende märhapanihe sekundad päivesen dolän kal't (1 / 86 400 MKS-sistemas, 1940-nded voded), tropižen voden doläl (1 / 31 556 925,9747, vspäi 1960).

## Ühtnikad sekundan alusel

Sätas ližaühtnikoid sekundan alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul. Enamba kaiked kävutadas toižid märičendühtnikoid: minut (60 sekundad), čas (3 600), päivez (86 400), voz' (31 557 600).

Äikerdoittud sekundan i sen doliden kävutandan ozutesed| Suruz | Märičendühtnik | Znam | Ozutez |  | Suruz | Märičendühtnik | Znam | Ozutez |
| 101 | dekasekund | das | *ei ole rekomendacijad kävutandale* | 10−1 | decisekund | ds | *ei ole rekomendacijad kävutandale* |
| 102 | gektosekund | gs / hs | 1 min 40 s, *ei ole rekomendacijad kavutandale* | 10−2 | santisekund | ss / cs | *ei ole rekomendacijad kävutandale* |
| 103 | kilosekund | ks | 16 min 40 s | 10−3 | millisekund | ms | — |
| 106 | megasekund | Ms | 11 päiväd 13 časud 46 min 40 s | 10−6 | mikrosekund | µs | — |
| 109 | gigasekund | Gs | 31,7 vot | 10−9 | nanosekund | ns | — |
| 1012 | terasekund | Ts | 31 700 vot | 10−12 | pikosekund | ps | — |
| 1015 | petasekund | Ps | 31,7 mln vozid | 10−15 | femtosekund | fs | — |
| 1018 | eksasekund | Es | 31,7 mlrd vozid | 10−18 | attosekund | as | — |
| 1021 | zettasekund | Zs | 31,7 trln vozid | 10−21 | zeptosekund | zs | — |
| 1024 | iottasekund | Is / Ys | 31,7 kvadrillionad vozid | 10−24 | joktosekund | js / ys | — |
| 1027 | ronnasekund | Rs | 31,7 kvintillionad vozid | 10−27 | rontosekund | rs | — |
| 1030 | kvettasekund | Kvs / Qs | 31,7 sekstillionad vozid | 10−30 | kvektosekund | kvs / qs | — |

## Homaičendad
# Ku

**Ku** om aigan märičemižen sistematoi ühtnik.

Kaik om kaks'toštkümne kud vodes, joga ku kogoneb läz 30 päiväspäi. Märičendühtnik om sidodud Kudmaižen pörundan pordoihe, niiden hätkeližuz om 27,2—29,6 Man päivest.

Kudman pordod oma äjiden kalendariden aluses, ristitud lugiba päivid Kudmaižen fazoiden mödhe paleolitan völ kaivandusen andmusišpäi. Kaik kalendarid napriba heitta kuciklan sättundatomut Man pörundan hätkeližushe amussai ližapäivil, sen tagut kuiden päividen lugu om erazvuitte i ližapäivvoz' om olmas.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kun nomer | 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. | 7. | 8. | 9. | 10. | 11. | 12. |
| Kun nimi | Viluku | Uhoku | Keväz'ku | Sulaku | Semendku | Kezaku | Heinku | Eloku | Sügüz'ku | Reduku | Kül'mku | Tal'vku |
| Päividen lugu | 31 | 28—29 | 31 | 30 | 31 | 30 | 31 | 31 | 30 | 31 | 30 | 31 |

Nimitadas kuid znamasižiden nägusiden mödhe voz'ciklas vai nomeruidas voden zavodindaspäi.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |