Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kazmused

| ?Kazmused |
| --- |
| Kazmusiden erazvuiččend  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ülävaldkund: | Eukariotad (*Eukaryota*) |
| Valdkund: | Kazmused |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Plantae  Haeckel, 1866 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **202422** |
| NCBI **0** |

 |

 |

**Kazmused** (latin.: *Plantae* vai latin.: *Vegetabilia*) — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi, kudambha mülüdas samlod, sänijaugad, kortehed, derägad, avoinsemnižed da änikkazmused. Kazmusikš lugetas erasti šoll'oid.

Kazmused oma ezitadud äjil elonformil — ozutesikš, puil, penzhil, heinil i m. e.

Botanik tedoidab kazmusid.

## Ühthižed tundused

* Stajiden kor' om sanged cellülozine.
* Kazmusiden tobjan palan stajad mülütadas hloroplastoid vihandanke hlorofill-pigmentanke, sen tagut fotosintez om voimusine niiš, i kazmusen järgeline pala om vihand.
* Igä mäneb ühtel sijal (päiči kazmusiš kadojanke jurištonke).
* Kogotas varasubstancijoid stajiš trahmalan nägul.
* Kazdas znamasižešti kaiken igän, ku arvoimižed sättudas.
* Fitogormonad reguliruidas elonradmišt.

## Kazmusiden ühthine klassifikacii

* **Šoll'od (latin.: *Algae*)**
	+ Evglenižed šoll'od (latin.: *Euglenophyta*)
	+ Pikobilifitižed šoll'od (latin.: *Picobiliphyta*)
	+ **Geterokontofitad (latin.: *Heterokontophyta*)**
		- Burad šoll'od (latin.: *Phaeophyta*)
		- Pakuižvihandad šoll'od (latin.: *Xanthophyta*)
		- Kuldakahad šoll'od (latin.: *Chrysophyta*)
		- Diatomižed šoll'od (latin.: *Bacillariophyta*)
	+ **Arheplastidad** ((latin.: *Archaeplastida*, parafiletine takson)
		- †Nematofitižed šoll'od (latin.: *Nematophyta*)
		- Rusttad šoll'od (latin.: *Rhodophyta*)
		- Harošoll'od (latin.: *Charophyta*)
		- Vihandad šoll'od (Chlorophyta) (latin.: *Chlorophyta*)
* **Ülembaižed kazmused (latin.: *Embryophytes*)**
	+ **Samlonvuiččed (latin.: *Bryophytes*)**
		- Kägoinpölvhižed samlod (latin.: *Marchantiophyta*)
		- Antocerotofitad (latin.: *Anthocerotophyta*)
		- Samlonvuiččed (latin.: *Bryophyta*)
	+ **Sonekahad kazmused (latin.: *Tracheophytes*)**
		- Psilotonvuiččed (latin.: *Psilotophyta*)
		- Sänijauganvuiččed (latin.: *Pteridophyta*)
		- Deräganvuiččed (latin.: *Lycopodiophyta*)
		- Kortehed (latin.: *Equisetophyta*)
		- **Semenkazmused (latin.: *Spermatophytes*) †Semensänijaugad (latin.: *Pteridospermatophyta*)
			* Gingkonvuiččed (latin.: *Ginkgophyta*)
			* Gnetonvuiččed (latin.: *Gnetophyta*)
			* Kavag'kazmused (latin.: *Pinophyta*)
			* Cikasenvuiččed (latin.: *Cycadophyta*)
			* **Katesemnižed (latin.: *Magnoliophyta*)**

## Kazmusihe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Kus oma marjad, ka sigä poimijad-ki oma.*
> * *Surele tele hein ei kazva.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Katesemnižed

| ?Katesemnižed |
| --- |
| Magnolijan änik  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Kazmused |
| Palakund: | **Änikkazmused** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Magnoliophyta  Cronq., Takht. & W.Zimm., 1966 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **18061** |
| NCBI **3398** |

 |

 |

**Änikkazmused** vai **Katesemnižed** (latin.: *Magnoliophyta*, vai *Angiospermae*) — ülembaižiden kazmusiden palakund. Niiden kazmusiden eriližuz om änik — suguäikerdoičendan elim. Völ üks' änikkazmusiden tunduz — kahtejitte sugutand.

*The Plant List*-andmuzbaz (versii 1.1, 2013. voz') mülütab 304 419 änikkazmusiden erikod *Accepted*-statusanke («vahvištadud»), kaik om 352 tuhad erikoid palakundas. Mülüdas vahvištadud erikoid 405 sugukundha i 14 559 heimho.

Katesemnižed da avoinsemnižed kazmused mülüdas ühtes semnižiden kazmusiden gruppha (*Spermatophytae*). Katesemnižiden ezitatad erigoičiba avoinsemnižišpäi 245..202 mln vozid tagaz, evolücii sünduti ezmäižid änikoid läz 140..130 mln vozid tagaz.

## Klassifikacii

### Klass Kaksidülehtesižed

Neciš klassas (*Magnoliopsida*, vai *Dicotyledones*) om ümbrikirjutadud 6 alaklassad, 128 kundad, 418 sugukundad, läz 10 000 heimoid i läz 190 000 kazmusiden erikoid.

Alaklassad:

* Alaklass 1. Magnoliidad (*Magnoliidae*)
* Alaklass 2. Hamamelididad (*Hamamelididae*)
* Alaklass 3. Kariofillidad (*Caryophyllidae*)
* Alaklass 4. Dilleniidad (*Dilleniidae*)
* Alaklass 5. Rozidad (*Rosidae*)
* Alaklass 6. Asteridad (*Asteridae*)

### Klass Üksidülehtesižed

Neciš klassas (*Liliopsida*, vai *Monocotyledones*) om ümbrikirjutadud 5 alaklassad, 37 kundad, läz 120 sugukundoid, enamb 3 000 heimoid da enamb 60 000 erikoid.

Alaklassad:

* Alaklass 1. Alismatidad (*Alismatidae*)
* Alaklass 2. Liliidad (*Liliidae*)
* Alaklass 3. Kommelinidad (*Commelinidae*)
* Alaklass 4. Arecidad (*Arecidae*)
* Alaklass 5. Zingiberidad (*Zingiberidae*)

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Linnei Karl

|  |
| --- |
| Linnei Karl |
| roč.: *Carl von Linné* |
|
Karl Linnein portret *(pirdi Aleksander Roslin vl 1775)* |
| nimi sündundan jäl'ghe: | roč.: *Carl Nilsson Linnaeus* |
| radmižen toižend: | botanikantedai, lekar', autobiograaf, biolog, mükoloog, pteridologist, brüoloog, zooloog, entomoloog, ornitoloog, loodusteadlane, arahnoloog, mineraloog, taksonoom, scientific collector, õppejõud |
| sündundan dat: |
23. semendku 1707
 |
| sündundan sijaduz: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| valdkund: |  Ročinma |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| kolendan sijaduz: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| tat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| mam: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 194. real: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value).** |
| avtograf: |  |
|  **Linnei Karl VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Karl Linnei** (roč.: *Carl von Linné* ['kɑ:ɭ 'fɔn: lɪ'ne:], edel 1761. vot *Carl Linnaeus*, *Carl Linné*; latin.: *Carolus Linnæus*, jäl'ghe 1761. vot mugažo *Carolus a Linné*; sünd. 23. semendku 1707, Roshul't-külä, Ročinma — kol. 10. viluku 1778, Uppsal-lidn, Ročinma) oli ročilaine londusentedoidai (botanikantedai, zoolog, mineralog), fiziolog da lekar'.

## Biografii da tedotöd

Openui Lundan i Uppsalan universitetoiš. Vozil 1735−1738 oli ajanu Alamaihe, sikš miše Ročinman ižanduz oli väll' Pohjoižen sodan kilan tagut, i pästi äi kirjoid, ezmäi «Londusen sistem»-tedotön (1735, latin. *Systema naturae*). Necen radon 10nz' pästand (1. viluku 1758, Stokhol'm) andoi zoologižen nomenklaturan augunpanijan datan. Linnein pästnuded Alamaiš kirjad paniba nügüdläižen biologijan alusen.

Vl 1738 Linnei ajeli Parižha, sid' pörzihe tatanmaha da oli siš surmhasai, voib olda verhiden keliden i sur'il'man vajagiden mahtoiden taguiči. Karl Linnei (vanhemb) linni ročin kirjkelen ühteks alusenpanijoišpäi. Vspäi 1741 surmhasai oli Uppsalan universitetan professoran. Vl 1761 mülüi bajarišton kundha.

Linnei sai medicinan doktoran arvnimen Harderveikan universitetas (1735, Alamad), vahvišti tedotöd malärijan sündundas.

## Kanz

Vn 1739 sügüz'kuspäi tedomez' oli nainu, sündutihe seičeme last, kaks' poigad da viž tütärt, heišpäi üks' poig da nell' tütärt oliba elänuded täuz'igäižushesai. Karl Linnei-noremb poig linni tatan jäl'ghetulijaks.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Lumikelloine

| ?Lumikelloine |
| --- |
| *Galanthus nivalis* om lumikelloižen tipine erik  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Kazmused |
| Palakund: | Änikkazmused (*Magnoliophyta*) |
| Klass: | Üksidülehtesižed (*Monocotyledoneae*) |
| Kund: | Asparagusänikoižed (*Asparagales*) |
| Sugukund: | Amarillisaižed (*Amaryllidaceae*) |
| Heim: | **Lumikelloine** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Galánthus  L., 1753 |
|  Areal |
|  |
| Lumikelloižen erikoiden levigandusen kart Evropas i Päivlaskmaižes Azjas |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **500291** |
| NCBI **4669** |

 |

 |

**Lumikelloine** (latin.: *Galanthus*) om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim Amarillisaižed-sugukundaspäi.

Heim kogoneb 19 erikospäi, sen ližaks kaks' londuselišt gibridad om olmas. Erikoiden erazvuiččend om Kavkazal, 16 erikod. Kaik erikod oma kaičendan al.

Latinine nimi libub grekan kelen γάλα- (*gála*) i ἄνθος- (*ánthos*) sanoišpäi, znamoičeb «maidänikod». Anttihe nimitust änikoiden mujun mödhe.

## Ümbrikirjutand

Laukkera om 2..3 sm surtte. Kellho pojav änik om käroutud maha. Kaik om kuz' äniklehtest änikos — koume irdpolišt vauktad i koume südäilehtest.

Lumikelloine änikoičeb aigaližel kevädel kesked lunt, änikon elo om ühten kun hätkte.

## Kazvatand

Kul'tiviruidas dekorativižikš 2 erikod levedali. Ei piida lumikelloižele äjid arvoimižid, äikerdoičese semnil i laukkeroil kebnas. Voib ištutada udhe sijha kerdan vides-kudes vodes.

Kazmusen kaik palad mülütadas galantamin-alkaloidad, se om tarbhaine zell'.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |