Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mars

Mars vn 2001 kezakus (fotokuva NASA:n Habbl-teleskopaspäi)
**Mars** (mugažo latinan kelel) om nellänz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Se om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi, rahvahidenkeskeine nimituz libub Amuižen Riman sodan Mars-jumalaspäi. Planetan astronomine znam om ♂.

## Ümbrikirjutand

Marsan perigelii om 2,49232·108 km, afelii om 2,06655·108 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 687 maižes päiveses. Punondan värtmuden i püštoiktan orbitan pindale saum om 25,19°, se om Man pojav, sikš voz'aigad oleskeldas Marsan pindal.

Planetan veduz om Man vedusen 10,7%. Ühten päivesen hätkeližuz — 24 časud 37 minutad. Harv atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi (95,32%) tobjimalaz, mugažo mülütab nenid gazoid: azot (2,7%), argon (1,6%), hapanik (0,145%), haikargaz (0,08%), vezipuru (0,021%). Atmosferan painuz läz Marsan pindad om 160 kerdad penemb mi Man valdmeren pindanno. Lämuz planetan pindanno oleleb −153..+35 C°. Keskmäine lämuz naboidenno om −87..−63 C°, ekvatoral −5 C°. Maggemit-mineralan raudan γ-hapanduz (III) andab planetale rusttad ližamujud. Pindal om krateroid iškendoiden jäl'ghe Kudmaižen kartte. Man pojavad nägujad polärižed jäžomad oma naboiš ümbri. Lämoimäged, alangištod i letetazangištod oma reljefas.

Marsal om kaks' londuselišt kaimdajad — Fobos da Deimos.

## Tedoidused

Vedadas Marsan rahvahidenkeskeižid tedoidusid avtomatiziruidud kosmižil apparatoil 1960-nziš vozišpäi. Nügüd'aigan Mars om kaikiš enamb tedoitud planet päiči Mas. Nened valdkundad oigenziba missijoid Marsale: NSTÜ, AÜV i EKA:n ühtnijad, möhemba ühtneškanziba Indii i Kitai.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Istorii

Aleksandrijan kirjišt
**Istorii** (amuižgrek.: Ιστορία *istoria* «sadud tedoidusel tedo») om gumanitarine tedo, kudamb tedoidab ristitun radmišt vihtoi, «edelišt sociališt realižust» äjiden pol'viden aigan.

Nece tedo kacleb erazvuiččid mainitesid männudes aigas, miše erigoitta aigoid istorižes processas, vahvištada faktoiden objektivižust da tehta lähtmižvendoid tegoiden süiden polhe. Rahvahiden tetabad starinoičendad vahvištajita purtkita lugesoiš legendoikš, kul'turjäl'gusen palaks, ei ole todištadud tedoiduseks.

Istorijan metod om tegend principiden i ohjandimiden mödhe radon aigan ezipurtkidenke da toižidenke löutud tundištusidenke tedoiduses, rad mäneb kirjutamha tedotöd istorijas. Voib lugeda istorijad gumanitarižeks vai kundaližeks tedoks, vai sijata neniden tedoiden keskes avarudeks. Nened küzundad kosketadas istorižen purtken puhthut: konz se oli kirjutadud, kus om sätud, kenel, mittušt aigaližembad materialad tegii oti aluseks, purtken originaline form, mitte usklemine om purtkel.

Istorijan tedo jagase sarakoikš: sodaistorii, tedon, kul'turan, religijan, ekonomikan istorii. Valdkundan da oiktusen istorii kaclese politižiden i oiktuzližiden opendusiden istorijanke, se naprib löuta ristitkundan šingotesen käskusid, niišpäi päine käskuz om cikližuz. Märitud teoretižed i praktižed metod oma istorijan tedoidusel, mugažo ristitun järgeline udenhimoičend. Arheologii abutab löuta artefaktoid i kirjutadud purtkid. Istorijan päižed tärtused oma person, civiline kund, civilizacii, kul'tur, valdkund.

## Istorižed pordod

Istorine aig zavodihe kirjkelen sündundanke. Ezmäine (tilgunvuitte) kirjkel' om tetab šumeroiden civilizacijal, se oli olmas 5..5,5 tuhad vozid tagaz. Aig edel kirjkel't om istorijanedeline.

Marksan istorižen materializman teorii ezimeletab, miše ristitkund märičese materialižil kosketusil mitte taht aigan täutmaha päižid tarbhaičendoid (ičeze da kanzan sömine, sobad, eländsija). Marksan i Engel'san pordhišt Päivlaskmaižen Evropan täht ottase periodizacijan aluseks mail'mas:

* istorijanedeline kund: edel 3000. vot EME (Ülä- i Alaegiptan ühtištuz);
* amuine mir: edel 476. vot (Rimalaižen imperijan lanktend);
* keskaig: 476. voz' — 15. voz'sadan lop (Suriden geografižiden avaidusuden aigan zavodind);
* nügüd'aigaine istorii: 15. voz'sadan lopuspäi meiden päivihesai. Nece pord jagase kaks'haz Venäman istoriografijas: uz' aig (vhesai 1918, Ezmäižen mail'man sodan lop) i nügüdläine aig (vspäi 1918).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Vikipedii

Vikipedijan logotip
**Vikipedii** (angl.: *Wikipedia* [ˌwɪkɨˈpiːdiə] / [ˌwɪkiˈpiːdiə]) om joudai, kaikile avaitud äikel'ne universaline enciklopedii. Amerikaine «Vikimedii-fond» pid'oiteleb sidä, siš om 37 regionališt palakundad.

Nimi om sätud «viki»- (saitoiden sädamižtehnologii) da «enciklopedii»-sanoišpäi. Vn 2022 sügüz'kun 1. päiväl Vikipedijas om enamb 59 mln kirjutusid 329 kelel (vn 2016 heinkus oli 40 mln 293 kelel). Ičetahtnikad mail'man kaikiš tahoišpäi kirjutadas niid ühtes, i kaikuččele sab kirjutada da redaktiruida kirjutusid tugedusita. Kuctas Vikipedijan ühtnijoid *Vikipedistoikš*.

Džimmi Ueils i Larri Senger pästiba Vikipedijad töhö vn 2001 vilukus, ezmäi anglijan kelel. Se kel' om saitan radinkeleks. Lugetas Vikipedijad ühteks kaikiš täudembiš enciklopedijoišpäi ristitkundan istorijas tedoiden lugumäran i temoiden olendan mödhe. Vikipedijan sait mülüb Internetan kaikiš populärižembiden saitoiden kümenikha.

## Kaikiš surembad Vikipedijad

Naku om surembiden Vikipedijoiden nimikirjutez vl 2016, enamba 1 mln kirjutusid, järgenduz andase kirjutusiden lugun mödhe. Kacu nügüdläšt nimikirjutest alemba pandud šablonas.

1. Anglijan Vikipedii
2. Ročinkel'ne Vikipedii
3. Sebuanokel'ne Vikipedii
4. Saksan Vikipedii
5. Alaman Vikipedii
6. Francijan Vikipedii
7. Venäkel'ne Vikipedii
8. Italijankel'ne Vikipedii
9. Ispanijankel'ne Vikipedii
10. Varaikel'ne Vikipedii
11. Pol'šankel'ne Vikipedii
12. Vjetnaman Vikipedii
13. Japonan Vikipedii

## Kacu mugažo

* Vepsän Vikipedii

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz Vepsän Vikijas: Википедий*. |
# Ristitišt

Rahvahansageduz vl 2015
**Ristitišt** (demografijas) om kaik eläbad ristitud Mal (Man ristitišt), vai sen röunatud territorijal — kontinent, valdkund, region, ma, agj da toižed administrativižed ühtnikad. Udištase kaikenaigašti ristituiden sündundoiden i surmiden kal't. Vn 2020 keväz'kus mail'man ristitišt ületi 7,8 mlrd eläjid, vodele 2030 ÜRO endustab 8,5 mlrd.

Nened tedod tedoitas ristitištod, sen lugumärad, šingotest da toižid pirdoid: demografii (päine tedo ristitištos ičeze käskusidenke), demografine statistik (keradab andmusid demografižen analizan täht), ekonomik (tön potencial), geografii (territorialine järgenduz i migracii), etnografii i etnologii (etnine mülünd), sociologii (ristitkundan struktur), medicin (tervhuden tazopind).

Demografijas om ristitišton toižendoid:

* kaikenaigaine ristitišt;
* stabiline, sen paloin stacionarine ristitišt;
* lidnalaine i külähine ristitišt;
* rahvahanlugemižen aigan — olijad sijas, kaikenaigaine ristitišt, olmatomad aigaks, olijad aigaks.

Ristitišton lugemine tegese rahvahanlugemižil (kerdan vides vai kümnes vodes), nügüdläižikš (joksii lugemine), lugumäran arvoindal (ristitišton mehanižen likundan lugud pordos).

## Harakterizujad ozutajad

Erased ozutajad ristitišton ümbrikirjutandan täht:

* ristitišton lugu i sen dinamik;
* demografižiden processiden intensivižuz: sündutandmär, kolendmär, londuseline ližakazv, naimižmär;
* järgenduz territorijadme, ravhahansageduz, lidnastumine (urbanizacii), migracii;
* mülünd igän i sugun mödhe, kanzakahuz;
* opendusen tazopind;
* mülünd kelen, rahvahan, religijan i valdkundan augotižlibundan mödhe;
* socialiž-ekonomižen šingotesen tazopind, elon tazopind.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Sport

Gandbolan matč naižiden keskes
**Sport** (angl.: *sport*, lühetud form amuižfranc. kelespäi *desport* — «vänd», «bobuštuz») om ristituiden radmine, kudamb om organizuidud märhapandud ohjandimiden mödhe. Sen metoikš oma ristituiden fizižiden vai intellektualižiden mahtusiden rindatuz, vaumičend sportadamha voibištelendan tel i ristituidenkeskeižed pidandad, kudambad tegesoiš mugomas processas.

Massine sport andab voimust paremboita ristitun tervhut da jätkata hänen sädamižen igäd.

## Istorii

Kaikiš amuižembad sportan toižendad oma borcuind (kuvad magikaroiš kaiked mail'madme, voibištelend ičeze sudijoidenke Amuižes Egiptas), kaluiden tarkoiged čudand (kaiked mail'madme), gimnastik (Kitai, 4 tuhad vot e.m.e.), joukvänd mäčhu (Kitai, 1. voz'tuha EME).

Amuižes Grekanmas sportansuguiden sur' erazvuiččend oli olmas jo. Niiden keskes kaikiš lujemb šingotadud oliba borcuindan toižendad, joksend, diskan čudand i voibuižed korjil. Sodakul'tur i sodačomamaht veiba sportan šingotesele amuižes mirus. Keskaigaline religijan leviganduz sen hengeliženke praktikanke vei lanktushe fizišt kul'turad Evropadme (hristanuskond) i Kitaiš (konfucianižuz). Sportlikundan toine libund zavodihe medicinižen tedon šingotesenke 19. voz'sadan keskes.

## Sportha sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Elokahanke ei sa suttäs, vägevanke ei sa borcuidas.*
> * *Venujad ei lögoi.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Olimpižed vändod
* Fizine kul'tur

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |