# Filadel'fii

**Filadel'fii
Philadelphia**|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad |
| Eläjiden lugu (2023)
  | 1,573,916 ristitud |
| Pind
 | 369,59 km² |
|  |
| Pämez'
  | Šerell Parker (viluku 2024—, *Cherelle Parker*) |
| Telefonkod
 | +1−215, 267, 445 |
| Aigvö
 | tal'vel UTC−5, kezal UTC−4 |

Filadel'fijan kart ezilidnoidenke (2017)
**Filadel'fii** (angl.: *Philadelphia* [ˌfɪləˈdɛlfiə], ühthine lühenduz angl.: *Philly* [ˈfɪli] «Fil(l)i»), om AÜV:oiden lidn Pensil'vanii-štatan suvipäivnouzmas. Se om štatan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe da kudenz' surtte AÜV:oiš. Vspäi 1951 se otab Filadel'fii-ümbrikon kaiked pindad.

## Istorii

Eländpunktan aluz om pandud vl 1682 protestantizman kvakeroiden kundal. Sai lidnan oiktusid vl 1701. Vl 1776 AÜV:oiden deklaracii ripmatomudes Sures Britanijaspäi om vahvištadud neciš lidnas, vl 1787 — AÜV:oiden Konstitucii. Vll 1776−1783 i 1790−1800 lidn oli AÜV:oiden pordaigaližeks pälidnaks.

Filadel'fii šingotase nenil sarakoil: finansižed holitišed (sidä kesken Filadel'fijan birž i varmitusen kompanijad), üläopenduz (Filadel'fijan universitet), tervhudenkaičend i biotehnologii, telekommunikacijad («Comcast»-provaideran päfater), himine, kivivoinhimine i farmaceftine («GlaxoSmithKline») industrijad, sömtegimišt, turizm. Lidnaglomeracijan KSP oli 445 mlrd. US$ vl 2017, kahesanz' surtte AÜV:oiš.

## Geografijan andmused

Lidnan-ümbrikon sijaduz štatas vn 2017 kartal
Lidn sijadase Delaver-jogen da lahten oiktal randal, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan ühthine pind om 369,59 km², sidä kesken vezi otab 21,61 nellikkilometrad (6 %). Nju Džersi-štatan lidnad oma jogen vastrandal.

Matkad Atlantižen valdmeren merohosai om 200 km suvhe estuarijadme, Vašington-pälidnhasai om 200 km suvipäivlaskmha orhal, 225 km avtotedme vai raudtel. AÜV:oiden kaikiš suremb Nju Jork-lidn sijadase 140 km pohjoižpäivnouzmha.

Klimat om subtropine neps vajehtujanke tal'venke (−15..+20 C°). Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +13,5 C°, kezakun-elokun +23,1..+25,9 C°, tal'vkun-uhokun +0,9..+3,7 C°. Ekstremumad oma −24 C° (uhoku) i +41 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +7 C° (kezaku, uhoku), tal'vaigan maksimum om +26 C° (uhoku). Ei olele haloid sügüz'kus-ki. Paneb sadegid 1120 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba heinkus-sügüz'kus (109..112 mm kus), vähemba uhokus (70 mm) i kül'mkus (74 mm). Paneb lunt 59 sm tal'ves 12 päiväs. Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 60..71 % voden aigan. Meriveden lämuz vajehtase +4,4 Cel'sijan gradusaspäi uhokus +24,4 Cel'sijan gradushasai elokus.

## Tobmuz

Lidnan valičendümbrikod vspäi 2024
Filadel'fii-ümbrik jagase kümneks valičendümbrikoks. Lidnan nevondkund kogoneb 17 ühtnijaspäi, heišpäi kümne valičesoiš üks'mandatižiš ümbrikoiš, seičeme ottas radnikust valičemižiden jäl'ghe äimandatižes ümbrikos.

Lidnan radonoigendajan tobmuden pämez' om mer (angl.: *Mayor of Philadelphia*), valitas händast nelläks vodeks. Edeližed lidnan pämehed oma Džim Kenni (*Jim Kenney*, viluku 2016 — tal'vku 2023), Maikl Natter (*Michael Nutter*, viluku 2008 — viluku 2016).

## Eläjad

Lidnan nimitadud rajonad (2005)
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1,526,006 ristitud, vn 2020 — 1,603,797 ristitud. Vl 2017 kaik 1,580,863 eläjad oli lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2,071,605 eläjad vl 1950. Vl 2020 läz 6,25 mln ristituid elihe ezilidnoidenke (seičemenz surtte AÜV:oiš, vl 2017 oli 6,1 mln).

Augotižlibundan mödhe (2020): afroamerikalaižed — 38,3 %, evropalaižed — 34,3 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 14,9 %, azijalaižed — 8,3 %, indejalaižed — 0,4 %, valdmerimalaižed — 0,1 %, segoitadud augotižlibundanke — 6,9 %.

Kodikel' (Filadel'fijan eläjad, enamba 0,8 % vižvoččes igäspäi vl 2010): anglijan kel' — 79,1 %, ispanijan kel' — 9,7 %, kitajan kel' — 1,6 %, vjetnaman kel' — 0,9 %, venän kel' — 0,8 %, toižed keled — 7,9 %.

Religijan mödhe (2014): hristanuskojad — 68 % (protestantad 41 %, katolikad 26 %, mormonad 1 %), religijan ozutandata i religijatomad — 24 %, toižed religijad — 8 % (judaizm, buddizm, islam, induizm).

## Transport

Avtobusad, trolleibusad (kuz' maršrutad), tramvaid (viž jonod), metro, ezilidnelektrojonused (kahesa maršrutad), ehtatimen jono, velosipedoiden kortoman verk i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten om avaitud vspäi 1907 (*SEPTA Subway*), siš om kaks' jonod, 53 stancijad, 40,9 km raudted. Meriport radab.

Rahvahidenkeskeine civiline *Filadel'dfii*-lendimport (*PHL / KPHL*, 30,9 mln passažiroid i 449 tuh. tonnoid jüguid vl 2024) sijadase üks'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi i merijaspäi štatan lähižes Delaver-ümbrikos. Tehtas reisid AÜV:oiden äjihe surihe lidnoihe, Kariban meren lebutahoiže, Torontho, Päivlaskmaižen Evropan pälidnoihe.

## Galerei

* Lidnan-ümbrikon tobmuden sauvuz (2019)
* Anglikanine Hristan jumalanpert', vn 2008 nägu (episkopaline jumalankodikund, om saudud vll 1727–1744)
* *FMC Tower* Universitetižen lidnuden *Cira Centre South*-kompleksas (2017) om Filadel'fijan fondbiržan sijaduz (*Nasdaq PHLX*) vspäi 2017
* Filadel'fijan čomamahton muzei (2017)
* Rahvahidenkeskeine *Filadel'dfii*-lendimport vl 2024

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Filadel'fii-lidnan tobmuden oficialine sait (*phila.gov*). (angl.) *(+äikel'ne avtomatine känduz)*

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **AÜV:oiden järedad lidnad** |  |
| Enamba 3 mln. eläjid | Los Andželes | Nju Jork |
| 1—3 mln. eläjid | Čikago | Dallas | Filadel'fii | Finiks | Hjuston | San Antonio | San Diego | San Hose |
| 750 tuh. eläjid — 1 mln. | Džeksonvill | Fort Uert | Indianapolis | Kolumbus | Ostin | San Francisko | Šarlott |
| Enamba 500 tuh. eläjid | Al'bukerke | Baltimor | Boston | Denver | Detroit | El' Paso | Fresno | Las Vegas | Luisvill | Memfis | Miluoki | Našvill | Oklahoma Siti | Portlend | Sakramento | Sietl | Tuson | Vašington |
|  |