Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ul'traruskedsinine sädegoičend

Päiväižen ul'traruskedsinine sädegoičend
**Ul'traruskedsinine sädegoičend** vai **URS-sädeged** (latin.: *ultra* «ülä», «röunoiden taga» + ruskedsinine) om elektromagnitine sädegoičend, kudamb otab spektran diapazonad nägujan i röntgensädegoičendoiden keskes. URS-sädegoičend lainhiden pidused oma 100..400 nm keskustas (7,5⋅1014..3⋅1016 Hc).

## Avaiduz

Löutihe IR-sädegoičendad vl 1800, i saksalaine Iogann Vil'hel'm Ritter-fizikantedomez' (1776−1810) zavodi sädegoičendan ecmižid nägujan spektran vastal'žes poles, lainhiden pidusenke lühüdamb mi ruskedsinižel mujul. Vl 1801 hän löuzi, miše palastui vauktusen painegen al hobedan hlorid čihodab teravamba nägumatomas sädegoičendas spektran ruskedsinižen keskustan röunan taga. Löudmine tegihe znamasižeks fotografijan himižiden processiden sädandan täht.

## Kävutand

Päiväine om URS-sädegiden päine purde Mal. Niiden sädegiden hätkeline paineg travib sil'mid i vedab organizmad mutacijoidennoks. URS-sädeged oma elektrobembles, ka ühthekeitajale piidab kaita sil'mid maskal specialiženke stöklanke.

Tehtas URS-lampoid fotobiologižen painegen täht, kävutandad oma antibakterialine paineg veden, kodiživatišton i honusiden täht, vauktuzkulk gavediden täht, ristitun ratud päivituz da D3-vitaminan sädand nahkas, lazerad, mujuiden terav kuivatez, polimeriden modifikacii.

## Toižendad

Ul'traruskedsinižen sädegoičendan elektromagnitine spektr voib olda jagadud alagruppikš erazvuiččin. ISO:n standart päiväižen sädegoičendan märhapanendas (ISO-DIS-21348) andab nenid märhapanendoid:

| Nimi | Lainhen piduz, nm | Paksuz, PHc | Fotonan energijan lugumär, eV | Lühenduz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Lähine | 400..300 | 0,75..1 | 3,10..4,13 | NUV |
| Ul'traruskedsinine A, pit'klainhine diapazon | 400..315 | 0,75..0,952 | 3,10..3,94 | UVA |
| Keskmäine | 300..200 | 1..1,5 | 4,13..6,20 | MUV |
| Ul'traruskedsinine B, kesklainhine diapazon | 315..280 | 0,952..1,07 | 3,94..4,43 | UVB |
| Edahaine | 200..122 | 1,5..2,46 | 6,20..10,2 | FUV |
| Ul'traruskedsinine C, lühüdlainhine diapazon | 280..100 | 1,07..3 | 4,43..12,4 | UVC |
| Ekstremaline | 121..10 | 2,48..30 | 10,2..124 | EUV, XUV |

Lähižen ul'traruskedsinižen diapazonan toine nimi om «must vauktuz», sikš miše ristitun sil'm ei voi tundištada sidä, no kuvastuses erasiš-se materiališpäi spektr sirdase nägujan sädegoičendan diapazonha fotolüminescencijan nägusen tagut. Nimitadas «vakuumižeks» (VUV) edahašt i ekstremališt diapazonid sen täht ku Man atmosfer absorbiruib lujas niid lainhid.

## Homaičendad
# Karoravad

| ?Karoravad |
| --- |
| Al'pine karorav (*Marmota marmota*) Francijan Al'piš, vn 2004 eloku  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Nühtajad (*Rodentia*) |
| Sugukund: | Oravižed (*Sciuridae*) |
| Heim: | **Karoravad** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Marmota (Blumenbach, 1779) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180136** |
| NCBI **9992** |

 |

 |

**Karoravad** (latin.: *Marmota*) om živatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi.

## Leviganduz

Libuihe Pohjoižamerikaspäi. Voib löuta karoravid Pohjoižamerikas, Azijas, Evropas. Kaik kahesa erikod elädas Evrazijas, niišpäi üks'jäine al'pine karorav-erik om levitadud vaiše Evropas.

Karoravad navettäs avaroid landšaftoid (tazangišt), no om mägierikoid. Elädas ičeze tehtud uruiš i kolonijoil, erasti severt-se voz'tuhoid rattemaha, ka ned živatad oma bubonmustmoran londuseližeks rezervuaraks.

## Ümbrikirjutand

Täuz'kaznuded živatad oma severdan-se kilogrammid vedutte.

Kaik karoravad oma heinänsöjad. Heiden karv om läm'. Langetas unhe tal'veks. Vastatas viheldusel päiväižen nouzmad.

## Erikod

Tetas 14..15 erikod heimos:

* *Marmota baibacina*
* *Marmota bobak*
* *Marmota broweri* (Aläsk)
* *Marmota caligata*
* *Marmota camtschatica* — Kamčatkan karorav
* *Marmota caudata*
* *Marmota flaviventris*
* *Marmota himalayana* — Gimalajine karorav
* *Marmota kastschenkoi*
* *Marmota marmota* — Al'pine karorav
* *Marmota menzbieri* — Menzbiran karorav
* *Marmota monax*
* *Marmota olympus* — Olimpine karorav
* *Marmota sibirica* — Sibirine karorav (tarbagan)
* *Marmota vancouverensis* — Vankuveran karorav

## Homaičendad