Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antarktid

Antarktidan sijaduz
Antarktidan kogotud fotokuva Man kaimdajaspäi vl 2002
**Antarktid** (grek.: ἀνταρκτικός *antarktikos* — «Arktikan vastolend») om kaikiš suvemb kontinent, Man kuiv pala lähižidenke saridenke.

## Ühthižed andmused

Pind — 14,1 millionad km², sidä kesken šel'fjäžomad — 0,93 mln km², sared — 75,5 tuh. km². Om olmas kaikenaigaižeta ristitištota. Ei ole valdkundoid kontinentas, om vaiše polärižid tedoiduzstancijoid (läz 45), nell'hä tuhazesai ristitud elädas niiš lämäl voz'aigal. Kaikiš suremb stancii om Mak-Merdo (AÜV, 1,3 tuhazesai tedoidajid) Rossan meren Rossan sarel Erebus-vulkananke.

Antarktidan flag
Kontinentan da sariden olend reguliruiše Kožundaktal Antarktikas, se om väges vs 1961 kezakun 23. päiväspäi. Kožundaktan mödhe, Antarktid da sared suvižen kuz'kümnenden parallelin südäimes oma territorii atomtehnologijan kävutandata. Antarktidan domen om .aq, telefonkod +672. Kaik aigvöd oma olmas kontinental. Voib oigeta vaiše tedoiduzradoid.

## Geografijan andmused

Antarktidan 99,7% om kattud jäl. Kontinentan realine pind läksi manaluižhe läz pol'kilometrad jän vedusen tagut, leved šel'f tegihe. Jän korktuz sab 4 km kontinentan keskuses, kudamb om läz Suvinabad. Transantarktižed mäged jagadas kontinentad päivnouzmaižhe da päivlaskmaižhe paloihe. Istorižikš kontinent jagase maikš da randoikš, oz., Adelin Ma. Sarištod: Suvižed Orkneisared da Suvižed Šetlandsared.

Antarktidan randad lainištadas (päiväižen mödhe) Atlantine, Tün' da Indine valdmered. Dreikan sal'm om kontinentan da Suviamerikan keskes. Kaikiš pidemb jogi om Oniks läz Rossan mert, 32 km pitte. Om severz'-se sadoid manalaižid järvid, Vostok-järv om kaikiš znamasižemb niiden keskes (pind 15 790 km², pindan süvüz 3 769 m, mülü 6 343 km³, järven süvüz 1 200 m).

Kaikiš korktemb čokkoim om Vinsonan mägenpä (4892 m) Päivlaskmaižes Antarktidas. Kaikiš alahamb čokkoim om täuttud jäl Bentli-alangon süvüz (−2555 m) Päivlaskmaižes Antarktidas mugažo. Ühthemänho 35 vulkanad om tetab Antarktidal da sen saril, niišpäi 8 oma aktivižed.

## Klimat

Antarktid om kaikiš vilumb kontinent Mas. Paneb vaiše lunt sadegišpäi. Sulasä oleleb vaiše lämäl voz'aigal i mererandal.

## Sündnuded ristitud

Vspäi 1978 läz 10 ristitud om sündnu Antarktidan territorijal.

## Galerei

* Antarktižel pol'sarel
* Jäžom tel Mak Merdo-tedostancijannoks
* Solav vedhudetoi Friksell-järv Viktorijan Mal
* Erebus-mägen nägu
* Suvižed lunad

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Valdkundaline «Arktikan i Antarktikan tedoinstitut»-tedokeskuz (*aari.ru*, Piter, Venälaine Federacii). (ven.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Man kuivad palad da kontinentad** |  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Afrik | Antarktid | Azii | Avstralii | Evrop | Pohjoižamerik | Suviamerik |

---

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Afroevrazii | Amerik | Evrazii | Valdmerimad |

 |
|  |
# Majag

| ?Majagad |
| --- |
| Järgeline majag Norvegijas  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Nühtajad (*Rodentia*) |
| Sugukund: | Majagižed (*Castoridae*) |
| Heim: | **Majagad** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Castor  (Linnaeus, 1758) |
|  Areal |
|  |
|      Kanadine majag      Järgeline (Evrazijalaine) majag |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180211** |
| NCBI **10184** |

 |

 |

**Majagad** (latin.: *Castor*) om pol'vezižiden živatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi. Majagižed-sugukundan üks'jäine jänu elegil heim, kogoneb kahtes levitadud erikospäi: Järgeline (Evrazijalaine) majag (*Castor fiber*, kahesa alaerikod) i Kanadine majag (*Castor canadensis*, ei ole alaerikoid, om introduciruidud Skandinavijan maihe).

## Etimologii

Heim erigoiči toižišpäi läz 31 mln vozid tagaz. Latinine nimituz om kal'k amuižgrekan κάστωρ-sanaspäi «majag», mitte libub amuižgrek.: κάστον *kaston*-sanaspäi «pumaterial».

## Ümbrikirjutand

Majagad sötlesoiš puiden korel i noril barboil, sen tagut sortas puid nühtten alust. Elänzoittas hilliden mecjogiden, ojiden i järviden randoid. Elädas uruiš i hatoiš.

Živatad tehtas kanalid i saudas padoseinid sortud puišpäi i muga sätas učulmoid lendamha hatoid. Hatad oma ujujad peitsijad-sared ragoišpäi nälömanke kümnehe metrhasai diametral i üks'..koume metrad kortte, vedenalaiženke tulendanke. Majagad ödudas hatoiš, kaitas varoid tal'veks niiš i kaičesoiš lihansöjid vaste.

## Kävutand

Edel 20. voz'sadan kesked majagan karv oli populärine Evropas, Venälaižes Federacijas i Pohjoižamerikas, ka tehtihe mectusid karvha näht, i majagan populäcii oli polenenu lujas.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Jänišad

| ?Jänišad |
| --- |
| Jäniš  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Jänišanvuiččed (*Lagomorpha*) |
| Sugukund: | Jänišad i kodijänišad (*Leporidae*) |
| Heim: | **Jänišad** (*Lepus*) |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Lepus  (Linnaeus, 1758) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180111** |
| NCBI **9980** |

 |

 |

**Jänišad** (latin.: *Lepus*) oma Jänišanvuiččed-heimkundan heim. Elädas kaikjal päiči Avstralijas da Antarktidas, mecživatad. Kaik om läz 30 erikod.

## Ümbrikirjutand

Pit'k korv, nägui ülähäkspäi lühüd händ, šingotamatomad rindazlud i pit'kad tagakäbälad (sirdmine hüpkil) erištadas heid. Pöudjäniš voib sabustada 70 kilometrad časpigut i navedib pästta pagod kacmata sihe, miše hänen vägevad tagakäbälad teravidenke künzidenke voidas tehta süvid rizukhid satatesid.

Kodijänišan erineden, jäniš ei tege uruid, no tegeb pezoid peniš kopiš. Poigaižed sündudas šingotadud hibjanke, karv jo om i sil'mad oma avaitud. Emäjäniš jäb heidenke viž-kuz' päiväd vaiše, sid' tuleb heidennoks erasti, i äi jänišanpoigaižid pölištub vihanikoiden tagut. Živatan nägemine om paha, nühaind om hüvä, kulemine om hüvä lujas.

## Elonmahtuz

Jäniš pidab ičeze varukašti lujas i peitol'žikš, sikš miše ei voi vastustada äiluguižile vihankandajile (lihansöjad živatad, lindud i ristit). Kevädel voib nähta toradajid tagakäbälil ižačuid-jänišid emäčhu näht.

Živat sötlese erazvuiččiden kazmusiden paloil: hein, vill'kazmused, maplodud, puiden kor'. Voib toda znamasišt pahut maižandusele. Navedib petruškad i nagrišt enamba kaiked.

## Jänišha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed

### Muštatišed

>
> * *Joksijan jänišal hot' käbälad vargasta.*
> * *Jokstes jänišad ed tabada.*
> * *Kaht jänišad küksendeled, ni üht ed tabada.*
> * *Nutai koir jänišad ei sa.*
> * *Pöl'gästunu jäniš penzast varaidab.*
>
>
>

### Ozoitez

>
> Jäniš jädme, a vill madme. (heinregi)
>
>
>

## Valitud erikod

* *Lepus arcticus* — Arktine jäniš (nell' alaerikod)
* *Lepus brachyurus* — Japonine jäniš (nell' alaerikod)
* *Lepus comus* — Jun'nanin jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus coreanus* — Korejine jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus corsicanus* — Korsikan jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus europaeus* — Pöudjäniš (kuz'toštkümne alaerikod)
* *Lepus mandschuricus* — Man'čžurine jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus othus* — Aläskan jäniš (kaks' alaerikod)
* *Lepus sinensis* — Kitajine jäniš (koume alaerikod)
* *Lepus timidus* — Mecjäniš (vižtoštkümne alaerikod)
* *Lepus tolai* — Tolai-jäniš (kahesa alaerikod)

## Kacu mugažo

* Jänišankorvaižed
* Jänišankäbälad
* Jänišantomaine

## Homaičendad