Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Živatad

| ?Živatad |
| --- |
| Živatoiden erazvuiččend  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ülävaldkund: | Eukariotad (*Eukaryota*) |
| Valdkund: | Živatad |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Animalia  Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **202423** |
| NCBI **33208** |

 |

 |

**Živatad** (latin.: *Animalia* vai *Metazoa*) — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi.

Nügüd'aigan (Zhang, 2013) tedomehed ümbrikirjutiba enamba mi 1,6 mln živatoiden erikoid, sidä kesken 133 tuhad erikoid oma kividunuded. Ümbrikirjutadud erikoiden keskes kaikiš paksumbad oma palačjaugaižed (enamba 1,3 mln erikoid, 78 %), mollüskad (118 tuh. erikoid) i sel'grodaižed (42 tuh. erikoid).

Zoologii tedoidab živatoid. Ristit mülüb živatoihe fiziologižikš, no tedoitase eriži veroližikš, ristitun anatomijal.

Ezmäižed živatad sünduiba 500 mln («kembrine poukahtuz») ... 1 mlrd (tonii) vozid tagaz.

## Ühthižed tundused

* Mahtuz likkuda aktivižikš (igä mäneb ühtel sijal erasil klassoil vaiše).
* Sötlesoiš vaumitud organižil ühtnendoil — toižil organizmil (geterotrofad; mugoi-žo mahtuz om senil i parazitkazmusil). Jagadas živatoid energijan purtken mödhe: kazmusensöjad, lihansöjad, kaikensöjad i parazitad.
* Živatoiden toižendoiden igän hätkeližuz om erazvuitte lujas. Erased gavedid elädas päivest, *Savalia savaglia*-koralloiden kolonii eläb 2700 vodhesai.
* Gormonad sädasoiš eriližiš organoiš (kazmusil — jogahižes stajas).

## Živatha sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Aidatomha pöudho kaikutne živat tuleb.*
> * *Laps' om kuti živat.*
> * *Mitte tanaz om, ka mugoine živat-ki.*
> * *Pästa Jumal paimeta verhid živatoid da kacta verhid lapsid.*
> * *Ristit koleb, a živat kadob.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Kodiživatad
* Zverin (Živatan) lugu
* Živatoiden mirus

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Imetaiživatad

| ?Imetaiživatad |
| --- |
| Imetaiživatoiden erazvuiččend  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | **Imetaiživatad** (*Mammalia*) |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Mammalia (Linnaeus, 1758) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **179913** |
| NCBI **40674** |

 |

 |

**Imetaiživatad** (latin.: *Mammalia*) om sel'gjäntkeižiden živatoiden klass. Se mülütab 26..29 heimkundad.

Klassan živatoiden päine eriližuz om poigaižiden sötlend maidol. Klass mülüb nell'jaugaižed-üläklassan sinapsidad-kladha. Kaik enamba mi 6400 eläbad imetaiživatoiden erikod om ümbrikirjutadud mail'man biologil, ristit (latin.: *Homo sapiens*) om necen klassan pala mugažo. Tetas enamba mi 20 tuhad erikoid imetaiživatoiden klassas kadonuzidenke erikoidenke.

*Teriologii* (ende *mammaliologii*) tedoidab imetaiživatoid. *Živatvodind* om tedo imetaiživatoiden kazvatuses päpaloin.

## Leviganduz

Imetaiživatad elädas läz kaikedme mail'madme: läz kaikil kontinentil, kaikiš valdmeriš, sariden enambuses, polärižiš tahondoiš, korktoil mägil, letetazangištoiš. Ei ole imetaiživatoid valdmeren süvüziš i Antarktidas, no jäl'gmäižes om löutud kadonuziden erikoiden kaivandusid. Ühten erikon levigandmižavaruz ei ole sur' päpaloin, erikon živatad oma ümbrišton arvoimižihe sidodud znamasižešti.

Enamba kaiked endemikoid elädas Indonezijas, Filippinoil, Avstralijas i Meksikas.

## Ümbrikirjutand

Imetaiživatad libuiba šingotadud sinapsidoišpäi triaspordon lopus. Erikoiden irdpol'ne nägu om erazvuitte lujas, no sättutoitab nell'jaugaižiden organizman ühthižele sauvondale, anatomijan i fiziologijan ned-žo funkcionaližed sistemad oma toižil nell'jaugaižil. No äjad ned sistemad šingotihe lujas imetaiživatoil, ka lugetas necidä sel'gjäntkeižiden klassad kaikiš enamba organizuidud.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Hired

| ?Hired |
| --- |
| Mechir' (*Apodemus sylvaticus*)  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Nühtajad (*Rodentia*) |
| Sugukund: | **Hired** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Muridae (Illiger, 1811) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180360** |
| NCBI **10066** |

 |

 |

**Hired** (latin.: *Muridae*) oma imetaiživatoiden sugukund Nühtajad-heimkundaspäi.

Nimitadas *hirenpoigaižid* mugažo *hiroi-haroi* fol'kloras.

## Ümbrikirjutand

Täuz'kaznu hibj oleleb vidhe santimetraspäi (penikaine hir' *Micromys minutus*) 48 santimetrhasai (suvine nüguhir' *Phloeomys cumingi*). Hired kändasoiš täuz'kaznuzikš pol'tošt..koume kud igäs, ristitun sauvusiš voidas äikerdoitas vodes läbi.

Elonmahtusen mödhe hir' om kuivmaživat. Söteltas semnil, erased erikod živatoil-ki. Londuseližed erikod kanttas varuližid tärtläžundoid, travidas villäd da ižandusen toižid varoid. Hirensöi om kaži. Kävutadas hirid biokodviden täht i imetaiživatoiden genoman tedoidusiš.

## Hiren erikod

Kaik om nell' alasugukundad, 147 heimod, 701 erikod mail'mas, sidä kesken 13 erikod elädas Venämas. Nüguhired-heim mülüb Hired-alasugukundha (*Murinae*).

Erased hiren erikod:

* Kodihir' (*Mus musculus*)
* Mechir' (*Apodemus sylvaticus*)
* Nügahir' vai Mahir' (*Soricidae*)
* Pöudhir' (*Microtus arvalis*)
* Vezihir' (*Arvicola amphibius*)

## Hir'he sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Hir' purnhu näl'gha ei kole.*
> * *Kažin nagr, a hiren voik.*
> * *Kažita hired i pän södas.*
> * *Nukkujale kažile hir' suhu ei tule.*
> * *Pen' hir' suren kegon söb.*
> * *Suril hiril enamb sitad.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Hirenherneh
* Hirenhänd
* Hir'habuk
* Hobothir'
* Öläpakaine

## Homaičendad
# Biologine erik

Karl Linnei-tedomehen *Species plantarum*-tön ezilehtez («Kazmusiden erikod»). Kirj om publikoitud vn 1753 1. semendkud, se dat om ottud botanižen nomenklaturan auguks.
**Erik** (latin.: *species*, äilugu *speciei*) om eläbiden organizmiden biologižen sistematikan päine strukturine ühtnik (živatoiden, kazmusiden, mikroorganizmiden); taksonomine, sistematine ühtnik, eričuiden grupp ühthižidenke tundusidenke morfofiziologijas, biohimijas i ičtazvedandas, voib äikerdoitas ičekeskeižikš i andab kazvateližid jäl'gelaižid pol'viden riveks, om levitadud märitud arealas, vajehtase pojavas ümbrišton faktoroiden valatoitusen tagut.

Erikoiden kompleks i heim oma klassifikacijan ülähän, alaerik om alahan.

Ümbrikirjutadud erikoiden lugu oli läz 1,7 millionad vl 2011, panihe olijoiden Mal erikoiden ühthišt lugumärad 8,7 mln lugul. Kadonuziden erikoiden lugu om läz 500 millionad erasiden-se arvoindoiden mödhe.

## Erikon tundused

Voib erigoitta erikoid toine toižespäi viden pätundusen mödhe:

* morfologine kriterii, laskeb erigoitta erazvuiččid erikoid irdpol'žil i südäimižil tundusil mödhe;
* fiziologiž-biohimine kriterii — fiksiruib, mise erazvuiččiden erikoiden himižed ičendad i fiziologižed processad oma erižed;
* geografine kriterii — todištab, miše ičeze areal om kaikuččel erikol;
* ekologine kriterii voib erištada erikoid abiotižiden i biologižiden arvoimižiden kompleksan modhe, kudambiš ned formiruihe i kuvazuiba eloho;
* reproduktivine kriterii erikon reproduktivišt izoläcijad toižiš erikoišpäi, eskai lähižiš heimerikoišpäi.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |