Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Plazas de soberanía

mapa
Łe **plazas de soberanía**, che vol dir *piase de sovranità*, łe xe esclave spagnołe rente ła costa (o su ła costa) marochina.

Łe piasè conosùe le ze Ceuta e Melilla ma gh'è anca tuta na serie de ìxołe e ixołoti (alcuni udi o abitai soło da guarnizon miłitari) come el Peñón de Vélez de la Gomera, el Peñón de Alhucemas, łe Ìxołe Alhucemas e łe Chafarinas.
# Łegno

Superfiçie in łegno
El **łegno** l'è el material che se ricava dai àlbari. El pol sarvir par far un mucio de robe: l'è utile par bruxarlo par far el fógo, par costruire ogeti picenini, medi e anca grandi, come par exenpio łe caxe.

Łegna de bosco in Finlandia
Ente ła storia el łegno l'è senpre stà uno dei materiałi piasè doparà dal'omo, parchè l'era fasiłe da catar e ghe n'è asè.

## Commons

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **łegno**

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85147783 · GND (DE) 4025668-6 · BNF (FR) cb11976008h (data) · NDL (EN, JA) 00567803 |
# Sereałi

vari tipi de çereałi e derivai.
I **çereałi** (da Ceres, nome łatin de ła dea del agricoltura) i xe piante, de ła fameja de łe erbe, coltivae pa' l'alimentasion del òmo e de łe bestie.

Xe çereałi el formento, el rixo, el formenton, el orxo, ła vena, ła segała,

## Istòria

Trebiatura del formento inte el antigo Egito.
I çereałi xe stai, co i łegumi, ła prima fameja de piante coltivae inte el neolitico. Al inìsio xe stae piantae łe varietà selvareghe, po co ła sełesion xe stae 'domestegae e łe xe deventae pì grandi. I çereałi i xe stai a ła baxe de grandi siviltà parché asé nutrienti.
En Eoropa e Medio Oriente xe stà uxà soratuto el formento, en Çìna el rixo e inte ła Mèrica el formenton.

## Notasion

## Altri projèti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **çereałi el detien schemi gràfeghi so

## Łigamenti forèsti

* Çereałi

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85056208 · GND (DE) 4121356-7 · BNF (FR) cb11936419f (data) · NDL (EN, JA) 00566375 |
# Rabín

El **rabín** (in el ebraego clàsego **רִבִּיribbi*; in el ebraego moderno **רַבִּיrabbi*) in el giudaismo el signifega "el profesor, el paron" o łeteralmente "el grando". Ła paroła "*Rabbi*" ("el me paron") ła deriva da ła raixe ebraega "*Rav*", ciò intel ebraego biblego el signifega "grando" o "distinto" (in ła conosensa).

Intel giudaismo, el rabín el xe un titoło uxà par distinguar quel che el insegna, quel che el ga l'autorità dei dotóri de ła Torah o quel indicà dai cai religioxi de ła comunità. Ancuo i rabini i xe responsabiłi de ła educasion e de ła dimanda dei insegnamenti del giudaismo. A diferensa de łe altre religion, el rabín no el xe un prete, mentre no esendo rigoroxamente nesesario par finire co suceso ła magioransa dei ati del siclo de vita ebrea, come el matrimónio, el bar-mitzva, łe sepolture, ec. I unici ati che i vołe ła partesipazion de un rabín i xe el *get* (el divórsio) e łe cauxe, łe controversie che łe vołe ła desixion de na corte rabínega.

Inte i dì nostri, in łarga mexura de ła secołarisazion de ła comunità ebrea, i rabini i ga rołi de ła persona che ła dirige ła magior parte de łe serimonie religioxe. Tutavia, intel giudaismo, no el xe ła figura del "raprexentante de Dio" o de na parsona co un contato spesiałe co Dio, quindi cada individo el xe considerà come dotà de un cołegamento direto co Dio.

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85110190 · GND (DE) 4176751-2 · BNF (FR) cb11948214v (data) |
# 1989

|  |
| --- |
| 1989 in altri całendari |
| Całendàrio gregorian | **1989** |
| Ab Urbe condita | 2742 (MMDCCXLII
) |
| Całendàrio armen | 1437 — 1438 |
| Całendàrio bengałexe | 1395 — 1396 |
| Całendàrio berbero | 2939 |
| Całendàrio bixantin | 7497 — 7498 |
| Całendàrio buddhista | 2533 |
| Całendàrio cinexe | 4685 — 4686 |
| Całendàrio copto | 1705 — 1706 |
| Całendàrio ebràego | 5748 — 5749 |
| Całendàrio etiòpego | 1981 — 1982 |
| Całendàrio induista Vikram Samvat Shaka Samvat (Całendàrio nasionałe indian) | 2044 — 2045 1911 — 1912 |
| Całendàrio islàmego | 1409 — 1410 |
| Całendàrio persian | 1367 — 1368 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XIX secoło - **XX secoło** - XXI secoło |  |
|       | ani 1960 - ani 1970 - **ani 1980** - ani 1990 - ani 2000 |
|       | 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - **1989** - 1990 - 1991 - 1992 - 1993  |

El **1989** (MCMLXXXIX in numari romani) el xe un an del XX secoło.

## Avegnimenti

* 17 de diçenbre - El Braxil el tien łe so prime elesion libare in 25 ani.

## Nasesti

* 30 de agosto: Yumiko Ashikawa

## Morti

* 23 de zenaro:
	+ Salvador Dalí pitor scultor, dixegnador, scritor e diretor sinematogràfego catełan.

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **1989 el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh92001797 |
# Proza

Ła **proxa** in scritura xe el uxo del łenguajo che se *opone* a łe règołe del verso. Łe parołe łe se ingrupa in maniera ordenada secondo regołe definide e separando el testo in capoversi co *ponto e a cao*.

Łe funsion de ła proxa colta łe xe raquante:

* Narativa
* Storiografia
* Didàtico-sientìfica
* Sajìstico-crìtica
* Oratoria
* Epistołare
* Dramàtica

Col termino *proxa* se se riferisse anca a un genero teatral.

## Notasion

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh2008110107 · GND (DE) 4047497-5 · NDL (EN, JA) 00570094 |
# Atività extraveicułare

Stephen Robinson durante de ła STS-114
Par **atività extraveicułare** (in ingleze *Extra-vehicular activity* - **EVA**) se intende el lavoro fazesto da un astronàuta inte el spàsio e a l'esterno de ła so navezeła spasiałe (càpsuła, veìcuło o stasion). El tèrmano che se dòpara comunamente par descrìvar na atività extraveicułare da un veìcuło orbitałe terestre el ze *pasejada inte el spàsio* (*spacewalk*), mentre par łe atività extraveicułari inte ła Luna, el pì doparà el ze *pasejada lunare* (*moonwalk*).

De sevente de ła defarente strutura de łe navezełe statunitensi e sovièteghe, ła zera stada formułada na definision defarente par łe atività extraveicułari. I veìcułi spasiałi rusi i ga senpre adotà dei portełi speciałi verso l'esterno che no i dimandava ła depresurizasion del mòduło, de consevensa ła definision de EVA par i rusi ła ze cueła là de un cosmonàuta inte el vodo. Le prime navezełe spasiałi americane, invese, no łe includeva sti sportełi, ma i depresurizava l'intiera navezeła. De consevensa i astronàuti americani i porta vanti de łe atività extraveicułari solché co che i va fora materialmente da ła càpsuła. El tèrmano SEVA (*Stand-up Eva*), el ze doparà par descrìvar de łe EVA parsiałi.

La leteratura in mèrito ła rezalta cofà determenante, par ła definision de atività extraveicułare, du fatori primari: el sbandono de l'oparatore da l'anbiente protetivo e ła necesità de sistemi de suporto autònomi. In sto senso, ła atività extraveicułare ła vien definia cofà "calsìase oparasion spasiałe o atività performada par de fora de l'anbiente protetivo de na navezeła spasiałe che ła dimanda suporti vitałi suplementari o indipendenti par l'isteso astronàuta".

L'astronàuta inte el ndar de łe atività extraveicułari el połe vegner ligà a ła navezeła (par ezénpio co un tubo par l'osìzeno, in tal-magnera no el serve nisun sistema de propulsion par tornare drento del veìcuło) o sanò el połe èsare lìbaro. Co che l'astronàuta el ze ligà co un tubo par l'osìzeno, l'EVA in cuestion ła vien denomenada *unbiłicałe*. Par łe EVA lìbare, el ze indispensàbiłe el sistema par tornar drento inte ła navezeła, sistema ciamà "Unità de manovra".

## Notasion

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **atività extraveicułare**

## Linganbi foresti

* (EN) spacewalkEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85046593 · GND (DE) 7741435-4 |
# 310 v.C.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | V secoło v.C. - **IV secoło v.C.** - III secoło v.C. |  |
|       | ani 330 v.C. - ani 320 v.C. - **ani 310 v.C.** - ani 300 v.C. - ani 290 v.C. |
|       | 314 v.C. - 313 v.C. - 312 v.C. - 311 v.C. - **310 v.C.** - 309 v.C. - 308 v.C. - 307 v.C. - 306 v.C. |

El **310 v.C.** (CCCX v.C en numari romani) el xe on an de el IV secoło v.C..

## Avegnimenti

## Nasesti

## Morti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **310 a.C. el detien schemi gràfeghi so
# Ano bizesto

El **Ano bixesto** el xe un sistema doparà inte el calendario giulian e inte el calendario gregorian par mantegner in sincronia l'ano çiviłe col ciclo de łe stajon. Se dixe che a inventarlo sia stà Sosigene de Alessandria, che el ga elaborà el calendario giulian su incarico de Gaio Giulio Cesare inte el 46 a.C..

Łe stajon łe se ripete na volta ogni ano tròpico (el tenpo che pasa tra du equinòsi o sostisi del steso tipo). Sto periodo el xe de 365,2422 dì (overosipia 365 dì, 5 ore, 48 minuti e 46 secondi), par cui un calendario fiso de 365 dì, sicome l'è pi curto, el provocarìa un slitamento de łe stajon: ogni 4 ani se cumularìa un dì in pì de ritardo. Par sistemar sto slitamento, a i ani "normałi" de 365 dì se ghe intercała ani "bixesti" de 366: el dì in pì el vien inserìo inte el mexe de febraro, che inte i ani bixesti el conta 29 dì inveçe de 28. In sta maniera se pol verghe na durata *media* del ano pari a un nùmaro no intiero de dì.

Inte el calendario giulian xe bixesto un ano ogni 4 (quei ła cui numerasion ła se pol divìdar par 4): ła durata mèdia del ano ła deventa cusita de 365,25 dì (365 dì e 6 ore) e ła difarensa rispeto al ano tropico ła se reduxe da 5,8128 ore in difeto a 'pena 11 minuti e 14 secondi in pì. El calendario gregorian el reduxe ncora de pì sta aprosimasion cavando 3 ani bixesti ogni 400 ani de calendario rispeto al calendario giulian: in sto modo ła durata mèdia del ano la deventa de 365,2425 dì (365 + 97/400), reduxendo ła difarenza a sołi 26 secondi in pì. Sti 26 secondi i vien coreti col fato che se ga stabiłìo che no sarà mia bixesti i ani divixìbiłi par 4000 (4000, 8000, 12000).

Ła regoła del calendario gregorian ła xe sta chi:

Un ano el xe bixesto se el so numero se pol divìdarlo par 4, a meno che no se posa dividarlo par 100 (ma el xe inveze bixesto se se pol dividarlo par 400). Parò no i sarà mia bixesti i ani 4000, 8000 e 12000.
## Notasion

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **ano bizesto el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | GND (DE) 4125672-4 |
# 16 de zenaro

|  |
| --- |
| **zenaro2026** · febraro · marso · apriłe · majo · xugno · lujo · agosto · setenbre · otobre · novenbre · diçenbre |
|   | Zi | Ve | Sa | Do | Lu | Ma | Me | Zi | Ve | Sa | Do | Lu | Ma | Me | Zi | Ve | Sa | Do | Lu | Ma | Me | Zi | Ve | Sa | Do | Lu | Ma | Me | Zi | Ve | Sa |   |
| ← | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | → |

El **16 de zenaro** xe el 16° dì de l'ano secondo el całendario gregorian. Ghe manca 349 dì par la fin de l'ano (o 350 inte i ani bizestiłi).

## Avegnimenti

## Nati

## Morti

## Feste e ricorense

### Nasionałi

### Rełigioxe

#### Santi catołiçi

#### Festa del patrono de łe çità

### Laighe

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **16 de genaro el detien schemi gràfeghi so
# 1980

|  |
| --- |
| 1980 in altri całendari |
| Całendàrio gregorian | **1980** |
| Ab Urbe condita | 2733 (MMDCCXXXIII
) |
| Całendàrio armen | 1428 — 1429 |
| Całendàrio bengałexe | 1386 — 1387 |
| Całendàrio berbero | 2930 |
| Całendàrio bixantin | 7488 — 7489 |
| Całendàrio buddhista | 2524 |
| Całendàrio cinexe | 4676 — 4677 |
| Całendàrio copto | 1696 — 1697 |
| Całendàrio ebràego | 5739 — 5740 |
| Całendàrio etiòpego | 1972 — 1973 |
| Całendàrio induista Vikram Samvat Shaka Samvat (Całendàrio nasionałe indian) | 2035 — 2036 1902 — 1903 |
| Całendàrio islàmego | 1400 — 1401 |
| Całendàrio persian | 1358 — 1359 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XIX secoło - **XX secoło** - XXI secoło |  |
|       | ani 1950 - ani 1960 - **ani 1970** - ani 1980 - ani 1990 |
|       | 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - **1980** - 1981 - 1982 - 1983 - 1984  |

El **1980** (MCMLXXX in numari romani) el xe un an del XX secoło.

## Avegnimenti

## Nasesti

* 21 de setenbre:
	+ Autumn Reeser, atora stadunitense.

## Morti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **1980 el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh98005153 |