# Alfabeto fonètego internasionałe

L'acrònemo in łéngua inglexa de l'alfabeto fonètego internasionałe (*IPA*) scrivendo doparando el AFI
L'**alfabeto fonètego internasionałe**, in sigla **AFI** ( (FR)  Alphabet phonétique international, API); ( (EN)  International Phonetic Alphabet, IPA) el xe un sistema de scritura alfabètego doparà par raprexentar i soni de łe łéngue inte łe trascrision fonèteghe. L'AFI ła nase partendo dal 1886 par na inisiativa de l'Asociasion fonètega internasionałe col fin de crear un *stàndar* co ła cuała trascrìvare in manjiera unìvoca i soni lenguìsteghi (foni) de tute łe léngue; a ogni sìnboło de l'AFI el corisponde uno e un soło sono, sensa pusibilità de confuxion.

## Istòria

El prinsipio xenerałe de łe letere de l'alfabeto fonètego internasionałe el xe cheło de dar na létara par ogni sono distintivo. Sto cuà signìfega che no el fa dòparo de conbinasion de létare par raprexentar un sìngoło sono (cofà *gn* in vèneto se lexe [ɲ]).

El desviłupo orixenałe el xe partio dai fonetisti inglexi e fransexi soto ła speransa de l'Asociasion fonètega internasionałe fondada a Parixe inte el 1886.

## Orìxane dei sìnbołi

La major parte dei sìnboli ła xe ciapada da:

* alfabeto latin menuscoło (inte ła major parte) e maiuscołeto (ʙ ɢ ʜ ʟ ɴ ʀ ʁ);
* alfabeto grego menuscoło (β, ɛ, θ, ɸ, χ);
* altre letere otegneste da létare existenti: modifegàndołe (exenpio: ɓ ɗ ɖ ɠ ʂ ɳ ɣ ʋ), o capovolxendołe (ɐ ɔ ə ɟ ɥ ɯ ɹ ᴚ ʇ ʌ ʍ ʎ ʁ), o sanò xontàndoghe racuanti sìnbołi, cofà i segni diacrìteghi e sorasegmentałi.

Dal 1989 l'Asociasion fonètega internasionałe ła promove anca altri sìnbołi. Inte el 1989, par exenpio, i sìnboli ʘ, |, !, ǂ e ǁ i ga sostituir i sinbołi ʘ, ʇ, ʗ, ʖ doparai par indegar łe consonanti clic.

La grafia ła xe tanto sistemàtega: le consonanti retroflese łe ga un ganso in xo (ɖ ʂ ɳ), e le consonante inploxive łe ga un ganso alto (ɓ ɗ ɠ).

L'Asociasion fonètega internasionałe ła ga proà de far corispóndar el pì pusìbiłe ogni sono al sìnboło rispetivo, par sta motivasion łe létare *b, d, f, ɡ, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, x, z* łe ìndega consonanti, e invese *a, e, i, o, y e u* łe ìndega vocałi.

## Dòparo

L'alfabeto fonètego internasionałe el ofre in pì sentosesanta sìnbołi par trascrìvare i soni (anca se ogni léngua ła ghene dòpara solché un insieme rełativamente ceo).

A xe pusìbiłe trascrìvare el parlà sfrutando vari livełi de presixion: na **trascrision fonètega** presixa, inte ła cuała i soni i xe descrivesti co na granda cuantità de detaji, ła xe conosesta col nome de *trascrision streta*, invese na trascrision che ła ignora tuti sti detaji ła xe ciamada *trascrision larga*.

La trascrision IPA ła se dòpara de sòłito inte łe tratasion sientìfeghe in ànbito linguìstego (inte el spesìfego, inte łe disipline de la fonètega e de la fonołoxia); frecuentemente el xe doparà, par un fin pì pràtego, inte i disionari par indegar ła pronunsa de łe parołe.

## Sìnbołi

I sinboli co forma simiłar a le létare latine in xenere łe corisponde a soni simiłari. Co i caràtari de l'alfabeto fonètego internasionałe i xe inserii inte un testo, i vien ìxołai dal resto del testo par mexo de bare oblìgue (/ /) par trascrision fonèmeghe o sanò paréntexi cuadre ([ ]) par trascrision fonèteghe.

### Consonanti

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Polmonari** | Biłabiałe | Lab.den. | Dentałe | Alveołare | Postalv. | Retroflesa | Pałatałe | Vełare | Uvułare | Farin. | Epiglotałe | Glotidałe |  | **No polmonari e altri sìnbołi** |
| Naxałe |  | m |  | ɱ |  | n̪ |  | n |  |  |  | ɳ |  | ɲ |  | ŋ |  | ɴ |  |  |  |  |  |  | Clic  | ʘ | ǀ | ǃ | ǂ | ǁ |
| Occlusive | p | b | p̪ | b̪ | t̪ | d̪ | t | d |  |  | ʈ | ɖ | c | ɟ | k | ɡ | q | ɢ |  |  | ʡ | ʔ |  | Impl.  | ɓ | ɗ | ʄ | ɠ | ʛ |
| Fregadive  | ɸ | β | f | v | θ | ð | s | z | ʃ | ʒ | ʂ | ʐ | ç | ʝ | x | ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h | ɦ | Eietive  | pʼ | tʼ | kʼ | qʼ | sʼ |
| Aprosimanti  |  | β̞ |  | ʋ |  | ð̞ |  | ɹ |  |  |  | ɻ |  | j |  | ɰ |  |  |  |  |  |  | Altre laterałi  | ɺ | ł |
| Vibranti |  | ʙ |  |  |  |  |  | r |  |  |  | • |  |  |  |  |  | ʀ |  |  |  | ᴙ |  |  |  | Coartegołasion aprosimanti  | ʍ | w | ɥ |
| Monovibranti |  |  |  | ⱱ |  |  |  | ɾ |  |  |  | ɽ |  |  |  |  |  |  |  |  |  | • |  |  | Coartegołasion fregadive  | ɕ | ʑ | ɧ |
| Fric. laterałe |  |  |  |  |  |  | ɬ | ɮ |  |  | • |  | • |  | • |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Afregate  | t͡s | d͡z | t͡ʃ | d͡ʒ |
| Apr. laterałe |  |  |  |  |  |  |  | l |  |  |  | ɭ |  | ʎ |  | ʟ |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Coartegołasion ocluxive  | k͡p | ɡ͡b | ŋ͡m |

Łe àree in onbria łe denota artegołasion polmonari ritegneste inpusìbiłi.
Andove i sìnbołi i njien fora in còpie, cheło de drita el rapresenta na consonante sonora.
Varda Juto:Unicode se te ghè problemi inte ła vixuałixasion dei sìnbołi.
#### Consonanti polmonari

Una consonante polmonare ła xe na consonante produxesta co na ostruxion de ła glòtide (el spàsio intrà łe corde vocałi) o la cavità orałe (la boca) e co un redaso simultàneo o susevente de ària provegnente dai polmoni. Le consonanti polmonari łe raprexenta la majoransa de łe consonanti in IPA, cofà inte le léngue del mondo. La tabeła ła reporta ste consonanti organixae in cołone segondo el logo de artegołasion, o sia el ponto de l'aparato fonatòrio andovei la consonante ła xe produxesta, e in righe segondo el modo de artegołasion, o sia cuałe che el xe el modo co el cuało łe xe prodote.

#### Consonanti coartegołae

Le consonanti coartegołae i xe suoni che i coinvolxe do loghi de artegołasion contenporaneamente.

#### Afregae e artegołasion dópie

Le afregae e le consonanti co artegołasion dópia łe xe segnałae co do sìnboli IPA unii da un arco, ponesto sora o soto i do sìnboli: le sie afregae pì frecuenti łe xe ocaxionalmente rapresentae da ligadure, benché sto cuà no el sia pì el costumar de l'IPA ufisiałe.

| Arco | Ligadura | Descrision |
| --- | --- | --- |
| t͡s | ʦ | afregada alveołare sorda |
| d͡z | ʣ | afregada alveołare sonora |
| t͡ʃ | ʧ | afregada postalveołare sorda |
| d͡ʒ | ʤ | afregada postalveołare sonora |
| t͡ɕ | ʨ | afregada alveopałatałe sorda |
| d͡ʑ | ʥ | afregada alveopałatałe sonora |
| t͡ɬ |  – | afregada alveo-laterałe sorda |
| k͡p |  – | ocluxiva vełołabiałe sorda |
| ɡ͡b |  – | ocluxiva vełołabiałe sonora |
| ŋ͡m |  – | naxałe vełołabiałe |

#### Consonanti no polmonari

Le consonanti no polmonari łe xe soni che no łe sfruta l'ària dei polmoni: ste cuà łe include i click (prexenti inte łe Łéngue khoisan), le inploxiva (che łe se cata inte łe léngue cofà el swahili) e le eietive (che łe se cata in un mùcio de łéngue mericane e caucàxeghe).

| Click | Inploxive | Eietive |
| --- | --- | --- |
| ʘ | biłabiałe | ɓ | Biłabiałe | ʼ | *Par exenpio:* |
| ǀ | làmeno-alveołare | ɗ | alveołare | pʼ | biłabiałe |
| ǃ | Apico-postalveołare | ʄ | Pałatałe | tʼ | alveołare |
| ǂ | làmeno-postalveołare | ɠ | Vełare | kʼ | Vełare |
| ǁ | Laterałe | ʛ | Uvułare | sʼ | fregadiva alveołare |

## Notasion

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **Alfabeto fonètego internasionałe el detien schemi gràfeghi so

## Linganbi foresti

* (inglezo) Sito ufisałeinternationalphoneticassociation.org. Sconosesta: inglezo (juto)
* (EN) International Phonetic AlphabetEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
* (EN) Opere riguardanti Alfabeto fonètego internasionałeOpen Library, Internet Archive.