Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Scritura

Racuanti sistemi de scritura
La **scritura** ła xe ła fisasion de uno o pì segni lenguìsteghi in na forma esteriora pì o manco durévoła.

Inte łe scriture alfabèteghe devien raprexentasion gràfega de ła łéngua parlada, par mexo de on insieme de segni ciamai grafemi che i conpone calsìasi sistema de scritura

Difarentemente dal lenguajo parlà che el xe prexente naduralmente co struture biołòxeghe spesìfeghe, ła scritura el xe on procedimento tecnołòxego no nesesariamente prexente in tute łe culture, el resta parò isteso on modo fondamentałe de comunicasion omana, e el xe el mexo fin deso pì bon par ła conservasion e ła trasmision de ła memòria stòrega.

Col senso pì grando, a se definise scritura ogni mexo che el parmete ła trasmision durévoła de informasion, che ła sìpia o no raprexentasion gràfega del parlà, cofà che sucede inte łe scriture de ła mùxica, de l'alxebra, de ła chìmega, de ła cartografia e altre matèrie.

## Sistemi de scritura

Ła scritura ła avien co ła doparasion de on còdaxe, on sistema de scritura, che el consiste de grafemi (segni gràfeghi che i raprexenta de łe unità lenguìsteghe) e règołe par conbinarli. Intrà łe clasifegasion dei sistemi de scritura pì largamente condivideste ghe xe cheła inbaxada so l'unità lenguìstega che ła vien raprexentada dai grafemi del sistema; se połe in fin catar inte ła lìnea de màsema sìncue tipi de sistema:

* **sistemi logogràfeghi**: andove i xe raprexentai morfemi e parołe
* **sistemi siłàbeghi** e **abuxida**: andove łe xe raprexenta siłabe
* **abjad** e **alfabeti**: inte i cuałi i grafemi i raprexenta sìnguli foni o fonemi.

## Notasion

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **scritura el detien schemi gràfeghi so

## Linganbi foresti

* scrittura, in Disionàrio de istòria, Istituto de ła Ençiclopedia Italiana, 2010.
* (EN) David R. Olson, writingEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85148637 · GND (DE) 4116418-0 · BNF (FR) cb11936326f (data) · BNE (ES) XX524426 (data) |
# Łéngua vernacołare

Ła **Łéngua vernacołare** inte el canpo de łenguìstega se intende de na łéngua del posto, parlà da na comunità.
Sto tèrmano el se dòpara de frecuente cofà sinònemo de diałeto.

Ł'ajetivo «vernacołare» el vien da el latin *vernaculum* che el descrivea tuto che vegnea costruio, alevà, confesionà e coltivà in caxa, in opoxision da tuto cheło che se se procurava col scànbio o comerso da l'esterno. In sto senso, el signifegà del tèrmano el xe anàłogo a cheło de łe parołe «autòctono» o «indìxeno».

## Voxe corełae

* Diałeto

## Linganbi foresti

* (EN) vernacularEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
* (FR) Valori vernacolari, de Ivan Illich.
# Tradusion

Ła **tradusion** ła xe 'n'atività che ła conprende ł'interpretasion del signifegà de on testo ("de orixine" o "de partensa") e ła sucesiva produsion de on novo testo, equivałente a queło de orixine, inte 'n'antra łéngua.

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **tradusion el detien schemi gràfeghi so

## Linganbi foresti

* (IT, DE, FR) Tradusionhls-dhs-dss.ch, Disionàrio stòrego de ła Svìsara.
* (EN) translationEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85136958 · GND (DE) 4061418-9 · BNF (FR) cb119336910 (data) · BNE (ES) XX534583 (data) · NDL (EN, JA) 00563405 |
# Monastier

Monastier di Santa María de El Paular, tacà a Madrid, Spagna
Un **monastier** el xe inte el Cristianesemo un edifiçio comun (o na serie de edifiçi) ndo che vive na comunità de moneghi o moneghe, soto l'autorità de un abà o de na abaesa. I monastieri no i costituisse un ordene religioso: ognun de lori el pol esar na comunità a parte, opur far parte de confederazion, co algune funsion dr coordenamento e de mutuo giuto.

Monastier no'l xe sinonimo de convento. Sto ultemo el xe stà introdoto co l'avento dei ordeni mendeganti, i cui moneghi i xe chiamai "frari" e "sore", o sia fradei o soree.

I monastieri cristiani i ga scumisià a nasar dopo l'epoca de łe persecuzion, seben che testimognanze de vita scetega comun in qualche modo regołada łe xe atestae fin dai primi secoi del cristianesemo in Oriente.

El monaster el xe stà per pareci sècołi na pìcoła sità, co ła tendenaa a eser autosufisente da el ponto di vista economego.

## Altri progèti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **monastièr el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85086690 · GND (DE) 4031225-2 · BNE (ES) XX524419 (data) |
# Łetaradura

Veci Łivri inte na bibliotega.
Ła **łetaradura**, o **łitaradura** ła xe el insenbre de łe opare de na łéngua.

Ła ciapa rento tute łe corenti e i zeneri del pensier del omo raportà a ła vita, ai sentimenti, e a l'omo.

L'importansa de ła leteratura ła sta inte el rapresentar, in opere singołe lejìbiłi da tuti, sentimenti e stati d'animi universai o considerà tai.

Par questo, carateristica fondamentałe de ła leteratura xe poder esar ricordà, o sia ła MEMORIA.

Łe opere łe xe ła produsion leteraria del singoło autor.

Carlo Goldoni, uno dei autori Veneti più inportanti de senpre.
Un importantisim autor leterario xe stà par esenpio Goldoni.

Łe corente łe xe l'insieme dei stiłi, de łe idee, dei modi de vita, dei stati d'animi, dei desideri e aspirasion de un dato momento storico che gà coinvolto più autori.

Ła corente se dinstingue da ła tendenza literaria, parché ła corente ła ga par fondamento un scrito, ciamà statuto, o dichiarasiòn, o manifesto o in miłe altri modi, che rende publici i motivi e łe base del grupo che gà formà ła corente.

Corente leterarie importantisime łe xe stà par esempio el Romanticismo (Ugo Foscolo, Alessandro Manzoni etc.), el Futurismo (Filippo Tommaso Marinetti etc.); mentre tendensa se połe ciamar el sinbołismo (Baudelaire, Giovanni Pascoli etc).

I zeneri i xe i tipi de opere, distinti da canoni e criteri e leje metriche.
Zeneri i xe par esempio ła comedia (Goldoni, Molière, Plauto, Terenzio etc), el romanzo (Manzoni, Dostoieschi, Sartre, Camus, Wolf, etc), ła poesia (Pascoli, Giosue Carducci, Catullo etc etc).. e miłe altri.

## Literati Vèneti ilustri

* Giacomo Casanova
* Ugo Foscolo
* Carlo Goldoni
* Aldo Manuzio
* Andrea Navagero
* Angelo Beolco dito el Ruzante

## Vose coredà

* Łibro
* Bildungsroman

## Ałtri progèti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **literatura el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85077507 · GND (DE) 4035964-5 · BNF (FR) cb11939456c (data) · BNE (ES) XX5379304 (data) · NDL (EN, JA) 00560981 |
# Tema (Gramàdega)

El **tema** de na paroła l'è ła raixa slongà da un sufiso de racordo che el ła łiga co łe dexinense e 'l ła clasìfica (drio vari criteri) asegnàndoghe un grupo.

Par exenpio in itałian i verbi *parl-a-re, ved-e-re, dorm-i-re* i ga na raixa (parl-, ved-, dorm-) e ła dexinensa finałe de l'infinìo (-re) e dopo i ga na vocal de racordo che ła ne dixe anca el grupo de coniugasion (prima: -a- ; secónda: -e- ; tersa: -i-) oltre a łigar raixa e dexinensa. Se dixe 'łora che *parla- , vede- , dormi-* i xe i temi de l'infinìo par ła prima/secónda/tersa coniugasion rispetivamente.

Verbi come *parl-av-o, parl-av-i , ved-ev-o, ved-ev-i , dorm-iv-o, dorm-iv-i* in itałian i ga na raixa (parl-, ved-, dorm-) e tuti quanti łe stése dexinense personałi (-o / -i); po i ga un sufiso de racordo (-av- , -ev- , -iv-) che el raprexenta anca el tenpo inparfeto łigando ła raixa co łe dexinense. Se dixe 'łora che *parlav- , vedev- , dormiv-* i xe temi de l'inparfeto parché i slónga ła raixa e i ła méte inte el grupo dei verbi a l'inparfeto faxendo ła baxe par coniugar łe vóxe de l'inparfeto.

## Confuxion intrà tema e raixa

'Sto mecanismo qua che in łatin l'era ben sviłupà e regołar, col tenpo el tende sparir: par exenpio in itałian fórme come "parl-i, ved-i, dorm-i" łe fa védar diretamente raixa e dexinensa sensa sufisi de racordo.

In vèneto el tema l'è quaxi sparìo visto che se fa fadiga védarlo da soło: gh'è restà exenpi come *i parl-av-a, i sav-é-a, i fin-ì-a* e come *parl-a-r, sav-e-r, fin-i-r* 'ndo che se pol dir che *parlav- , savé- , finì-* i xe temi de l'inparfeto e che *parla- , save- , fini-* i xe temi de l'infinìo de ła prima/secónda/tersa coniugasion. Ma l'inparfeto el ga anca varianti come "i parléa, i finéa" o come "te savivi, te vegnivi" ónde che łe coniugasion in -a- / -e- / -i- łe tende confóndarse. Anca al futuro łe dexinense vènete łe se ga fuxo intrà de łore e no łe depende pi dal tema ma diretamente da ła raixa come *i parl-arà, i sav-arà , i dorm-irà* dato che no ghe xe mìa pi na distinsion ciara intrà i temi in -a- / -e-. In 'sti caxi qua se preferise ciapar -arà come na dexinensa intiera che ła se taca drita a ła raixa independentemente che ła sia de ła prima coniugasion (parl-ar) o secónda coniugasion (sav-er) e co l'inparfeto se tende far istéso, considerando -ava , -éa , -ìa come dexinense intiere che se taca drite a łe raixe sensa pi tegner cónto del tema.

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85115373 · GND (DE) 4190286-5 |
# Ajetivo

In gramatega le gnen clasifegae cofà **ajetivi** chełe parole che se ghe le xonta al nome par esprìmar na cualità (ajetivo cuałifegadivo) o par permétarghe a sto cua de gner spesifegà inte na frase (i cusita ciamai "ajetivi determinadivi" o "indegadivi"). El ajetivo el se destìngue dai determinanti (cofà al artegolo e la prepoxision) par ła so poxision drento de ła fraxe

## Tipi de ajetivi

### Ajetivi cualifegadivi

Ajetivo cualifegadivo: che el esprime na cualità del nome el cuało el se rifarise ('na machina svelta), on stato o na condision ('na femena inferma). Ghe xe anca i gradi del ajetivo cualifegativo par exenpio:

sénplego (xentil); cuantitativo de minoransa, majoransa e ugualjansa (manco xentil de..., pì xentil de..., xentil fa...); superlativo relativo (el pì xentil)

### Ajetivi determinativi

I ajetivi determinativi i gnen ciamadi anca indegativi, se i xonta a on nome par spesifegar la so poxision inte el spàsio rispeto a chi che el parla o a chi che el scolta (chel fiume), la poxision inte el tenpo (sta stimana), la apartegnensa (el vostro garaje), la cuantità indefinia (tanti pon), el nùmaro (ò trei fradei, son ruà nono); i esprime anca na domanda o na esclamasion (cual paneto?, cuanti paneti!).

I ajetivi determinativi i se destingue in difarenti grupi:

* ajetivo posesivo
* ajetivo dimostrativo
* ajetivo indefinìo
* ajetivo interogativo e esclamativo
* ajetivo numarałe
* ajetivo rełativo

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **ajetivo el detien schemi gràfeghi so

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85000888 · GND (DE) 4000497-1 · BNF (FR) cb11991760r (data) · NDL (EN, JA) 00577020 |
# Verbo

El **verbo** (dal latin *verbum*, "paroła") ła in gramadega ła xe na parte del discorso variabiłe, che ła esplega na asion che el sojeto el fa o ła sorbise, l'esplega l'estistensa o on stato del sojeto e el raporto intrà el sojeto e el nome del predegà verbałe.

Alguni exenpi in lengua Veneta:

* *La pita ła magna* (el sojeto el fa na asion);
* *La pita ła xe sta magnada* (el sojeto el sorbise na asion);
* *L'esare el xe, el njiente no'l xe* (existensa del sojeto);
* *Bepi el xe inrabià* (raporto intrà e sojeto e el nome del predegà).

## Se vardee anca

* persona
* numaro
* tenpo verbałe
* modo
* siera
* posto gramadegałe
* tranxitività

## Notasion

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85142794 · GND (DE) 4062553-9 · BNF (FR) cb12045223p (data) · NDL (EN, JA) 00575539 |