Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Navajo

I **Navajo** o **Diné**, i ze un pòpoło nativo american de'l Sud-Ovest de i Stai Unii .

Co pì de 399.494 menbri tribałi i se ga notai fin a'l 2021, ła Nasion Navajo ła ze ła tribù pi granda reconjosesta a łiveło federal ds i Stai Unii. In pi, ła Nasion Navajo ła ga ła pi granda reserva de'l paeze. Ła reserva ła se cata inte ła rezon de i Four Corners e ła coverze pi de 70,770 chiłòmetri cuadri in Arizona, Utah e Novo Mèsego. Ła łengua navajo ła xe parlada in tuta ła rezon, e ła mazor parte de i navajo i parla anca ingleze.

I stai co ła popołasion navajo pi granda i ze ł’Arizona (140.263) e'l Novo Mèsego (108.305). Pi de tre cuarti de i navajo notai ła vive in sti do stai.

Oltra a èsar notai a ła Navajo Nation, calche Navajo el ze sitadini de łe Tribù Indiane de'l Colorado River reconjoseste a łiveło federal.

## Istoria

### Storia antiga

 Fiłatùra e tesidura navajo so' de un tełer vertigal.
I Navajo i parla na łengua **Na-Dené Athabaskan** meridional, che łori i ła ciama *Diné bizaad* ('ła łengua de'l pòpoło'). Ła paroła *Navajo* ła vien da i misionari spanjołi che i se referiva a i natii de'l Pueblo co sta paroła cuà, anca se i se, come za dito, łori i se ciamava infra de łori Diné.
# Satèłite artifisałe

Col tèrmano **satèłite artifisałe** se intende na pareciadura fazesta da l'omo e metesta in òrbita da torno a ła Tera o inte un'altro pianeta par vàrie finałità in suporto a łe necesità umane (sientìfeghe e tècneghe). L'insieme de pì satèłiti artifisałi adibii a un'isteso fin i forma na *costełasion* o *flota* de satèłiti artifisałi. El primo che el ghene ghea parlà el ze sta ła scritore britànnego de fantasiensa Arthur C. Clarke inte el 1945 e vinti ani pì tardi ła NASA ła ghea anuncià de gavèrghene costruio uno in ałumìnio.

## Descrision

Monitorajo dei insendi fazendo dòpara de satèłite par tełerinlevamento.
I satèłiti artifisałi i se połe sudivìdar in:

* *satèłiti sientìfeghi*, destinai a ła reserca s-ceta inte el canpo de l'astronomia o de ła zeofìzega, ez. Tełescòpio Spasiałe Hubble o Lageos;
* *satèłiti aplegadivi*, destinai a fini miłitari o a dòpari comerciałi siviłi.

I satèłiti aplegadivi i se połe oncor-pì sudividere in:

* satèłiti par tełecomunicasion, aparati costruii da l'omo par łe tełecomunicasion, ez. i Satèłiti COSPAS-SARSAT; de frecuente i vien pozisionai inte un'òrbita zeostasionària da torno a ła Tera e in nùmaro justo par formar na rete satèłitare;
* satèłiti meteorołòzeghi, pozisionai sia in òrbita zeostasionària (es. METEOSAT) sia in òrbita połare (es. satèłiti NOAA);
* satèłiti par tełerinlevamento, costruii par el tełerinlevamento, ła cartografia e l'oservasion sistemàtega de ła superfise terestre (ez. satèłiti Landsat, QuickBird, Envisat, IKONOS o RapidEye, CryoSat);
* satèłiti par ła navegasion, cofà cuełi là de ła rete GPS (Global positioning system);
* satèłiti miłitari sia par fin ofensivo che defensivo, ez. ła rete de satèłiti de monitorajo nucleare Veka o el statunitense Geosat;
* stasion orbitanti, es. Stasion Spasiałe Internasionałe, Skylab, Mir;
* sonde spasiałi in magnera inpropia, parché in zènare łe sonde no łe òrbita da torno de un'altro corpo.

In pì i ze caraterizai in baze a l'òrbita che i percore.

Le òrbite prinsipałi łe ze: òrbita połare, òrbita ecuatoriałe, òrbita zeostasionària, òrbita terestre basa, òrbita terestre mèdia.

## Notasion

## Altri projeti

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so **satèłite artifisałe**

## Linganbi foresti

|  |  |
| --- | --- |
| Controło de autorità | LCCN (EN) sh85008203 · GND (DE) 4136498-3 · BNF (FR) cb11966731r (data) · BNE (ES) XX526414 (data) · NDL (EN, JA) 00574781 |