# Mary Wollstonecraft

**Meri Uolstonkraft** (inglizcha: *Mary Wollstonecraft*;1759-yil 27-aprel-1797-yil 10-sentabr)-ingliz yozuvchisi,faylasufi va XVIII asr feministi. Romanlar, risolalar, maktublar, Buyuk Fransuz inqilobi tarixiga oid kitob, ta'lim va bolalar kitoblari muallifi. Uolstonkraft oʻzining “Ayollar huquqlarini himoya qilish” (1792) essesi bilan mashhur boʻlib, unda u ayollar erkaklarnikidan kam rivojlangan emas, balki ular kam ma’lumotli koʻrinishini ta’kidlaydi. U erkaklar va ayollarni teng darajada aqlli mavjudotlar deb hisoblashni taklif qiladi va aqlga asoslangan ijtimoiy tizimni taklif qiladi.

Koʻpchilik,ayniqsa feministlar orasida,Uolstonkraftning shaxsiy hayoti haqidagi hikoyalar uning oʻziga xosligi va qarama-qarshiligi tufayli uning asarlaridan koʻra koʻproq mashhur boʻldi.Genri Fuzeli va Gilbert Imley bilan inglizcha: *Gilbert Imlay*) faylasuf va anarxistik harakatning kashshofi Uilyam Godvinga uylandi.Ularning qizi Meri Shelli “Frankenshteyn” romani muallifi sifatida tanilgan.Uolstonkraft oʻttiz sakkiz yoshida tugʻish paytida vafot etdi va bir nechta tugallanmagan qoʻlyozmalarni qoldirdi.

Yozuvchi oʻlimidan soʻng,Godvin 1798-yilda rafiqasi haqidagi xotiralarni nashr etadi va bu Uolstonkraftni obroʻsizlantiradi.Biroq,XX asr boshlarida feministik harakatning kuchayishi bilan Uolstonkraftning ayollar huquqlari va an'anaviy ayollik gʻoyasi haqidagi qarashlarini tanqid qilish muhim boʻldi.Bugungi kunda Uolstonkraft birinchi feministik faylasuflardan biri hisoblanadi va uning hayoti va faoliyati koʻplab feministlarga katta ta'sir koʻrsatdi.

## Biografiya

Uolstonkraft 1759-yil 27-aprelda Londonning Spitalfild hududida tugʻilgan.Uning otasi turli olib-sotish bilan shugʻullangan,oilaviy mulkini vayron qilgan va moliyaviy qiyinchiliklar tufayli Valstonkraft oilasi bilan koʻchib oʻtishga majbur boʻlgan.Maryamning otasi uni balogʻat yoshiga yetganida oladigan merosdan oʻz ulushidan voz kechishga majbur qildi.Otasi ham spirtli ichimlik ichib,xotinini kaltaklagan. Yoshligida Meri onasini otasidan himoya qilish uchun yotoqxonasida eshik yonida uxlab yotgan. U opasi Everina va Elizaga kuchli ta'sir koʻrsatdi. Misol uchun, 1784-yilda, bola tugʻilgandan soʻng, Eliza bolasini va erini tashlab ketishga koʻndirgan. Ommabop e'tiqodga qaramasdan, u singlisining uydan qochishini uyushtirgan. Bu voqeadan soʻng Eliza pul topish uchun arzimagan pulga ishlashga majbur boʻldi.

Yoshligida Uolstonkraft ikki ayol bilan doʻst edi.Birinchisi-Jeyn Arden (inglizcha: *Jane Arden*) Beverli shahridan.Ular tez-tez oʻz-oʻzini oʻqitgan faylasuf Ardenning otasi bilan birga darslarga qatnashgan.Uolstonkraft Ardenlar oilasining intellektual muhitini yaxshi koʻrardi,uning Jeyn bilan doʻstligini qadrlardi va hatto uning doʻsti ham bor edi.U Jeynga shunday deb yozgan edi: "Menda doʻstlik haqida romantik tushuncha paydo boʻldi... Sevgi va doʻstlik haqidagi fikrlarim biroz boshqacha;Men birinchi yoki oxirgi boʻlishim kerak."Ba'zi maktublar Maryamning hissiy beqarorlik va ruhiy tushkunlik uchun umrbod tashvishini aniq koʻrsatadi.

Meri Uolstonkraftning so'zlariga ko'ra,ikkinchi va eng muhimi,uning ufqlarini kengaytirishga yordam bergan Fanni Blood bilan do'stlik edi ({{lang-en|Fanny Blood).Uolstonkraft uchun qiyin fe'l-atvorli ayolga xizmat qilish oson bo'lmadi,ammo keyingi tajriba tufayli "Qizlarning ta'limi haqida fikrlar" (*Qizlar tarbiyasi haqidagi fikrlar*) (1787). 1780-yilda Meri onasini parvarish qilish uchun uyiga qaytib keldi va onasi vafotidan keyin u iste'foga chiqdi va Bloodga koʻchib oʻtdi.Blooddagi ikki yil davomida Uolstonkraft an'anaviy feminist Fanni nimani ideallashtirganini tushundi.Ammo Uolstonkraft har doim Fanni va uning oilasiga sodiq boʻlgan.

Qonda u "ayol utopiyasida " yashashni orzu qilgan:qizlar birgalikda xonalarni ijaraga olishni va bir-birlarini hissiy va moddiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashni rejalashtirishgan,ammo mablagʻ etishmasligi tufayli bu mumkin emas edi.Pul topish uchun Uolstonkraft,uning opa-singillari va Fanni Blod Nyuington Grindagi dissertatsiya kommunasida maktab tashkil qilishdi.Tez orada Blood turmushga chiqdi va turmushga chiqqanidan keyin eri Xyu Skiz uni davolash uchun Yevropaga olib ketdi.Biroq,homiladorlikdan keyin sogʻligʻi yomonlashishda davom etdi.1785-yilda Uolstonkraft maktabni tashlab,unga qarash uchun doʻstining oldiga bordi,ammo tez orada Fanni vafot etdi.Meri ketganidan keyin Nyuington Grindagi maktab yopildi.Bladning oʻlimi Uolstonkraftga katta ta'sir koʻrsatdi va birinchi "Meri romanga ilhom bergan.

 1791-yilda Uilyam Bleyk tomonidan oʻyib yozilgan "Original Tales of Action" nashrining oldingi qismi.
## "Yangi turdagi birinchi"

Bloodning oʻlimidan soʻng,Uolstonkraftning doʻstlari unga Irlandiyaning Kingsboro shahridagi ingliz-irlandiyalik oilaning qizlari uchun menejer boʻlishga yordam berishdi.Uolstonkraftning Ledi Kingsboro bilan munosabatlari rivojlanmadi,lekin qizlar oʻz ma'murini yaxshi koʻrishardi.Margaret King keyinchalik Uolstonkraft uni "barcha salbiy izohlardan ozod qilganini" aytdi.Uning Kingsboro oilasida ishlagan taassurotlari Uolstonkraftning “Haqiqatdan asl hikoyalar” (1788) bolalar kitobiga kiritilgan.

Oʻsha paytda jamiyatda ayollarning cheklangan tanlovidan hafsalasi pir boʻlgan Meri gubernatorlik faoliyatini tashlab,oʻz faoliyatini yozuvchi sifatida boshlagan.Bu juda dadil qadam edi,chunki oʻsha paytlarda ayol kishining yozish bilan pul topishi qiyin edi.Meri 1787-yilda singlisi Everainega yozganidek,u "yangi turning birinchisi" boʻlishga harakat qildi.Liberal noshir Jozef Jonson yordamida Uolstonkraft Londonda boshpana va ish topdi.Jonson Meri uchun shunchaki doʻst emas,balki ancha yaqin odam edi-u oʻz maktublarida uni otasi va akasi bilan tenglashtirdi.Uolstonkraft fransuz va nemis tilini oʻrgangach,tarjima qilishni boshladi,ulardan Jak Nekerning “Diniy tafakkurning ahamiyati toʻgʻrisida” va Kristian Gottilf Salzmanning “Bolalar uchun odob-axloq elementlari” asarlari eng ommabop.Shuningdek,u Jonson's Analytical Review uchun romanlarni koʻrib chiqdi.Uning dunyoqarashi nafaqat tanqidchi ijodi uchun zarur boʻlgan tayyorgarlik, balki uning atrofidagi odamlar tufayli ham kengaydi. Uolstonkraft Jonsonning mashhur kechki ovqatida qatnashdi va u yerda radikal pamfletist Tomas Peyn va faylasuf Uilyam Godvin bilan uchrashdi. Birinchi uchrashuvdan soʻng Godvin va Uolstonkraftning hafsalasi pir boʻldi: Godvin Peynni tinglash uchun kelgan edi, ammo Uolstonkraft u bilan hech qanday masalada rozi boʻlmadi.

Londonda Uolstonkraft rassom Genri Fusli bilan ishqiy munosabatda boʻlgan.Uning donoligidan,“ruhining goʻzalligidan,jonli ongi va jozibasidan” hayratda qolganini yozgan.Fusli turmush qurgan erkak edi va Uolstonkraft unga va uning rafiqasiga platonik triadani taklif qildi.Fuslining rafiqasi taklifdan hayratda qoldi va Fuslining oʻzi Uolstonkraft bilan barcha aloqalarini uzdi.Shundan soʻng u fojiani unutish uchun Fransiyaga joʻnab ketdi va u ham “Inson huquqlarini himoya qilish” (1790-yil)dagi soʻnggi inqilobiy voqealarda qatnashmoqchi boʻldi.Bu insho Edmund Burkning “Fransuz inqilobi haqidagi fikrlari” asaridagi Fransuz inqilobining konservativ tanqidiy tahliliga javob sifatida yozilgan va birdaniga yozuvchini mashhur qildi. U Jozef Pristli va Tomas Peyn kabi yetakchi ilohiyotshunoslar va voizlar bilan taqqoslangan,ularning kitoblari "Inson huquqlari" (1791-yil) Burkning oʻpkasiga eng mashhur javob boʻlgan.Peynning "inson huquqlari" haqidagi gʻoyalari Uolstonkraftning eng mashhur asari "Ayollar huquqlarini himoya qilish" (1792) da ishlab chiqilgan.

## Havolalar

* Works by Mary Wollstonecraft at Project Gutenberg
* «Memoirs of the Author of a Vindication of the Rights of Woman» Уильяма Годвина в проекте «Гутенберг»
* «Vindication of the Rights of Woman» (издание 1796 года) в проекте «Google Поиск книг»
* «An Historical and Moral View of the Origin and Progress of the French Revolution» (Wayback Machine saytida 2008-05-14 sanasida arxivlangan) на сайте libertyfund.org
* Конкорданс произведений Уолстокрафт (Wayback Machine saytida 2007-04-26 sanasida arxivlangan) Мұрағатталған 26 сәуірдің 2007 жылы.
* Стихотворение «Mary» Уильям Блейк на сайте sterneck.net

## Manbalar