Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karib dengizi

| Karib dengizi |
| --- |
|   |
| **Yuzasi** | 2 753 000 km2 |
| **Oʻrtacha chuqurligi** | 2 500 m |
| **Eng katta chuqurligi** | 7 686 m |
| **Suv hajmi** | 6 860 000 km3 |

**Karib dengizi**, Karaib dengizi (inglizcha: *Caribbean Sea*; ispancha: *Mar Caribe*; indeyslarning karib qabilasi nomidan) — Atlantika okeanidagi yarim berk dengiz. Markaziy va Janubiy Amerika oraligʻida. Shimoliy va sharqdan Katta Antil va Kichik Antil orollari bilan chegaralangan. Yukatan boʻgʻozi orqali Meksika qoʻltigʻi, boʻgʻozlar orqali Atlantika okeani va Panama kanali orqali Tinch okean bilan tutashgan. Maydoni 2777 ming km². Oʻrtacha chuq. 2491 m, eng chuqur joyi 7090 m. Suvining oʻrtacha hajmi 6860 ming km3. Qirgʻoq chizigʻi egri-bugri. Gʻarbida va Antil orollari yaqinida marjon riflari bor. Sohili togʻli, baʼzi joylari pasttekislik. Eng katta qoʻltiqlari: Gonduras, Daryen, Venesuela. Dengiz tubining relyefi ancha murakkab: Grenada (4120 m), Venesuela (5420 m), Kolumbiya (4532 m), Yukatan (5055 m) kabi soyliklar suv osti tizmalari va sayyozliklar orkali bir-biridan ajralib turadi. Yirik orollari: Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko. Dengiz tubining grunti ohakli balchiqdan, sayoz joylarda esa marjon choʻkindilaridan iborat. Iqlimi tropik iqlim, passat shamollari taʼsirida. Havoning oylik oʻrtacha temperaturasi 23—27°. Yillik yogʻin sharqida 500 mm dan gʻarbida 2000 mm gacha. Dengizning shim. qismida iyun — oktabrda tropik dovullar boʻlib turadi. Oqim tezligi 1–3 km/soat, Yukatan boʻgʻozida 6 km/soat. Suv yuza qismining oylik oʻrtacha temperaturasi 25—28°. Shoʻrligi 36 ‰ ga yaqin. Suvining rangi yashil va koʻk-yashil. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 1 m gacha). Karib dengizida akulalar, uchar baliqlar, dengiz toshbaqasi, kit va kashalotlar, Yamayka orol yaqinida tyulen, lamantin va koʻplab endemik hayvonlar yashaydi.

Karib dengizi muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega. Dengiz orqali Tinch okean va Atlantika okeani portlarini bogʻlovchi eng qisqa dengiz yoʻli oʻtgan. Eng muhim portlari: Marakaybo, LaGuayra (Venesuela), Kartaxena (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Santo-Domingo (Dominikana Respublikasi), Kolon (Panama), Santyago-de-Kuba (Kuba) va boshqa

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Panama (shahar)

**Panama** — Panama Respublikasi poytaxti. Aholisi 669 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha yillik temperatura 27°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Panama kanaliga Tinch okean tomondan kiraverishdagi dengiz porti, transport yoʻli va shosse yoʻl orqali Karib dengizi boʻyidagi Kolon porti bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shahar 1519-yilda indeyslarning Panama qishlogʻi yonida ispanlar tomonidan bunyod etilgan. 1903-yildan mamlakat poytaxti. Panama iqtisodiyoti kanaldagi kema qatnoviga xizmat koʻrsatish va port faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, mebel, sement sanoati korxonalari mavjud. Esdalik buyumlari ishlab chiqariladi. Panama universiteti, Panama akademiyasi va boshqa akademiyalar, muzeylar, opera va drama teatrlari, konservatoriya va boshqalar bor. XVII—XVIII asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# XVI asr

**XVI asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1501-yildan 31-dekabr 1600-yilgacha boʻlgan davr.

|  |  |
| --- | --- |
| Mingyilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 15-asr
* **16-asr 17-asr
 |
| Muddatlari: | * 15-asr
* **16-asr 17-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1500-lar
* 1510-lar
* 1520-lar
* 1530-lar
* 1540-lar
* 1550-lar
* 1560-lar
* 1570-lar
* 1580-lar
* 1590-lar
 |
| Categories: | Births – Deaths Establishments – Disestablishments |

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar

* XVI asr Memory Alphada
# 1821

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 18-asr
* **19-asr 20-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1790-lar
* 1800-lar
* **1810-lar 1820-lar
* 1830-lar
 |
| Yillar: | * 1814
* 1815
* 1816
* **1817 1818
* 1819
* 1820
 |

**1821-yil** — dushanba kuni boshlanuvchi yil (taqvimni bu yerda koʻring). Bu davrda turli xalqlarda Grigoriy, musulmon, Eron va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar

## Tavalludlar

* 4-avgust - Lui Vitton (fransuz dizayneri)

## Vafot etganlar

Napaleon vafot etadi.
# Buyuk Kolumbiya

**Buyuk Kolumbiya**, tarixchilar Janubiy Amerikaning shimoliy qismini va Markaziy Amerikaning janubiy qismini 1819-yildan 1831-yilgacha qamrab olgan davlatni belgilash uchun ishlatgan. Davlatga Kolumbiya, Ekvador, Panama va Venesuela hududlari, shuningdek, shimoliy Peru, gʻarbiy Guyana va Braziliyaning shimoli-gʻarbiy qismlari kiradi. Buyuk Kolumbiya atamasi tarixiy davrda hozirgi Kolumbiya Respublikasidan ajralib chiqish uchun ishlatilgan boʻlib, u ham sobiq davlatning rasmiy nomi hisoblanadi.

| Kolumbiya Respublikasi*República de Colombia* |
| --- |
|
Bayroq

Gerb

 |
|  |
| Poytaxt |
Bogotá |
| Rasmiy til(lar) |
Ispan |
| Hukumat |
Federal prezidentlik davlat |
|  |
| • Prezidentlar  | * + Simón Bolívar 1819–30
	+ Domingo Caycedo 1830–31
	+ Joaquín Mosquera 1830–31
	+ Rafael Urdaneta 1830–31
 |

## Manbalar

## Bibliografiya

* Bushnell, David*. The Santander Regime in Gran Colombia*. Westport, CT: Greenwood Press, 1970. ISBN 0-8371-2981-8. OCLC 258393.
* Gibson, William Marion*. The Constitutions of Colombia*. Durham, NC: Duke University Press, 1948. OCLC 3118881.
* Lynch, John*. Simón Bolívar: a Life*. New Haven and London: Yale University Press, 2006. ISBN 0-300-11062-6.

## Havolalar

* "Gran Colombia," Flags of The World
# Yangi granada

**Yangi Granada** — asosiy oʻzagi Kolumbiya hisoblangan Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalari nomi (1538-yildan). Turli vaqtlarda hozirgi Venesuela, Panama, Ekvador hududlarini oʻz ichiga olgan. Ispaniyadan mustaqil boʻlgani (1819)dan soʻng 1863-yilgacha hozirgi Kolumbiya va Panama hududining nomi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# 1831

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 18-asr
* **19-asr 20-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1800-lar
* 1810-lar
* **1820-lar 1830-lar
* 1840-lar
 |
| Yillar: | * 1824
* 1825
* 1826
* **1827 1828
* 1829
* 1830
 |

**1831-yil** — shanba kuni boshlanuvchi yil (taqvimni bu yerda koʻring). Bu davrda turli xalqlarda Grigoriy, musulmon, Eron va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar

1831-yil Broun o'simliklarda yadroni aniqlagan

## Tavalludlar

## Vafot etganlar
# 1903

**1903**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 18-asr
* **19-asr 20-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1870-lar
* 1880-lar
* **1890-lar 1900-lar
* 1910-lar
 |
| Yillar: | * 1896
* 1897
* 1898
* **1899 1900
* 1901
* 1902
 |

## Voqealar

* 3 noyabr — Panama Kolumbiyadan ajralib chiqib, mustaqillik eʼlon qildi

## Tugʻilganlar

Yana qarang: Turkum:1903-yilda tugʻilganlar
* 12 yanvar — Igor Kurchatov (30 dekabr 1902) — Rus fizik olimi, akademik, 3-marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
* 23 yanvar — Grigoriy Aleksandrov, Kinorejissor, Sotsialistik Mehnat Qahramoni
* 25 aprel — Andrey Kolmogorov, rus matematigi
* 29 aprel — Pyátras Babískas, Litva shiori
* 2 may — Benjamin Spok, AQShlik doktori.
* 14 iyun — Alonzo Chyorch, AQShlik matematigi
* 17 iyun — Mixail Svetlov, Sovet shiori
* 27 iyul — Nikolay Cherkasov, sovet aktori
* 22 sentyabr — Andrey Markov, Rus-Sovet matematigi
* 28 oktyabr — Ivlin Vo, Angliyalik Yozuvchi
* 28 dekabr — Jon von Nyuman, Venger-AQSH matematigi va fizigi.

## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1903-yilda vafot etganlar

## Nobel mukofotlari

* Fizika — Henri Becquerel, Pierre Curie va Marie Curie
* Kimyo — Svante Arrhenius
* Fiziologiya va tibbiyot — Niels Ryberg Finsen
* Adabiyot — Bjørnstjerne Bjørnson
* Tinchlik — Randal Cremer
# 1914

**1914**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 19-asr
* **20-asr 21-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1890-lar
* 1900-lar
* **1910-lar 1920-lar
* 1930-lar
 |
| Yillar: | * 1907
* 1908
* 1909
* **1910 1911
* 1912
* 1913
 |

## Voqealar

* 4-avgust - Buyuk Britaniya Germaniyaga urush e’lon qildi (Birinchi Jahon urushi).
* 4-avgust - AQSh betarafligini e’lon qildi (Birinchi Jahon urushi).
* 5-avgust - Klivlend shahrida (AQSh) dunyoda birinchi marta elektrik svetofor o'rnatildi.

## Tugʻilganlar

Yana qarang: Turkum:1914-yilda tugʻilganlar

## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1914-yilda vafot etganlar
# Panama kanali

Davlat: Panama
Hudud: Panama Oeste, Panama, Kolon
**Panama kanali** (ispancha: *Canal de Panamá*) — uzunligi 82 kilometr, eni 51 metrdan iborat. Panama kanali Amerikaning eng janubiy mamlakati Panamada joylashgan boʻlib, Atlantika okeani (Karib dengizi) orqali Tinch okeani bilan bogʻlab turadi.

Panama kanalini qurish 1880-yilda boshlangan va 1914-yilda qurub bitkazilgan.

## Qurilishi

Panama kanaliga birinchi urinish 1881-yil 1-yanvarda qilingan. Loyiha Suvaysh kanalini qurgan Ferdinand de Lesseps boshchiligida dengiz sathidan kanal sifatida ishlab chiqilgan.

Kanal qurilishining dastlabki yillarida qazish ishlari natijasida hosil boʻlgan chiqindilarni tashishda tashkiliy ishlar yoʻqligi, transport vositalarining yetishmasligi natijasida dastlabki jiddiy muammolar yuzaga kela boshladi. Bularning barchasidan tashqari, sodir boʻlgan koʻchkilar bilan ham katta qiyinchiliklarga duch keldi. Koʻchkilarning oldini olish uchun Kanalning maʼlum qismlarida qazish chuqurligini kamaytirish kerak edi.

Kengaytirilgan Panama kanali 2016-yil 26-iyunda yana ishga tushdi.
# 1979

**1979**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 19-asr
* **20-asr 21-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1950-lar
* 1960-lar
* **1970-lar 1980-lar
* 1990-lar
 |
| Yillar: | * 1972
* 1973
* 1974
* **1975 1976
* 1977
* 1978
 |

## Voqealar

* 16 yanvar — Eron shohi oilasi bilan mamlakatdan chiqib ketdi.
* 1 fevral — Oyatulloh Xumayniy 15 yillik emigratsiyadan so‘ng Eronga qaytdi.
* 17 fevral–16 mart — Xitoy qo‘shinlari Vyetnamga bostirib kirdi.
* 4 may — Margaret Thatcher Birlashgan Qirollik bosh vaziri bo‘ldi.
* 11 avgust — Ukraina osmonida ikki Tu-134A uchog‘i to‘qnashib ketdi. Ulardan biri Toshkent — Minsk yo‘nalishida parvoz qilayotgan va bortida 83 kishi, shu jumladan "Paxtakor" futbol komandasining 17 o‘yinchisini tashiyotgan edi. Ikkinchi uchoqda (Chelyabinsk - Kishinyov) 89 yo‘lovchi va 6 ta ekipaj a'zosi bor edi. Ularning barchasi halok bo‘ldi. Sud qaroriga ko‘ra, voqeada Harkovlik aviadispetcherlar aybdor deb topildi.
* 25 dekabr — Afg‘onistonga SSSR qo‘shinlari kirdi.
* Fargʻona uezdida qozgʻolon. Qoʻzgʻolonchilar mahkama binosi oʻrab olishadi. Ammo, qoʻzgʻolon keyinchalik bostiriladi.

## Tug‘ilganlar

Yana qarang: Turkum:1979-yilda tugʻilganlar
* 8 sentyabr — Peter Leko, venger shaxmatchisi.

## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1979-yilda vafot etganlar
* 12 aprel — Leonid Bikov, sovet rejissori.
# Minnie Mouse

| Minnie Mouse |
| --- |
|  |
| Ilk bora koʻringan | *Steamboat Willie* (18-Noyabr, 1928)  |
| Muallif(lar) | * Walt Disney
* Ub Iwerks
 |
| Ovoz bergan(lar) | * Walt Disney (1928–1929)
* Marjorie Ralston (1929)
* Marcellite Garner (1929–1939; 2013)
* Thelma Boardman (1939–1942)
* Ruth Clifford (1942–1952)
* Janet Waldo (1974)
* Russi Taylor (1986–2019)
 |
| Umumiy maʼlumotlar |
| Toʻliq ismi |
Minerva “Minnie” Mouse |
| Turi |
Sichqon |
| Jinsi |
Female |
| Oilasi |
Minnie Mouse oilasi |
| Aloqador boshqa obraz(lar) |
Mickey Mouse |
| Kelib chiqishi |
Disney Studios |

**Minnie Mouse**, Walt Disney va Ub Iwerks tomonidan yaratilgan animatsiya qahramoni.

## Manbalar

## Havolalar

* Minnie Mouse IMDbda
# Fotografiya

Fotokamera.
**Fotografiya** — maxsus optik asbob fotoapparat yoki telefon qurilmasida yordamida muxrlanadigan tasvir. Fotografiya tasviriy ifodaning eng mukammal ko'rinishi bo'lib, uni dunyoning istalgan burchagida tarjimasiz teng tushunish mumkin. Axborotning eng ta'sirchan ko'rinishi sanbalgan fotografiya o'zida bir qancha janrlarni qamrab oladi. Bugungi kunda uning portret, reportaj, reklama, peyzaj hamda tijoriy janrlari keng tarqalgan,

Bir pogonali diffuzion fotografik jarayon, yaʼni fotoapparatning oʻzida bir vaqtda negativ va pozitiv tasvirni juda tez hosil qilish usuli ham yaratilgan. Fotografiya oqqora (monoxrom) va rangli, statik va dinamik (kinematografiya), yassi (oddiy) va hajmiy (stereoskopik) turlarga boʻlinadi. Yoruglik sezgir materiallardan foydalanib hajmiy (fazoviy) tasvirlar olishning alohida usuli golografiya deb ataladi. U XV asrda obyektlar tasvirini proyeksiyalab, soʻngra qogʻozga rasmini chizishdan boshlangan. Bu usulni Leonardo da Vinchi qoʻllagan. Lekin fotografiya yorugʻlik sezgir moddalar maʼlum boʻla boshlagach paydo boʻlgan. XVIII asrda dastlabki yorugʻlik sezgir modda sifatida kumush tuzi topilgan va tadqiq qilingan. Buyuk Britaniyada 1802-yilda T. Uejvud AgNO3 qatlamida tasvir olishga erishdi, lekin uni mustahkamlash usulini bila olmadi. Fotografiya ixtiro qilingan vaqt 1839-yil deb hisoblanadi, chunki shu yili fransuz rassomi L.J.M.Dager (fransuz olimi J.N.Nyeps bilan hamkorlikda) Parij akademiyasiga fotografiya usuli haqida axborot beradi. Bunda yorugʻlik sezgir qatlam sifatida kumush ioditdan foydalanilgan. Keyinroq obyektiv ixtiro kilindi (muallifi vengriyalik optik I.Petsval, 1840), ingliz ixtirochisi fotografiya SkottArcher 1857-yilda hoʻl yorugʻlik sezgir material (kolloidli emulsiya) ga asoslangan fotojarayonni ishlab chiqdi, 1871-yilda uning vatandoshi R.Meddoks quruq yorugʻlik sezgir materialdan foydalanishni taklif etdi. XX asrda fotografiya asosiy axborot va hujjatlashtirish vositasi boʻlib qoldi.

Optik sensibilyatsiya hodisasi kashf qilinganidan, plyonkali fotomateriallar, kumush birikmalari boʻlmagan fotomateriallar, yangi modeldagi fotoapparatlar yaratilganidan soʻng fotografiyani qoʻllanish sohalari ancha kengaydi. Hozir fototasvirlarni bir zumda chiqarib beradigan fotoapparatlar mavjud. Fotografiya astronomiya sohasidagi tadqiqotlarda (qarang Astrofotografiya); astrofizikada (qarang Astrofotometriya), biologiya, kimyo, kinematografiya, televideniye, kosmonavtika, tibbiyot, fizika, matbaa, matnli va grafikli asl nusxalardan fotografik usulda nusxalar koʻpaytirishda, kundalik turmushda keng qoʻllanadi.

## Etimologiyasi

Fotografiya atamasi yunoncha φως — *fos* („yorugʻlik“) hamda γραφίς — *grafis* („chizuv“) soʻzlaridan kelib chiqqan. Fotografiya mahsuloti *fotosurat* yoki *foto* deyiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bibliya

**Bibliya** (yun. Biblia — kitoblar) — yahudiylik va xristianlikda muqaddas hisoblangan diniy kitoblar va risolalar majmuasi. Bibliya ikki asosiy qismga — Qadimgi ahd va Yangi ahdga boʻlinadi. „Ahd“ soʻzi xudoning insonlar bilan maxsus aloqasini ifodalaydi. Qadimgi ahd yahudiylikda ham, xristianlikda ham muqaddas sanaladigan va eng qadimgi davrlarda yaratilgan diniy adabiyotlardan, Yangi ahd esa faqat xristianlar muqaddas deb biladigan, ular dini shakllanishiga aloqador diniy asarlardan iborat. Mazkur dinlarning aqidalariga binoan, Bibliya— xudoning kalomi, barcha insonlarga yoʻllangan, dunyo va odamzodning paydo boʻlishi va oxirat sirini ochib beruvchi muqaddas kitobidir. Uning asosiy mavzusi — yagona Haqning fazilatlari va insoniyat bilan munosabati haqidadir. Bibliya miloddan avvalgi VIII asr va milodiy II asrlar oraligʻida oromiy hamda yunon tillarida yozilgan. Bibliya matnlari tadqiq etilganda shu narsa tasdiqlandiki, ular qariyb ming yil davomida xilma-xil joylarda yaratilgan. Bibliya eng qadimgi adabiy yodgorliklardan biri boʻlib, diniy pand-nasihatlar, aqidalar, bashoratlar, duolar, solnomalar, masallar, ishqiy va falsafiy dostonlar, hikoyat, rivoyat va maktublardan iborat. Bibliyada, bir yoqdan, odamzodning gunohkor boʻlib xudo tomonidan rad etilishi, abadiy halokatga mahkum qilinishi toʻgʻrisida ran ketsa, ikkinchi yoqdan, xudo insonni qutqarish uchun qanday rejalar tuzgani haqida hikoya qilinadi. Ayniqsa, odamlarga najot yoʻlini ochgan Iso Masih toʻgʻrisida toʻlaqonli xabar beriladi. Jami 66 kitob (boʻlim)ni oʻz ichiga olgan Bibliya XIII asrda Kardinal Stefan Lengton tomonidan hozirgi koʻrinishga keltirilgan, kitoblarni sheʼrlarga boʻlish va raqamlashtirishni parijlik matbaachi Rober Stefan (XVI asr) amalga oshirgan. Bibliya jahon boʻyicha keng tarqalgan, asrlar mobaynida koʻpgina xalqlarning axloqi, maʼnaviyati, madaniyati, adabiyoti, musiqa va rang-tasvir sanʼatiga barakali taʼsir koʻrsatgan. U XIX asrgacha 400 dan ziyod, XX asr mobaynida esa yana 1400 (jami 1978) tilga toʻliq yoki qisman oʻgirilgan. Oʻzbek tilida ayrim qismlari 1891, 1913-yillarda Leypsig shahrida arab imlosida, 1981, 1983, 1986, 1990-yillarda Bibliyani tarjima qilish instituti (Stokgolm) tomonidan Kirill yozuvida chop etilgan. 1992-yilda mazkur institut Injil va Zaburni toʻliq holda va Tavrotdan „Ibtido“ qismini bir kitobga jamlab, soʻzboshi, lugʻat, jadvallar, fixrist, haritalar hamda rangli fotosuratlar bilan birga chop etgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mushuk

| Mushuk |
| --- |
|  |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonot  |
| Tip: | Xordalilar  |
| Sinf: | Sut emizuvchilar  |
| Turkum: | Carnivora  |
| Oila: | Felidae  |
| Urugʻ: | *Felis*  |
| Tur: | F. silvestris  |

 |
| Trinomial nomi  |
| Felis silvestris catus Schreber, 1775 |

Sofi laqabli Scotish fold zotiga mansub mushuk
**Mushuklar** (Felis) — mushuksimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar urugʻi. Boʻyi dumgʻaza qismida yagʻriniga nisbatan baland. Tirnoqlari toʻliq tortiladi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy va Janubiy Amerikada tarqalgan; 30 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 6 turi: silovsin, qoraquloq, toʻqay mushugi, manul, qum mushugi, yovvoyi mushuk bor. Kuyikish davrida erkaklari baland ovoz bilan miyovlaydi va bir-biri bilan urishadi. Yiliga 2 marta 1 tadan 7 tagacha bolalaydi. Yangi tugʻilgan bolasining koʻzi yumuq boʻladi. Mushukning koʻpchilik turlari mayda sut emizuvchilar (kemiruvchilar) va qushlar bilan, Sumatra mushugi oʻsimliklar mevasi, baliqchi mushuk, asosan, baliq bilan oziqlanadi. Ayrim turlarining (masalan, silovsin) moʻynasi qimmatbaho. Liviya mushugi kenja turi barcha xonaki mushukning nayel boshi hisoblanadi. Xonaki mushuk kemiruvchilarni qirib, foyda keltirsa, qushlarni yeb zarar keltiradi. 7 turi va 4 ta kenja turi Xalqaro Qizil kitobga, Oʻzbekistonda uchraydigan barcha turlari ham Qizil kitobga kiritilgan.

## Yana qarang

* Xonaki mushuklar

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Attila

|  |
| --- |
|  |
| **Attila** |
|  |
|  |
|  **Gunnlar imperiyasi hukmdori** |
| Hukmronligining boshlanishi: | 434 |
| Hukmronligining tugashi: | 453 |
| Oʻtmishdosh: | Bleda va Rugila |
| Voris: | Ellak |
| Tugʻilgan sanasi: | nomaʼlum |
| Vafot sanasi: | 453 |
| Turmush oʻrtogʻi: | Kreka |

**Attila** (boshqa ismlari: **Etsela**, **Otilaxon**, **Etilli**; laqabi — „Xudoning qamchisi“) (? — 453) gunnlar podshohi boʻlgan. 433-yili amakisi Rugila vafot etgach, birodari Bleda (Bilada) bilan birga taxtga oʻtirgan; lekin 445-yili Bledani qatl etib, hokimiyatni yakka boshqargan. Attila oʻzining zafarli yurishlari bilan saltanat hududini nihoyatda kengaytirgan. Attila davlati Sharqda — Kavkaz, gʻarbda — Reyn daryosi, shimolda — Daniya orollari, janubda — Dunay daryosining oʻng sohilini qamrab olgandi. Attila qudratli hukmdor boʻlgan, shu tufayli koʻpgina xalqlar unga oʻz ixtiyorlari bilan boʻysunganlar. Attila xalqlarning kuchli ittifoqini tashkil qilib, uning tarkibiga: ostgotlar, gepidlar, turingiyaliklar, gerullar, rugiylar, xazarlar va boshqalarni kiritgan. Atillaning qarorgohi Vengriyaning shimolidagi Tokay mavzeida boʻlgan. Attila dastlab Dunayning quyi oqimidagi soʻl qirgʻoq yerlarni oʻz hokimiyatiga boʻysundirgan. Miziya, Frakiya, Illirikani talon-toroj qilib, to Konstantinopolga qadar yetib borgan va Vizantiya imperatorini juda katta toʻlovlar toʻlashga (447) majbur etgan. 450-yili Attila 500 ming kishilik qoʻshin toʻplab gʻarbga yurish qilgan. Attila Germaniyadagi Reyn daryosidan oʻtib Trir, Mes, Arras va boshqa shaharlarni vayron qilgan. Orlean shahrini qamal qilganda shaharga yordamga Gʻarbiy Rim imperatori Valentinian III ning sarkardasi Aetsiy va vestgotlar podshohi Teodorix yetib kelgan. Attila qamalni boʻshatib 451-yili kuzda Trua shahri yaqinidagi Katalaun maydoniga kelib joylashadi. Mana shu maydonda xalqlarning buyuk jangi sodir boʻlgan. Attila kuchi bu jangdan soʻng ancha zaiflashgani tufayli oldinga qarab yurishni davom ettirmay, Reyn ortiga, Germaniyaga qaytadi. 452-yili u yangidan safar uyushtirib, Sharqiy Alp togʻlari orqali Italiyaga bostirib kirib Akvileyani vayron qiladi, Altinum, Paduya, Milan va boshqa koʻpgina shaharlarni egallagan; Rim va butun Italiya xavf ostida qoladi; lekin Attila oʻzining zafarli yurishini tuxtatib sulh bitimi tuzadi. Attila 453-yili Pannoniyaga qaytib kelib, shu yerda vafot etgan. Attilaning vafoti bilan gunnlarning jahonshumul davlatining qudrati singan; uning oʻgʻli Ellak davrida, Netad daryosi (Pannoniyada) boʻyidagi jangda german va skif qabilalari oʻz mustaqilliklarini qaytarib olganlar. Gunnlar barpo etgan davlat parchalanib ketgan. Attila haqidagi koʻplab qoʻshiq va rivoyatlar uzoq vaqtlargacha saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Malikov A.M. Xunnlar // „Sogʻlom avlod uchun“ jurnali. 1997. № 3-4, 18-23-betlar

Greatest Conquerors Of All Time