Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# San Marino

| San Marino RespublikasiRepubblica di San Marino
  |
| --- |
|
Bayroq

Gerb

 |
| **Shior:Libertas* (Lotincha: Ozodlik) |
| **Madhiya:** Inno Nazionale della Repubblica |
|  |
| Poytaxt |
San Marino |
| Rasmiy til(lar) |
Italyancha |
| Hukumat |
Semi-Prezidentlik Davlat |
|  |
| • Kapitan-Regent  |
Valeria Ciavatta |
| • Kapitan-Regent  |
Luca Beccari |
| • Davlat kotibi  |
Fabio Berardi |
| Konstitutsiya (8-oktabr-1600) |
| Maydon |
| • Butun |
61.2 km2 (225-oʻrin) |
| • Suv (%) |
ahamiyatsiz |
| Aholi |
| • 2002-yilgi roʻyxat |
28,880 (216-oʻrin) |
| • Zichlik |
471/km2 |
| YIM (XQT) |
2005-yil roʻyxati |
| • Butun |
AQSh$940 mil. (193-oʻrin) |
| • Jon boshiga |
AQSh$32,548 |
| Pul birligi |
Yevro (EUR) |
| Vaqt mintaqasi | UTC+1 |
| • Yoz (DST) | UTC+2 |
| Qisqartma |
SM |
| Telefon prefiksi |
378 |
| Internet domeni |
.sm |
| *tahrir kuzat* |

**San-Marino** (lotincha: *San-Marino Respublikasi*) poytaxti – San-Marino shahri. BMT aʼzosi.

**San-Marino** – eng qadimiy respublikalardan biri boʻlib, Unga 301-yil 3-sentyabrda Rim imperatori *Diokletianning* nasroniylarga qarshi qiynoqlaridan qochgan nasroniy tosh ustasi *Dalmatian Marinus* tomonidan asos solingan. 1253-yildan beri davlat tuzumi oʻzgarmay kelgan. 1463-yildan buyon *San-Marino hududi* oʻzgarmagan. Aholisining etnik tarkibi: *San-Marinolar -* 83%*,* *italyanlar -* 12%*.*

## Tabiati

San-Marino *Titano* togʻ yonbagʻrida joylashgan. Mamlakat iqlimi – oʻrta yer dengiz iqlimi, lekin Italiya iqlimiga nisbatan moʻtadil. Qishda koʻp qor yogʻadi. Oʻrmonlari kamayib ketgan. Ammo efirmoyiga boy. Butazor va oʻtloqlar mavjud. Togʻda joylashgan *kichik daryolar* yozda qurib qoladi.

## Xoʻjaligi

San-Marino iqtisodiyoti asosan, sayyohlarga xizmat koʻrsatish, pochta markalari, tangalar va *esdalik sovgʻalar* chiqarishga tayanadi. Aholining turmush darajasi va oʻrtacha umr koʻrish yoshi dunyoda eng yuqori koʻrsatkichga yetgan. Mamlakatda *mahalliy hunarmandchilik* rivojlangan. Asosiy eksport mahsulotlari: vino, chinni, shisha, buyumlar, esdalik sovgʻalari.

## Diqqatga sazovor joylari

Sayyohlarni San-Marinoning *goʻzal tabiat* manzaralari, Oʻrta asr va Uygʻonish davriga mansub arxitektura sanʼati durdonalari oʻziga jalb qiladi. Shahar XVI asrda barpo etilgan *qadimiy davr qoʻrgʻon devorlari* bilan oʻralgan. Koʻcha va yoʻlaklar tosh zinalar bilan birlashgan. Asosiy yodgorliklarga XIV-XV asrlar cherkovi, XVI asr kaputsinlar monastirlari, XIV-XV asrlar San-Franchesko cherkovi, XIX asrda qurilgan ozodlik maydonidagi hukumat saroyi kiradi. San-Marino – ilmiy, madaniy ommabop kongress, konferensiya, simpoziumlar oʻtkaziladigan anʼanaviy joy.

## Manbalar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Dunyo mamlakatlari. Ensiklopediya. – Toshkent.: MCHJ „DAVR NASHRIYOTI“,

2013-yil
# Xitoyda fuqarolar urushi

**Xitoyda fuqarolar urushi** Xitoy Respublikasi hukumati boshchiligidagi Gomindan (Milliy partiya) kuchlari bilan Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) qoʻshinlari oʻrtasida olib borilgan. Qurolli toʻqnashuvlar 1927-yil 1-avgustda boshlangan va 1949-yil 10-dekabrda kommunistlarning gʻalabasi bilan yakunlanib, ular materik Xitoy ustidan toʻliq nazoratni qoʻlga kiritgan.

## Manbalar
# Monarx

**Monarx** (yunoncha: monarchos) — davlatning yakka hukmdori. Odatda, hokimi-yat unga meros boʻlib oʻtadi. Barcha monarxlik mamlakatlarida M. qonun boʻyicha daxlsiz odam va u har qanday masʼuliyatdan ozod hisoblanadi. Turli mamlakatlarda Monarx turlicha: Buyuk Britaniya, Ispaniya, Daniya, Shvetsiya, Belgiyada — qirol, Malayziya, Bruney, Ummonda — sulton, Quvayt, BAAda — amir, Lyuksemburgda — buyuk gersog, Lixtenshteynda —knyaz deb ataladi.

## Yana qarang

* Davlat boshligʻi
* Monarxiya

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sin Shixuandi

| Sin Shixuandi |
| --- |
|  |
| Tavalludi | mil. avv. 259 |
| Vafoti | mil. avv. 210 |
| Fuqaroligi | Sin va Qin |
| Otasi | King Zhuangxiang of Qin |
| Onasi | Queen Dowager Zhao |

**Sin Shixuandi**, asl ismi In Chjen (mil. av. 259—210) — Sin saltanati podshosi (mil. av. 246— 221), Xitoy imperatori (mil. av. 221—210). Sin hukmdorlari xonadoniga mansub boʻlgan. Xitoydagi olti ta podsholikni bosib olib, mil. av. 221-yil yagona markazlashgan Sin imperiyasini barpo etgan va oʻzini birinchi Xitoy imperatori — Sin Shixuandi deb eʼlon qilgan. Uning davrida, mil. av. 215/214-yildan Buyuk Xitoy devorini ilgari mavjud boʻlgan chegara istehkomlari bilan yaxlit holga keltirish jarayoni boshlangan. Sin Shixuandi qoʻlida qonun chiqarish, oliy ijroiya va sud hokimiyati toʻplangan. Oʻz hokimiyatiga nisbatan har qanday tankidiy munosabatlarga barham berish maqsadida mil. av. 213-yil xususiy shaxslar qoʻlida saqlanayotgan gumanitar adabiyotlarni yoqish haqida farmon chiqargan. Mil.av.212-yil S.Sh. imperator hokimiyatiga qarshi xalqni koʻtarmoqchi boʻlgan 460 ta konfutsiylik arboblarini qatl ettirgan. S.Sh. davrida zulm kuchaygan, uning vafotidan soʻng xalq qoʻzgʻolonlari koʻtarilib Sin imperiyasi barham topgan. Imperator hozirgi Sian yaqinidagi dafn etilgan yeri bilan shuhrat qozongan; maqbarani 700 ming asir-qul barpo etgan. Sin Shixuandi oʻlimidan soʻng ham harbiy kuchga tayanish uchun 6 ming jangchisi va otlarning boʻy baravar kat-tlikdagi haykallarini yasashni buyurgan. Sin Shixuandi vafot etganida barcha haykallar ham u bilan qoʻshib koʻmilgan. 1974-yil S.Sh. dafn etilgan joydan jangchilar va otlarning boʻy baravar kattalikda ishlangan terrakota haykallari (taxminan mil. av. 210-yil) topilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Valua

## Manbalar

**Valua** — fransuz qirollari sulolasi (1328—1589). Asosiy vakillari: Karl V, Lyudovik XI, Fransisk I, Genrix II, Genrix Sh. VALUNLAR — 1) kattaligi turli tasniflarga koʻra 10, 25 yoki 50 sm dan katta boʻlgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha V. kattaligining yuqori che-garasi 1 m gacha olinadi. Ayrim paytlarda V. deb faqat silliqlangan va yumaloqlangan jins boʻlaklariga aytilgan. V.lar dagʻal chaqikli togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi (valunlar, shagʻaltoshlar, konglomeratlar). Togʻliklardagi allyuviy, prolyuviy va muzlik jinslarida keng tarqalgan; 2) oʻlchamidan qatʼi nazar muzliklar olib kelib yotqizgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha silliqlangan, jilolangan va tirnalgan (muzlik chandiqdari) boʻladi. Morena va flyuvioglyatsial yotqiziqlarsa tarqalgan. Kad. muzlik rayonlarida koʻp uchraydi. Kamdan-kam qad. jinslar tarqalgan joylarda mavjud.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Murobitlar davlati

|  |
| --- |
| **Murobitlar davlati**   |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |
|  |
| **Til(lar)i** | Arab tili |
| **Dini** | Islom |
|  |

**Murobitlar davlati** (arabcha: الدَّوْلَة الْمُرَابِطِيَّة‎‎ *ad-Dawla l-Murābiṭiyya*) – Shimoliy Afrikadagi davlat (1050–1146). 1090-yilga kelib Murobitlar davlati tarkibiga Marokash, Gʻarbiy Jazoir, Gʻarbiy Sahroi Kabir, musulmonlar Ispaniyasi, Balear orollari kirgan. Murobitlar davlati Muvahhidlar sulolasi tomonidan tugatilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# In (tarixiy davlat)

**In**, Shan — mil. av. XIV-XI asr lardagi qadimgi Xitoy davlati. Anyana yaqini (Xenan viloyati)dan arxeologlar soʻnggi In davriga oid toshbaqa kosasi va hayvon suyaklariga yozilgan fol ochish yozuvlari, jezdan yasalgan qurollar (qilich, kamon oʻqining uchi, bolgʻa, pichoq, nina, bigiz, belkurak) topilgan. Inda dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanishgan. Davlat boshida xon — van turgan. In xonligi koʻp vaqt juda koʻp qabilalar (tufan, mafan, syan, chjou va b.) bilan urush olib borgan. Mil. av. XI asrda Chjou qabilasi Indagi ichki nizolardan foydalanib uni bosib olgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Suchjou

**Suchjou**, Usyan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Tayxu koʻli yaqinida. Szyansu provinsiyasida. Aholisi 3,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Buyuk kanal boʻyidagi port. Intensiv qishloq xoʻjaligi. (sholi, bugʻdoy, pane yetishtirish, choy plantatsiyalari) rayoni markazi. Mamlakatning yirik ipak sanoati markazlaridan. Metallurgiya, kimyo, oynashisha, keramika, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Kustar usulda eksport uchun badiiy kashta toʻqiladi. Shaharga mil.av. V asrda asos solingan. III—XVI asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Tarixiy yodgorlik, bogʻ va park koʻp.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Poytaxt

Ukrainaning poytaxti — Kiyev
**Poytaxt** — davlatning bosh shahri, mamlakatning maʼmuriy-siyosiy markazi yoki maʼmuriy hududning bosh shahri hisoblanadi. Poytaxt odatda, markaziy hukumat, parlament va sud muassasalari qarorgohi hisoblanadi. Aksar hollarda poytaxtda hokimiyatning bosh organlari va boshqarmalari, davlat boshligʻining qarorgohi, Oliy Sud va boshqa muhim muassasalar joylashgan boʻladi. Odatda, Poytaxt alohida boshqaruv tartibi boʻlgan mustaqil maʼmuriy birlikka ajratiladi. Koʻpchilik federativ davlatlarda poytaxt federatsiyaning biron-bir subʼyekti tarkibiga kirmaydigan va federatsiyaning mustaqil subʼyekti hisoblanmaydigan maxsus federal okrug hududida joylashgan boʻladi. Koʻpchilik mamlakatlarda poytaxt qayerda boʻlishi konstitutsiya matnida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatiladi. Chunonchi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 6-moddasida „Oʻzbekiston Respublikasining poytaxti — Toshkent shahri“ deyilgan.

## Yana qarang

* Davlat poytaxtlari roʻyxati

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# 706

**706**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 1-mingyillik |
| Asrlar: | * 7-asr
* **8-asr 9-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 680-lar
* 690-lar
* **700-lar 710-lar
* 720-lar
 |
| Yillar: | * 699
* 700
* 701
* **702 703
* 704
* 705
 |

## Voqealar

## Tugʻilgan

## Vafot etgan

|  |
| --- |
| **Bu maqola ruscha yozilgan.** |
|  |
Iltimos, maqolani oʻzbek tiliga tarjima qiling. |
# Imperator saroyi

**Imperator saroyi**, Yopiq shahar — Pekin (Xitoy)dagi meʼmoriy yodgorlik. Maʼmuriy binolar, turar joy, ibodatxona, bogʻparklardan iborat majmua shaharning markaziy qismida joylashgan. I. s. kurilishi XV asrning 1-yarmida boshlangan. Imperator qarorgohi (tarhi 960x750 m) — jan.da Vaygao (Tashqi palata) va shim.da Neytin (Ichki xonadon) atrofi toʻq qizil gʻishtin devor (bal. 10 m) bilan oʻralib, burchaklariga minora ishlangan. Devorning 4 darvozasi bor (bosh darvozasi — Umin). Tayxemin va Umin darvozalari oraligʻida Szin-shoʻyxe (oltin suv kuli) kanali ustiga oq marmardan osma koʻprik ishlangan. Majmua markazidagi 3 katta palata — Tayxedyan (1421, 1697da taʼmirlangan), Chjunxedyan va Baoxedyan (XV asr, XVII—XVIII asrlarda qayta qurilgan), Z koʻshk va b. anfilada (bir-biriga tutash xonalar qatori) shaklida barpo etilgan. Tayxedyan koʻshki oʻrtasidagi katta zal (maydoni 2300 m2)da imperator taxti oʻrnatilgan. Murakkab oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. I. s. 1914 y.dan muzey shahar hisoblanadi. Unda Xitoy sanʼatining boy kolleksiyasi, rasmlar galereyasi, qimmatbaho badiiy x.unarmandlik, haykaltaroshlik va b. sanʼat namunalari saqlangan.

## Manbalar
# 892

**892**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 1-mingyillik |
| Asrlar: | * 8-asr
* **9-asr 10-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 860-lar
* 870-lar
* **880-lar 890-lar
* 900-lar
 |
| Yillar: | * 885
* 886
* 887
* **888 889
* 890
* 891
 |

## Voqealar

* Поппон, маркграф Тюрингской марки, низложен королём Арнульфом
* Арнульф, король Германии, вторгается в Великую Моравию в союзе с венграми
* Апрель 892. Герцог Гвидо Сполетский коронован как император Священной Римской империи.
* Альфред Великий, король Англии, объявляет всеобщее ополчение для борьбы против датчан.
* Новый халиф аль-Муктадид переносит столицу халифата из Самарры в Багдад.

## Tugʻilgan

* Матильда Рингельгеймская, жена Генриха I Птицелова
* аль-Баладури, арабский историк
* Саадия Гаон, раввин из Египта

## Vafot etgan

* аль-Тирмиди, составитель хадисов

|  |
| --- |
| **Bu maqola ruscha yozilgan.** |
|  |
Iltimos, maqolani oʻzbek tiliga tarjima qiling. |
# Toʻqqizoʻgʻuz

**Toʻqqizoʻgʻuz**, tugʻizoʻgʻuz (qad. turkiycha oʻgʻuz — qabila) — qad. turkiy qabila ittifoqlaridan biri. T.oʻ. (seyanto) qabila ittifoqining asosini 9 qabila — seyanto, uygʻur, payegu, tunlo, xun, xusye, atye va boshqa tashkil qilgan. Ular hozirgi tiva, oltoy, telengut, uygʻur xalklarining ilk ajdodlari hisoblanadi. VI asr oxiri — VII asr boshlarida yirik qabila ittifoqlaridan tele oʻz mustaqilligi uchun Turk xoqonligip qarshi kurash olib borgan. Bir qismi esa, Gobi sahrosining shim.ga, Tolo daryosi (Lena daryosining yuqori oqimlaridan biri) boʻylariga koʻchib kelib, Yangi Tele xoqonligini tashkil etishgan. Bu xoqonlikni seyanto qabilasi boshqargan. T.oʻ. hukmronligidagi xoqonlikka Moʻgʻuliston va Tuva yerlari kirgan. VII asr oʻrtalarida T.oʻ. tarkibidagi uygʻurlar kuchayib, ular hukmron rol oʻynagan. VIII asr oʻrtalarida uygʻur va qarluqlarning toʻxtovsiz hujumlari natijasida Turk xoqonligi yengilgan. Markaziy Osiyoning gʻarbiy qismi uygʻurlar qoʻliga oʻtgan. Uygʻur qabila ittifoqi bir qancha qabilalarni, jumladan, T.oʻ.larni ham birlashtirgan. Ilk oʻrta asrlarda uygʻur qabilalari ittifoqi T.oʻ. deb atalgan. Uygʻurlarning ilk ajdodlari tele qabila ittifoqi tarkibida boʻlgan. Keyinchalik kuchayib 663 yilda 1mustaqil Uygʻur xoqonligini barpo etgan. Lekin ularning mustaqilligi uzoqqa bormaydi. Uygʻurlar Sharqiy Turk xoqonligiga tobe boʻladilar. 2Turk xoqonligi inqirozga uchragach, uygʻurlar VIII asr oʻrtalarida yirik uygʻur xoqonligini tashkil qilib, hozirgi Moʻgʻulistonning katta qismiga egalik qiladilar. Basmil, kisman qarluqlar (asosan, Xangay togʻi oldida yashovchilar) uygʻurlar tasarrufida boʻlganlar. 840 y. qirgʻizlar T.oʻ. larga (uygʻurlarga) qattiq talafot yetkazganlar. Shundan keyin uygʻurlar bir necha guruxlarga boʻlinadilar. Bularning bir qismi Shim. Xitoygacha, 2qismi Beshbaliq va uning atroflarigacha, 3qismi Turfon vohasiga kelib joylashib, kichik Uygʻur davlatini barpo etadilar.

## Adabiyot

* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Delta

**Delta** — daryoning dengiz yoki koʻlga quyilish joyida suvda oqib kelgan jinslardan hosil boʻlgan tekislik. Delta nomi yunon alfavitidagi D (delta) ning bosh harfidan olingan. Nil daryosining uchburchak deltasi shaklan ana shu harfga oʻxshash boʻlganidan qadimda shunday nom olgan. Deltada daryo suvi pan-ja shaklida koʻpdan-koʻp tarmoklarga boʻlinib oqadi. Vaqt oʻtishi bilan delta kengayib, dengiz ichkarisiga kirib boraveradi. Daryo oqizigʻi koʻp va yirik boʻlsa yoki dengiz, koʻl suvi sathi pasayib borayotgan yoki sayoz boʻlsa, deltaning shakllanishi tezlashadi. Yiliga bir necha metrdan bir necha yuz metrgacha kengayib boradi. Deltaning shakli va maydoni turlicha: Amazonka deltasi — 100 ming km², Amudaryo deltasi — 19 ming km², Volga deltasi — 19 ming km². delta tuprogʻi unumdor.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jildelta Toshkent, 2000-yil
# Li Tsinchjao

| Li Tsinchjao |
| --- |
|  |
| Asl ismi |
李清照 |
| Tavalludi |
1048-yil Song imperiyasining Chjanchiu tumani |
| Vafoti |
1155-yil Xanchjou, Song imperiyasi |
| Taxallusi |
Yian Tsyuishi |
| Kasbi |
shoir |
| Ijod qilgan tillari | Xitoy tili |
| Fuqaroligi |
Song imperiyasi (Xitoy) |

**Li Tsinchjao** (xitoycha 李清照, pinyin Lǐ Qīngzhào) (1084-yil 13-mart, Chjantsiu, Tsichjou viloyati — 1155-yil 12-may, Tsinhua, Chjetszyan.) — Song davridagi Tsi janrda xitoylik shoira.

Li Tsinchjaoning taxallusi Yian Tsyuishi (xitoycha 易安居士, pinyin Yìān Jūshì).

Toshdagi Li Tsinchjaoning surati
## Tarjimai hol

U 1084-yil 13-martda Song imperiyasining Tsichjou provinsiyasi (hozirgi Szinan, Shandun provinsiyasi) Chjantsiu shahrida olim oilasida tugʻilgan. Uning otasi Li Gei-ei Byanliangdagi Imperator akademiyasining professori edi. Li Tsinchjaoning adabiy va badiiy isteʼdodi bolaligidanoq oilada shakllangan.

1101-yilda u tarixchi va antikvar Chjao Mingchengga turmushga chiqdi. 1127-yilgacha er-xotin zamonaviy Shandun provinsiyasi hududida yashagan, ammo imperatorlarning oʻgʻirlanishi deb nomlanuvchi tarixiy voqealar ularni janubga qochishga majbur qilgan. Ular Nankinda bir yil yashab, keyin yana ketishdi. 1129-yilda Chjao Mingcheng kasallik natijasida vafot etdi. Li Tsinchjao Xanchjouda (Chjetszyan viloyati) yolgʻiz oʻrnashib oldi.

Erining oʻlimi uning qaygʻu va iztirobga toʻla kelajakdagi ijodida iz qoldirdi.

Uning oʻlimi haqidagi maʼlumotlar juda ziddiyatli. Turli xil sanalar 1145-yildan 1156-yilgacha, Chjetszyan provinsiyasidagi turli shaharlarda berilgan. Bir rivoyatga koʻra, u 1155-yil 12 mayda vafot etgan. Encyclopædia Britannica Li Tsinchjaoning 1155-yilda Tsinhua shahrida vafot etgani haqida xabar berdi.

## Li Tsinchjao haqida xotira

* Szinandagi Li Tsinchjaoning memoriali (xitoycha 李清照纪念堂).
* Merkuriydagi Li Tsinchjaoning krateri.
* Veneradagi Li Tsinchjaoning krateri.

## Tarjimalar

* *Li Tsinchjao.* Qirrali yashmada qilingan ashoʻr/Mihail Basmanovning tarj. M.: Badiy adabiyoti, 1970-yil, 80 b; 1974-yil 106 b.

## Manbalar
# Vaksinalar

**Vaksinalar** (lotincha vaccina — sigirga oid), emlashda ishlatiladigan moddalar — infeksion kasalliklarning oldini olish yoki davolash maqsadida qoʻllaniladigan preparatlar. Mikroorganizmlar, shuningdek ularning zararsizlantirilgan toksinlaridan tayyorlanadi, organizmga yuborilganda tegishli yuqumli kasalliklarga nisbatan sunʼiy orttirilgan faol immunitet vujudga keladi. Tirik, oʻldirilgan, kimyoviy vaksina va anatoksinlar farq qilinadi. Tirik vaksina (chechak, poliomiyelit, qizamiq, gripp, o'lat, tulyaremiya, silga qarshi vaksinalar) kasallik qoʻzgʻatish xususiyatini yoʻqotgan, biroq immunogen xossalarga ega boʻlgan, qoʻzgʻatuvchiga qarshi himoya antitelolar(antitanacha) hosil qiladigan maxsus kuchsizlantirilgan mikroorganizmlardan tayyorlanadi. Bunda mikroorganizmlar sunʼiy ozuqa muhitida yoki hayvon organizmida uzoq undiriladi. Tirik vaksina qoʻllanilganda immunitet barqaror boʻlib, uzoq saqlanadi.

Oʻldirilgan vaksina bakteriyalar va viruslarga yuqori temperatura, ultrabinafsha nurlar, ultratovush, formalin, spirt yoki boshqa moddalar taʼsir ettirib tayyorlanadi (ich terlama, koʻkyoʻtal va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina). Kimyoviy vaksina (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, vabo, difteriya, qoqshol va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina), mikroorganizmlar yoki ularning mahsulotlaridan maxsus ajratib olingan faol komponentlardir.

Anatoksinlar bakterial ekzotoksinlardan ularning zaharli xossalarini formalinda zararsizlantirish yoʻli bilan olinadi. Tibbiyot amaliyotida bitta (monovaksina), ikkita (divaksina) yoki undan koʻp (polivaksina) mikroorganizm komponentlaridan iborat vaksinadan foydalaniladi. Mikroblarning bir necha tipidan tayyorlanib bitta yuqumli kasallikka qarshi qoʻllaniladigan vaksina polivalent vaksina deyiladi. Vaksina turli yoʻllar bilan yuboriladi: muskul orasiga (qizamiq), teri ostiga (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, dizenteriya, vabo, oʻlat va boshqalar), teri yuzasiga (chechak, sil, tulyaremiya, kuydirgi), burunga (gripp) yoki ogʻiz orqali (poliomiyelit). Ayrim yuqumli kasalliklar (chechak, sil, difteriya va boshqalar)ning oldini olish uchun vaksina reja asosida, boshqa hollarda esa epidemik koʻrsatkichlar boʻyicha yuboriladi. Vaksinani keng qoʻllash tufayli bakterial va virusli infeksiyalarning oldini olishga muvaffaq boʻlindi. Veterinariya amaliyotida virusli (qutirish, Auyeski kasalligi, parranda chechagi, oʻrdaklar virusli gepatiti va boshqa) hamda bakteriyali (kuydirgi, brutsellyoz, leptospiroz, brauzet va boshqa) kasalliklarning oldini olish va davolashda tirik, oʻldirilgan vaksinalardan keng foydalaniladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Yuan (sulola)

**Yuan**, Da Yuan (Buyuk Yuan) — Moʻgʻuliston va Xitoyda hukm surgan moʻgʻul sulolasi (XIII—XIV asrlar). Xitoyni istilo etishni Chingizxon boshlab bergan, uning vorisi Oʻqtoyxon davrida 1234-yilga kelib Shimoliy Xitoy moʻgʻullar tomonidan boʻysundirilgan. XIII asrning 50-yillari oxirida Moʻgʻullar davlati amalda bir necha mustaqil davlatlarga parchalanib ketgan. Ulardan biri Xubilay davlati edi (xonlik taxtiga 1260-yil oʻtirgan). Bu davlat tarkibi dastlab Moʻgʻuliston va Shimoliy Xitoydan iborat edi. 1271-yil Xubilay oʻz sulolasiga xitoycha Yuan nomini bergan. 1279-yil Xubilay qoʻshinlari Janubiy Sun saltanatini tugatib Janubiy Xitoyni istilo etishni yakunlashgan. Vyetnam, Birma va Yaponiyaga qilingan yurishlar natija bermagan. Xubilayning birinchi vorisi Temur (1295— 1307)dan soʻng taxt uchun qattiq kurash boshlangan. 1308—32 yillarda 6 ta imperator oʻzgargan. Toʻgon Temur davrida (1333—68) Xitoyda xalq qoʻzgʻolonlari boshlangan. Ulardan eng yirigi "Qizil qoʻshinlar" nomi bilan mashhur boʻlgan. 1368-yil Yusufiy sulolasi agʻdarilib xitoyliklarning Min sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. Chingiziylarning Moʻgʻulistondagi hokimiyati ham tanazzulga uchrab bir qancha mayda mulklarga boʻlinib ketgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# 608

**608**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 1-mingyillik |
| Asrlar: | * 6-asr
* **7-asr 8-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 580-lar
* 590-lar
* **600-lar 610-lar
* 620-lar
 |
| Yillar: | * 601
* 602
* 603
* **604 605
* 606
* 607
 |

## Voqealar

* Вступил на престол Папа римский Бонифаций IV, позже канонизированный.
* Завоевание персами Сирии.

## Tugʻilgan

## Vafot etgan

* Айдан, король гэльского королевства Дал Риада
* Евлогий — патриарх александрийский

|  |
| --- |
| **Bu maqola ruscha yozilgan.** |
|  |
Iltimos, maqolani oʻzbek tiliga tarjima qiling. |
# Den Syaopin

Den Syaopin
**Den Syaopin** (22-avgust 1904, Sichuan – 19-fevral 1997, Pekin) — Xitoy davlat va siyosat arbobi, Xitoy Kompartiyam (XKP) maslahatchilar Markaziy komissiyasining raisi (1982—1987). XXR Markaziy harbiy kengashi raisi (1983—1990). 1975–76 va 1977—1982-yillarda XKP Markaziy Komiteti raisining oʻrinbosari. XKP MK bosh kotibi (1956—1966). XXR Davlat maʼmuriy kengashi bosh vazirining oʻrinbosari (1952—1954), XXR Davlat kengashi bosh vazirining oʻrinbosari (1954—1966). XKP MK Harbiy kengashining raisi (1981—1989). „Madaniy inqilob“ davrida (1966—1976) „Mao Szedunga qarshi qaratilgan yoʻlni oʻtkazganligi“ uchun Den Syaopin taʼqibga uchragan va surgun qilingan. Mao Szedun oʻlimidan keyin (1976-yil sentabr) rahbarlik ishiga qaytarildi va avvalgi hamma lavozimlariga tiklandi (1977). XKP MK ll-chaqiriq 3-plenumida (1978-yil dekabr) Den Syaopin tashabbusi bilan mamlakat miqyosida tub iqtisodiy islohotlar oʻtkazish, bozor tizimini yaratish, xorijiy mamlakatlar bilan savdo, sanoat, moliya sohalarida hamkorlikni keng yoʻlga qoʻyish va boshqalar yirik tadbirlar majmui ishlab chiqildi va muvaffaqiyatli amalga oshirila boshlandi. Den Syaopin butun dunyoda „Xitoyni qayta qurish meʼmori“, „Xitoy islohotining otasi“ sifatida tan olindi. Uning Xitoyda bozor munosabatlarini qaror toptirishga oid fikrlari „Hozirgi Xitoyning asosiy masalalari“ kitobida (1988) bayon qilingan.

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |