Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kasb-hunar kolleji

**Kasb-hunar kolleji** - oʻrta maxsus, kasb-hunar oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yil 29-avgustda kabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, umumiy taʼlim maktablari (9-sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 3-yil K.-h. k. oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi beradi; oʻquvchilarning kasb-hunarga moyilligi, bilim va koʻnikmalarini chuqur rivojlantirish, tanlab olingan kasbhunar boʻyicha bir mutaxassislik va 2—3 ishchi-kasb malaka koʻnikmalarini egallash imkonini yaratadi. K.-h. k.larida taʼlim olish oʻquvchilarga oʻz bilimlarini chuqurlashtirish va tanlagan ixtisosliklariga ega boʻlishni taʼminlaydi. K.-h. k.larida oʻquv dasturlari oldingi oʻquv bosqichi — umumtaʼlim maktablari va keyingi pogʻonada turgan oliy oʻquv yurtlarining oʻquv dasturlari bilan oʻzaro mutanosiblikda boʻlib, taʼlimning uzluksizlik va izchillik prinsipiga amal qiladi. K.-h. k.lari zamonaviy asbob-uskunalar, oʻquv-uslubiy qurollar, koʻrgazmali vositalar, axborot texnologiyalari va kompyuterlar bilan jihozlanadi. K.-h. k.larida ishchi kadrlar emas, balki keng ixtisoslikdagi kichik mutaxassislar tayyorlanadi va ularni tayyorlashda har bir hududning oʻziga xos geografik va demografik shart-sharoitlari va mutaxassislarga boʻlgan mahalliy ehtiyojlari hisobga olinadi. Oʻquvchilarga beriladigan i.ch. taʼlimi oʻquv muassasasining zamonaviy jihozlangan ustaxonalarida va korxonalarida i.ch. amaliyoti bilan uzviy bogʻliq holda olib boriladi. Shu bilan bir qatorda umumiy bilimlar asoslarini berish, yoshlarning dunyoqarashini kengaytirish, ularni har tomonlama rivojlantirish va zamon talablariga javob beruvchi mutaxassis boʻlib yetishishi uchun berilayotgan taʼlim milliy qadriyatlarga hurmat, mustaqil davlatimizga sodiqlik va iftixor tuygʻulari ruhidagi tarbiya bilan mushtaraklikda amalga oshiriladi. K.-h. k.larining bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi diplomlar beriladi. Budiplomlartaʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallangan kasb-hunar boʻyicha mehnat faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradi. 2001/2002 oʻquv yili boshida Oʻzbekistondagi 303 K.-h. k.da 217 mingga yaqin oʻquvchi oʻqidi.

## Manbalar
# Estuariy

**Estuariy** (lotincha — daryoning dengiz suviga tutashgan quyilish qismi) — daryoning dengizga quyiladigan joyidagi voronkasimon va dengiz tomon kengayib boradigan qismi, qoʻltiqcha. E.ning hosil boʻlishi dengiz sathi koʻtarilishi natijasida daryo quyilish qismi vodiysini suv bosishi bilan bogʻliq. Suv qaytgan paytda daryo oqizib keltirgan jinslar dengizga tushib ketadi. Yenisey, Temza, Amur, Elba, Sena daryolari E. hosil qilib quyiladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kotka

**Kotka** — Finlandiyaning jan. qismidagi shahar. Fin qoʻltigʻining shim. qismidagi orollarda, Kyumi-Yoki daryosi quyilishida joylashgan. Aholisi 55,2 ming kishi (1999). Fin qoʻltigʻidagi port (oʻrmon mahsulotlari eksport qilinadi). Mamlakatning oʻrmonchilik sanoati markazi. Taxta tilish, sellyuloza-qogʻoz, kimyo sanoati korxonalari bor. Oʻrmon sanoati uchun jihozlar ishlab chiqariladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yanszi

| Yangtze |
| --- |
|  |
| Tavsif |
| Uzunligi | 6 300 |
| Suv sarfi | 31 900 m³/s |
| Joylashuvi |
|  |
| Davlat | Xitoy |
| Yanszi |

**Yanszi** yoki **Yangtze**, Chanszyan, Yanszitszyan, Koʻk daryo – Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uzunligi - 5800 km, havzasining maydoni - 1808,5 ming km². Tibet togʻligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km²) Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet togʻlarida chuqur daralardan sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo oʻrta oqimida Sichuan soyligi va burmali tizmalarni kesib oʻtgan. Kengligi 300–600 metr, daralardan oʻtgan joyida 120–200 m, chuq. 80–110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir necha tarmoklarga boʻlinib, kengligi 2 km gacha yetadi. Oʻzani qingʻirqiyshiq, orol va sayoz joylari koʻp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Mintszyan, Szyalinszyan, Xanshuy. Daryo vodiysida koʻl koʻp. Duntinxu va Poyanxu koʻllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 34 ming m³/sek., rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gacha qoʻtariladi. Daryo quyilishidan 700 km masofagacha dengiz suvi koʻtarilishi seziladi. Ya. har yili uning suviga sargʻish rang beruvchi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan „Koʻk daryo“ nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan sholipoyalarni sugʻorishda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovchi inshootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. – Xitoyning eng muhim suv yoʻli. SinaTibet togʻlari etagidan 2850 km masofada kema qatnaydi. Uxan shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. boʻyida Chunsin, Uxan, Nankin, deltasida Shanxay shahrilari joylashgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yoʻl oʻtkazgichlar

**Yoʻl oʻtkazgichlar** — ikki yoki undan ortiq transport magistrallari kesishadigan joyga quriladigan koʻprik, transport vositalarining mustaqil harakatlanishi uchun moʻljallanadi. Y.oʻ. avtomobil yoʻli temir yoʻl bilan kesishadigan joyga, shuningdek, transport vositalari va yoʻlovchilar serqatnov boʻladigan shahar yoʻllariga quriladi. Y.oʻ. ning shakliga koʻra, planda toʻgʻri chiziqli, egri chiziqli; bir va koʻp yarusli; balkali, ramali yoki arka tizimli; metall, temirbeton va poʻlat-temir-betondan prolyotli (oraliqli) qilib quriladigan xillari bor. Ular koʻpincha 1—4 prolyotli (10— 40 m va undan ortiq oraliqda) qilib quriladi.

## Manbalar
# Taroq

Oddiy plastik taroq
**Taroq** — soch va soqolni tarash uchun foydalaniladigan vosita. U odatda, hayvon tishlari, suyaklar, yogʻoch, temir va plastik materiallardan yasaladi. Bu asbobdan odatda soch turmaklovchilar va sartaroshlar koʻproq foydalanishadi.

Taroq uzoq tarixga ega boʻlib, eng qadimgi taroqlar 5000 yil oldingi Eron hududlariga tegishli. Orkney va Somersetdagi arxeologik qazishmalardan Temir davriga oid kit suyagidan yasalgan taroqlar topilgan.

## Manbalar
# Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2

| Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2 |
| --- |
|  Koʻrinadigan koronali SARS-CoV-2 virionlarining elektron mikrografi |
|  SARS-CoV-2 virioni chizmasi |
| Subgenus |
Sarbecovirus |
| Shtamm |
Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2 |
| Sinonimlar |
2019-nCoV, HCoV-19 |
| Virus | *SARS-CoV-2* |

**Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2** (inglizcha Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2, SARS-CoV-2) bir zanjirli (+)RNK tutuvchi virusidir. Ushbu virus odamlarda yuqumli boʻlib, COVID-19 koronavirus infeksiyasining sababchisi hisoblanadi.

## Epidemiologiya

Asosiy maqola: COVID-19 pandemiyasi

Maʼlum boʻlgan SARS-CoV-2 shtammi 2019-yil oxirida aholi oʻrtasida paydo boʻlganidan bir necha hafta oʻtgach sogʻliqni saqlash organlari tomonidan aniqlangan deb tahmin qilinmoqda. Infeksiyaning dastlabki maʼlum boʻlgan holati 17-noyabr 2019-yilda aniqlangan deb tahmin qilinadi.

## Manbalar

## Oʻqish uchun

* Brüssow H (Mart 2020). „The Novel Coronavirus – A Snapshot of Current Knowledge“. *Microbial Biotechnology*. 2020-jild. 1–6-bet. doi:10.1111/1751-7915.13557. PMID 32144890.
* Habibzadeh P, Stoneman EK (Fevral 2020). „The Novel Coronavirus: A Bird's Eye View“. *The International Journal of Occupational and Environmental Medicine*. 11-jild, № 2. 65–71-bet. doi:10.15171/ijoem.2020.1921. PMID 32020915.
* ﻿Laboratory testing for coronavirus disease 2019 (COVID-19) in suspected human cases: interim guidance, 2-mart 2020﻿ (Report). Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti. 2-mart 2020. WHO/COVID-19/laboratory/2020.4. License: CC BY-NC-SA 3.0.

## Havolalar

* „Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)“. *Centers for Disease Control and Prevention (CDC)* (11-fevral 2020).
* „Coronavirus disease (COVID-19) outbreak“. *Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST)*.
* „SARS-CoV-2 (Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2) Sequences“. *en:National Center for Biotechnology Information (NCBI)*.
* „COVID-19 Resource Centre“. *The Lancet*.
* „Coronavirus (COVID-19)“. *The New England Journal of Medicine*.
* „Covid-19: Novel Coronavirus Content Free to Access“. *Wiley*. 2020-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-mart.
* „2019-nCoV Data Portal“. *en:Virus Pathogen Database and Analysis Resource*.
# Alipay

**Alipay** (xitoycha: 支付宝) — Alibaba Groupga kiritilgan eng yirik toʻlov tizimlaridan biri boʻlib, 2004-yilda tashkil etilgan. Ushbu toʻlov tizimidan Alibaba Group tomonidan taklif etilayotgan mahsulotlarning toʻlovlari uchun guruh ichida qoʻllanilishidan tashqari, 460 000 dan ortiq boshqa kompaniyalar ham foydalanadi. Yaqinda kompaniya buyurtmani toʻgʻridan-toʻgʻri mobil telefondan toʻlash tizimini ishlab chiqdi, shuningdek, Xitoyning eng yirik uyali aloqa operatorlaridan biri boʻlgan China Unicom bilan hamkorlik shartnomasini imzoladi.

2009-yil 6-iyul holatiga koʻra, roʻyxatdan oʻtgan foydalanuvchilar soni 200 milliondan ortiq va kunlik aylanmasi 700 million yuandan oshgan.

2010-yil dekabr holatiga koʻra, Alipay toʻlov tizimida 550 milliondan ortiq foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, har kuni 8,5 millionga yaqin tranzaktsiyalar amalga oshirilmoqda, bu pul koʻrinishida 385 million dollarni tashkil etadi. 2011-yil yakunlariga koʻra, Alipay ulushi va elektron toʻlovlar segmentidagi toʻlov tizimi 50% dan oshdi, bu esa taxminan 46 milliard dollarga teng.

Alipay 65 ta moliyaviy institutlar, jumladan, Visa va MasterCard toʻlov tizimlari, China Post pochta xizmati, China Unicom mobil operatori, shuningdek, yirik global va mintaqaviy banklar bilan hamkorlik qiladi.

2017-yil 1-yanvardan Alipay AliExpress mijozlari uchun balans xizmatini koʻrsatishni toʻxtatdi. 30 dollargacha boʻlgan hisob-kitoblar bir yil ichida sarflanishi mumkin boʻlgan kuponlarga aylantirildi. 30 AQSH dollaridan oshgan summani egasining bank hisobiga qaytarish taklif qilingan. Har bir bunday qaytarish uchun minimal toʻlov kamida $15.00ni tashkil etadi.

Rossiyada eng yirik Alipay operatori, Sendy, milliy ahamiyatga ega toʻlov tizimi hisoblanadi. Rossiya temir yoʻllari, Rive Gauche, Il De Bote, Azbuka Vkusa, DUD, MUD, Sportmaster, Burger King va boshqa yirik savdo tarmoqlari va korxonalari Alipayga Rossiya Federatsiyasi hududida ulangan.

## Manbalar

## Havolalar

* Xitoy tilidagi rasmiy sayt
* Rus tilida rasmiy sayt
# 2022-yilgi Yozgi Osiyo oʻyinlari

|  |
| --- |
|  |
| Mezbon |
Xanchjou, Xitoy |
| Ishtirokchi Millatlar |
45 |
| Voqealar |
482 ta medallar jamlanmasi, 40 sport turi (61 yo‘nalish) |
| Ochilish marosimi |
23-sentyabr |
| Yopilish marosimi |
8-oktyabr |
| Asosiy joy |
Hangzhou Olympic Sports Expo Center |
| Vebsayt |
 |
| ← Jakarta–Palembang 2018Aichi–Nagoya 2026 → |

**2022-yilgi Osiyo oʻyinlari** (xitoycha: 2022年亚洲运动会; pinyin: *Èr líng èr èr nián Yàzhōu Yùndònghuì*), rasman **XIX Asiad** nomi bilan tanilgan, 2023-yilda Xitoyning Xanchjou shahrida boʻlib oʻtadigan koʻp sport turi boʻyicha musobaqadir.

2015-yil 16-sentyabrda Osiyo Olimpiya Kengashi 2022-yilgi Yozgi Osiyo oʻyinlari Xanchjouda oʻtkazilishini eʼlon qildi.

Oʻyinlar dastlab 2022-yil 10-sentyabrdan 25-sentyabrgacha boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi, ammo COVID-19 pandemiyasi sababli yangi sanalar 2022-yil 19-iyulda 2023-yil 23-sentyabrdan 8-oktyabrgacha eʼlon qilindi.

## Ishtirokchi davlatlar

Oʻyinlarda Osiyo Olimpiya Kengashiga aʼzo boʻlgan 45 ta davlatning barchasidan sportchilar ishtirok etadi (sportchilar soni qavs ichida koʻrsatilgan).

| XIX Osiyo oʻyinlarida ishtrok etuvchi Milliy Olimpiyada jamoalari va qatnashuvchi sportchilar soni |
| --- |
| * Afgʻoniston
* Bruney
* Bangladesh
* Butan
* Bruney
* Kambodja
* Xitoy
* Xitoy Taypeyi
* Sharqiy Timor
* Gonkong
* Hindiston
* Indoneziya
* Eron 540 ta sportchi
* Iroq
* Yaponiya
* Iordaniya
* Qozogʻiston
* Quvayt
* Qirgʻiziston
* Laos
* Livan
* Makao
* Malayziya
* Maldiv
* Mongoliya
* Myanma
* Nepal
* KXDR
* Ummon
* Pokiston
* Falastin
* Filippin
* Qatar
* Saudiya Arabistoni
* Singapur
* Koreya Respublikasi
* Shri Lanka
* Suriya
* Tojikiston
* Tailand
* Turkmaniston
* Birlashgan Arab Amirliklari
* Oʻzbekiston
* Vyetnam
* Yaman
 |

## Manbalar
# Kalligrafiya

**Kalligrafiya** (yunoncha *καλλιγραφία* — „chiroyli xat“) — tasviriy sanʼatning bir turi, chiroyli va aniq yozish hunari. Hozirgi paytda kalligrafiya asosan taklifnomalarda va toʻy qutlov xatlarida qoʻllanadi hamda graffiti, shriftlar va qoʻlyozma logotiplarida, diniy sanʼatda, grafikli dizaynda va ayrim taʼrixiy maʼlumotlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
# Yongʻin

**Yongʻin** — bir zumda shiddat bilan roʻy beradigan va tez tarqaladigan yonish jarayoni. Moddiy boyliklarni yoʻqotadi va inson hayoti uchun xavf soladi. Yongʻinga, asosan, olovdan ehtiyotsizlik bilan foydalanishdan sodir boʻladi Ha.

elektr va gaz asboblaridan hamda ishlab chiqarish jihozlaridan foydalanishning qoida va meʼyorlarini buzish, moddalar (materiallar) ning oʻzoʻzidan alangalanishi sabab boʻladi. Tashqi (ochiq), mas, choʻl, oʻrmon, neft va gaz favvoralari Yongʻini; ichki (berk), mas, shaxta, bino ichidagi Yongʻin xillarga boʻlinadi. Yongʻin ishgʻol qilgan fazoni shartli ravishda zonalarga: faol yonish, issiqlik taʼsir etuvchi va tutun bilan qoplash zonalariga boʻlinadi. Faol yonish zonasi (Yongʻin oʻchogʻi) yuqori issiqlik va tutun hosil qiladi. Bunda materiallar koʻpincha atmosfera havosining kislorodi bilan oʻzaro taʼsirlashib tutaydi, alangalanadi, natijada issiqlik va tutun hosil boʻladi. Yonayotgan qurilmalar va materiallar issiklik taʼsirida qiziydi va alangalanadi, yonmaydiganlari deformatsiyalanadi. Bu zonadagi eng yuqori tra tashqi Yongʻinda sodir boʻlib, qattiq materiallar 1000°—1250°, suyukliklar 1100°—1300°, yonuvchi gazlar 1250°—1350° tra chiqaradi. Faol yonish zonasini boshqa zona — issiqlik taʼsir etuvchi zona qurshab oladi. Uning issiqlik taʼsiri taxminan 60—80° pastroq boʻlib, atrofdagi obyekt va insonlar uchun xavfli boʻladi. Yongʻin vaqtida ajralib chiqadigan yonish mahsuloti (tutun) bilan qoplash zonasini hosil qiladi. Tutun tarkibida, odatda, azot, kislorod, uglerod oksidi, karbonat angidrid, suv bugʻlari, kul va b. moddalar boʻladi. Tutun tarkibiga kiruvchi toʻla va chala yonish mahsulotlari juda zaharli, ayniqsa, polimer materiallar yonganda oʻta zaharli boʻladi. Baʼzi hollarda chala yongan mahsulotlar, mas, uglerod oksidi kislorod bilan yonuvchi va portlashga xavfli aralashma hosil qilishi mumkin. Yongʻin bilan kurashishda oʻt oʻchirish texnikasidan foydalaniladi.

## Havolalar

Yong'inga qarshi zamonaviy uskuna va vositalar

## Manbalar
# Sian metropoliteni

| Sian metropoliteni |
| --- |
| Fayl:Xian Metro logo.svg |
| Maʼlumot |
| Davlat | Xitoy |
| Shahar | Sian |
| Ochilgan vaqti | 2011-yil, 16-sentabr |
| Boshqaruvchi shirkat | Xi'an Rail Transit Group Co., Ltd. |
| Davlat | Xitoy |
| Uzunligi | 161,8 km |
| Stantsiyalari soni | 100 ta |
| Yoʻllari soni | 5 ta |
| Kunlik yoʻlovchilar soni | 2,354 million |
| Yillik yoʻlovchilar soni | 746,2 million |
| Boshligʻi | {{{Boshligʻi}}} |
| Sxemasi |
|  |

**Sian metropoliteni** — Xitoyning Sian shahri aholisiga xizmat ko'rsatadigan tezkor metro tizimi.

## Manbalar

## Havolalar
# Manbalar

**Manbalar**, tarixiy manbalar – oʻtmishda bilan bog'liq barcha hududlaridan biridagi maktab o'quvchilari o'rtasida o'tkazilayotgan bayram tadbirlaridan lavhalar namoyish qilish va uchun birinchi marta maydonning odamzod qoʻli bilan bunyod etilgan tarixiy jarayon izlarini oʻzida aks ettiruvchi va kishilik jamiyati tarixini oʻrganish imkonini beruvchi hozirgi kungacha saqlangan har qanday osori atiqa, yozma manba, maʼnaviy (til, eʼtiqod, urf-odat) qadriyatlar. M. tarixiy tadqiqotlarning asosiy poydevori hisoblanadi. Ularni keng koʻlamda sinchiklab oʻrganmasdan turib kishilik jamiyatining tadrijiy taraqqiyoti tarixini tahlil qilib boʻlmaydi. M.ning xili nihoyatda koʻp, ammo maʼlum darajada aniq va toʻla maʼlumotlarga ega M. majmuasi cheklangan. Yozuv hali yuzaga kelmagan ibtidoiy jamoa davridan faqat moddiy madaniyat qoldiqlari (turar joy, makon, manzil, mehnat qurollari) saqlangan xolos. Ulardan, asosan, ibtidoiy jamiyat davri hayotini, qisman qadimgi dunyo va oʻrta ayerlar tarixini tadqiq etishda foydalaniladi.

Ishlab chiqaruvchi xoʻjaliklar (dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik), savdo-sotiq munosabatlari yuzaga kelib rivoj topgan sivilizatsiya davri tarixini oʻrganishda esa yozma manbalar birinchi darajali ahamiyat kasb etadi. Bu davr M.ining soni va sifati kishilik jamiyatining maʼnaviy kamoloti, xususan, yozuv va xatsavodning yuksakligiyu qanchalik tarq-algani va yozma M.ning saqlanish holatiga bogʻliq boʻlgan. Shu boisdan bizning davrimizgacha, ayniqsa, qadimgi yozma manbalar oz saqlangan boʻlsa, keyingi tarixiy davrlar uchun xos hisoblangan tosh, sopol, qayin poʻstlogʻi, pergament va qogʻozga bitilgan, shuningdek, bosma asarlar keng tarqalgan.

Yozma tarixiy M., shubhasiz, kishilik jamiyatining ijtimoiy va shaxsiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan. M. shartli ravishda 8 turkumga boʻlinadi: yozma, ashyoviy, etnografik, lingvistik, toponimik, ogʻzaki (folklor), kino, fono va fotomateriallar. M.ni turkumlarga boʻlish, ularning yuzaga kelishi, tadqiqot qilish, mu-alliflarini aniqlash, haqqoniyligi va toʻlikligini belgilash kabi masalalar bilan manbashunoslik fan i shugʻullanadi.

## Adabiyotlar

* Arsixovskiy A. V., Arxeologiya asoslari, T., 1970; Kabi rov J., Sagdullayev A., Oʻrta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990; Ahmedov B., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

Abdulahad Muhammadjonov.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Van Tsi

| Van Tsi |
| --- |
| Asl ismi |
王绩 |
| Tavalludi |
585 Tan imperiyasining Lunmen uyezdi |
| Vafoti |
644 Tan imperiyasining Lunmen uyezdi |
| Kasbi |
shoir |
| Ijod qilgan tillari | Classical Chinese |
| Fuqaroligi |
Tan imperiyasi, Suy imperiyasi |

**Van Tsi** (xitoycha 王绩, pinyin Wang Jī; 585-644) — Tan sulolasi davridagi xitoylik shoiri. Uning asarlari „Uch yuz tang sheʼrlari“ bayoziga kiritilgan.

## Tarjimai hol

585-yilda Tszyanchjou viloyatning Lungmen uyezda (hozirgi Shansi provinsiyasi, Xeszin uyezdi) yozuvchilar oilasida tug‘ilgan, shoirlar Van Tun va Van Bo shulardan chiqqan. U Suy imperiyasi mavjudligining oxirida davlat xizmatiga kirgan, dastlab imperator arxivida korrektor, soʻngra Olti boʻlimning idorasi boshligʻi lavozimiga koʻtarilgan.
618-yilda Tan imperiyasi tashkil topgandan soʻng musiqa boʻlimi boshligʻi oʻrinbosari lavozimiga oʻtkazildi. Koʻp oʻtmay u isteʼfoga chiqdi va ulugʻ shoirning shon-sharafi bilan oʻz ona yurtiga qaytib keldi. U bohem yovvoyi hayotini boshqargan, adabiy faoliyatdan sharob va ayollarni afzal koʻrgan. U imperator Gaotsun (Li Yuan)ning uni oʻz mulozimlariga qoʻshishga urinishini qaytarishga muvaffaq boʻldi. U 644-yilda uyda vafot etdi.

## Ijodiyot

Asarlarning aksariyati *tog‘ va suv, bog‘ va dala* uslubidagi manzara lirikasi. Asarlarning sevimli mavzulari tabiat qoʻynidagi yolgʻiz hayot va quvnoq doʻstona bayramlar tasviridir. Uning sevimli shakli besh soʻzli sakkiz baytli luyshi boʻlib, unda u klassik xitoy sheʼriyatining barcha talablariga rioya qiladi: muvozanat, toʻyinmaganlik, shaffoflik va ajralish. Van Tsi ijodi tang shoirlarining kelajak avlodlariga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Asarlar toʻplamlari saqlanib qolgan: „Sharqiy sohildan faylasufning tanlangan asarlari“. Eng mashhur sheʼrlari „Men traktirdan oʻtyapman“ va „Men uzoqlarga qarayman“.
Uning asarlari „Uch yuz tang sheʼrlari“ bayosiga kiritilgan.

## Manbalar
# Sima Chengzhen

Sima Chengzhen ( xitoylik trad.chàngíngíngín , s. chīīīīyēn , pinyin Sīmǎ Chéngzhēn , *647* - 735) - Shanqing maktabining o'n ikkinchi daoist patriarxi , shuningdek, mashhur shoir, rassom va qo'shiqchi.

Asli Jin qirolligidagi Sima imperator sulolasining yon shoxidan (265-420)  . Xenan provinsiyasida tug'ilgan , ammo u daoizmni afzal ko'rgan va Sonshan tog'idagi monastirda taoizm amaliyotida o'qitilgan , uning o'qituvchisi Pan Shizhen edi. U sanʼatda muvaffaqiyat qozongan, sheʼr yozgan, rasmlar chizgan, xattotlik bilan shugʻullangan. U shoirlar Li Po va Van Vey bilan do'st edi. U Taoistik kosmologiya, tibbiyot, boqiylikka erishish amaliyoti, meditatsiya va ichki alkimyo sohasida 15 ta insho qoldirdi  .

Ko'pgina daochilardan farqli o'laroq, u sud va siyosatdan qochmadi, u imperator Vu Tsetyan , imperator Ruizong va Syuantszun saroyida xizmat qildi, daoizmning davlatning rasmiy dini sifatidagi mavqeini mustahkamlashga g'amxo'rlik qildi. Imperator Ruizongning qizlaridan biri uning shogirdi bo'ldi va uning uchun imperator Tiantayshan tog'ida monastir qurdi  .

Uning eng mashhur asari " Tsovanlun " risolasidir ( V.V. Malyavinning "Unutilishda bo'lish to'g'risida" tarjimasiga qarang), unda "Tao sari yetti qadam" meditatsiya bo'yicha amaliy ko'rsatma sifatida tuzilgan.

Sima Chengzhenga ko'plab adabiyotlar bag'ishlangan - biografiyalar, she'riy bag'ishlanishlar, shu jumladan Buddist kanonining bo'limlari  .

## Adabiyot [ tahrir | kodni tahrirlash ]

* *Fabritsio Pregadio.* Taoizm entsiklopediyasi. - Nyu-York: Routledge, 2008. - T. 1. - S. 911-913. - ISBN 978-0-7007-1200-7 .
* Sima Chengzhen. Unutilish haqida. Malyavin tarjimasi. - kitobda Malyavin V.V. Yurakdagi chaqmoq. Xitoy an'analari seriyasida ruhiy uyg'onish De vita spiriti M. Natalis 1997 yil. 367 b.
* Tomas Julch. Der Orden des Sima Chengzhen va des Wang Ziqiao. Untersuchungen zur Geschichte des Shangqing-Daoismus in Den Tiantai-Bergen. Gerbert Utz Verlag Myunchen 20011 ISBN 978-3-8316-4083-6
* Sima Chengzheng , *Guqin* Silk String Zither

## Eslatmalar [ tahrir | kodni tahrirlash ]

1. ↑Orqaga o'tish:1 2 3 Pregadio, p. 911
2. ↑ Xose Ignasio Kabezon. Sxolastika: madaniyatlararo va qiyosiy nuqtai nazar. - Albany, 1998, Nyu-York Davlat Universiteti Press, isbn = 0-7914-3777-9, p. 124
3. ↑ Livia Kohn. Daoizm qo'llanma. - Leiden, 2000, Brill, isbn=90-04-112081, p. 347
4. ↑ Lui Komjati. Barkamollikni tarbiyalash: erta Quanchjen daoizmida tasavvuf va o'z-o'zini o'zgartirish - Leiden, 2007, Brill, isbn = 978-90-04-16038-5, p. 20
5. ↑ Livia Kohn. Xitoy shifo mashqlari: Daoyin an'anasi - Gonolulu, 2008, Gavayi universiteti matbuoti, isbn = 978-0-8248-3269-8, p. 147