Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qapagʻon xoqon

**Qapagʻon xoqon** (? 716) — Turk xoqonligi hukmdori (691—716). Uning ismi Oʻrxun bitiktoshlarida Qapagʻan, Xitoy yilnomalarida esa Mochjo shaklida uchraydi.

U Ikkinchi Turk xoqonligining asoschisi boʻlmish akasi Eltarish xoqon vafot etgach, 691 yilda xoqonlik taxtiga oʻtirgan. Qishloq xoʻjaligi davrida xoqonlik yana Markaziy Osiyoning eng yirik davlatiga aylangan. Qishloq xoʻjaligi dastlabki faoliyatini Tabgʻach (Xitoy)ga hujum uyushtirish bilan boshlagan. U 693—706 yillar oraligʻida Eltarish xoqonning oʻgʻillari — Bilga xoqon va Kultegin bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi havzalari hamda Shanʼdun (Xitoyning shim.sharqi) oʻlkasiga yurish qilib, 23 ta shaharni qoʻlga kiritganligi qadimiy turkiy bitiktoshlarda qaydetilgan. 699 yilda bir qism xoqonlik qoʻshinlari jan.gʻarbga, Temir qapigʻgacha yetib kelgan, 710 yilda esa Buxoro, Sugʻd, Toxariston oʻlkalariga istilochilik yurishlari uyushtirayotgan arablar bilan toʻqnash kelgan. Qishloq xoʻjaligi 700 yilda Bilga xoqon rahbarligida Tangut oʻlkasiga (Shim. Gʻarbiy Xitoy — Tibetning shim.) qoʻshin yuboradi va boʻysundiradi. 701 yilda xoqonlik qoʻshinlari Xitoyning shim.gʻarbidagi Olti Chub Sugʻdaq oʻlkasiga yurish qiladi va OʻngTutuq rahbarligidagi 50 ming kishilik Xitoy qoʻshinini magʻlub etadi. Qishloq xoʻjaligi davrida yirik turkiy qabilalardan 699 yilda turgashlar, 703 yilda basmillar, 705— 706 yillarda bayirqular, 709 yilda chik va azlar, 710 yilda qirgʻizlar va turgashlarga qarshi qoʻshin tortilib ular qaytadan Turk xoqonligi tarkibiga qoʻshib olinadi. Qishloq xoʻjaligi hukmronligi da7 vomida xoqonlik va Markaziy Osiyoda katta nufuzga ega boʻlgan bir qancha yirik qabilalar orasida toʻqnashuvlar yuz bergan. Bitiktoshlarda 711 yilda turgash, 711—714 yillarda qarluq, 714 yilda az, 715 yilda izgil, 715—716 yillarda oʻgʻuz va toʻqqiz tatar singari qabilalar bilan jang olib borilgani hikoya qilinadi.

Xitoy yilnomalarida qayd etilishicha, 716 yilda Qishloq xoʻjaligi Toʻgʻla (Tola) daryosi boʻyida bayirqu urugʻi ustidan gʻalaba qozonib, poytaxt Oʻtukanga qaytayotganda yoʻdda yetarli xavfsizlik chorasi koʻrilmagani bois pistirmaga duch keladi va mazkur qabilaga mansub jangchi tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967;
* Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul’tet SPbGU, 2005.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dalolatnoma

**Dalolatnoma** — muayyan shaklda tuzilgan rasmiy yozma yuridik hujjat.

Dalolatnomalar:

* normativ hujjatlar (ular umumiy huquq meʼyorlarini belgilaydi),
* individual hujjatlar (ular aniq hollarga taalluqli boʻladi, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjatlar, sud qarorlari)
* sharhlovchi (qonunlarni rasmiy izohlashga oid) hujjatlarga boʻlinadi.

## Notarial dalolatnomalar

Qonunda koʻzda tutilgan tartibda tuzilgan, muayyan huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan turli hujjatlar ham (mas., fuqarolik holati hujjatlari) dalolatnoma deb ataladi. Dalolatnomaning yana bir turi notariat ishlarda foydalanaluvchi dalolatnomalardir. Bu dalolatnomalarda hodisa (savdo almashinuv, jinoiy yoki boshqa hodisalar) asosida amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarda vaqt ya'ni sana oy yil, kamida 2 nafar ishtirokchilar ya'ni guvohlarning ism familyasi soʻroq davomida berilgan koʻrsatmalari aynan keltirilgan imzolangan holda keltiriladi, keltirilgan korsatmalar asosida tekshiruvlar korsatuvlar amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarni tuzish va qonuniy asosda amalga oshirilishi tegishli qonunlar asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddasida quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerakligi koʻrsatilgan:

1. tugʻilish;
2. oʻlim;
3. nikoh tuzilganligi;
4. nikohdan ajralish.

Mazkur dalolatnomalar fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari (Fuqarolar yigʻini)da yuritiladi.

## Qonuniy aktlar

Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hamda muayyan yuridik oqibatlarni yuzaga keltiruvchi turli xil boshqa hujjatlar ham dalolatnoma hisoblanadi. Ular muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bogʻliq biron-bir boʻlib oʻtgan (sodir boʻlgan) voqea, hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladi. Bunday dalolatnomalar deyarli barcha hollarda pul mablagʻlari va moddiy boyliklarga bogʻliq boʻladi, binobarin ular koʻproq tadbirkorlik, moliya-xoʻjalik faoliyatida, hisob-kitob, oldi-sotdi va savdo sohalarida keng qoʻllanadi.

Ular:

* tegishli taftish oʻtkazilgandan keyin,
* rahbarlik almashinayotganda,
* moddiy boyliklarni bir xususiy yoki yuridik shaxsdan ikkinchisiga oʻtkazishda,
* qurib tugallangan inshootlarni qabul qilishdan oldin va keyin,
* mashina va uskunalarning yangi nusxalarini sinovdan oʻtkazish chogʻida,
* qimmatdor buyumlarni hisobdan oʻtkazish yoki hisobdan chiqarishda,
* tovarlarni miqdor va sifat boʻyicha qabul qilib olishda,
* baxtsiz hodisalar yoki tabiiy ofatlar oqibatlarini tekshirishda,
* sud-tergov ishlari va tibbiyot sohasida,
* xodimlarning moddiy, yashash sharoitlarini oʻrganishda va boshqa hollarda tuziladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Epigrafika

**Epigrafika** (yun.— bitik) — qattiq jismlar — tosh, metall, sopol va boshqalardagi, asosan, qadimiy va oʻrta asrlarga oid yozuvlar (bitiklar)ni toʻplash, nashr etish va sharhlash bilan shugʻullanuvchi yordamchi tarix fani. Adabiyotda epigrafik yodgorliklar deb qadimiy bitiklar aytiladi. Uygʻonish davrnda, antik va sharq tarixiga umumiy qiziqish kuchayishi munosabati bilan vujudga kelgan. Dastlab Epigrifika faqat Italiya, Gretsiya, Shim. Afrika va Falastinda topilgan qadimiy yozuvlarni oʻrgangan (qarang Paleografiya). qadimiy turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar ham noyob epigrafik yodgorlik sanaladi (qarang Urxun-Yenisey yozuvlari).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tangutlar

**Tangutlar** - Tibet-Birma guruhiga mansub xalq. X asrda Shimoliy Xitoyda Sisya davlatini barpo etishgan. Tangutlar Xitoy bilan tez-tez urushib turgan. XoroXotodagi arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Tangutlar. oʻz yozuvi va madaniyatiga ega boʻlgan. Moʻgʻullar tomonidan SiSya davlati yakson etilgach (1227), ular bilan qoʻshilib ketgan, bir qism T. Sinxay viloyatidagi tibetliklar tarkibiga kirgan; 2) Dashti Qipchoq oʻzbeklari tarkibida ham tangutlar qabilasi boʻlgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |