Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vikipediya

Vikipediya|  |
| Web-manzil |
www.wikipedia.org |
| Interwiki |
XX: |
| Asosiy boʻlim |
jami 287 boʻlim |
| Asos solingan sana |
15-yanvar, 2001 |
| Asoschi |
Jimmy Wales va Larry Sanger |
| Maqolalar soni |
20 milliondan dan ortiq |
| Egasi |
Wikimedia Foundation |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikipediya** — koʻp tilli, erkin, onlayn ensiklopediya. U koʻngillilar jamoasi tomonidan ochiq hamkorlik hamda vikiga tayanuvchi tahrir tizimi asosida yoziladi va yuritiladi. Ushbu loyiha 2001-yil 15-yanvarda mutaxassislarga moʻljallangan Nupediaga toʻldiruvchi sifatida yaratilib, hozirda uni notijorat Wikimedia Foundation tashkiloti boshqaradi. Vikipediya bugunga kelib eng katta va eng koʻp koʻzdan kechiriladigan maʼlumot manbasiga aylandi. Hozirda bu bepul ensiklopediyada dunyoning 283 tilida 59 milliondan oshiq maqola bor. Vikipediyaning eng katta ingliz tili boʻlimi 7209385 ta maqolaga ega. Taqqoslash uchun, qogʻoz nashrdagi ensiklopediyalar orasida eng kattasi boʻlmish *Encyclopædia Britannica* (*Britaniya Ensiklopediyasi*)dagi maqolalar soni 130 ming atrofidadir. Bundan tashqari, Vikipediyaning juda mashhur boʻlib ketishi ortidan unga yondosh Vikiombor, Vikilugʻat, Vikikitob, Vikiversitet, Vikiiqtibos hamda Vikiyangiliklar kabi loyihalar ham paydo boʻlgan.

## Tarixi

Asosiy maqola: Vikipediya tarixi
*wikipedia.com* va *wikipedia.org* domenlari mos ravishda 2001-yil 12-yanvarda va 2001-yil 13-yanvarda roʻyxatga olingan.

Vikipediyaga 2001-yil 15-yanvarda Amerika Qoʻshma Shtatlari fuqarolari Jimmy Wales va Larry Sanger asos solishgan. Sanger „Vikipediya“ soʻzini inglizcha „wiki“ va „encyclopedia“ soʻzlarini birlashtirib oʻylab topgan. „Wiki“ soʻzi aslida gavayiliklarning soʻzi boʻlib, „tez“ degan maʼnoni bildiradi va koʻpchilik birgalikda yaratadigan web sahifalar shu nom bilan ataladi. Jimmy Walesning niyati *Britannica* sifatiga yoki undan ham yuqori darajaga erishish va ensiklopediyani bosma holida tarqatish boʻlgan edi.

## Oʻzbek tilidagi Vikipediya

Asosiy maqola: Oʻzbekcha Vikipediya
Oʻzbek tilidagi Vikipediyada 350 263 ta maqola bor. Foydalanuvchilar soni — 288 120, ulardan 529 nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan. Jami sahifalar soni (munozara, turkum va hokazo bilan qoʻshib hisoblaganda) — 1 274 036.

## Oʻzbekcha Vikipediyaning Oʻzbekiston hududida toʻsilishi

Asosiy maqola: Oʻzbekcha Vikipediya#Toʻsilishi
2011-yilning oxirida nomaʼlum sabablarga koʻra Oʻzbekiston hududida oʻzbek Vikipediyasi toʻsib qoʻyildi. Bu oʻzbekcha Vikipediyaning rivojlanishini jiddiy oqsoqlantirdi. Bugungi kunda esa Oʻzbekistonda foydalanuvchilar oʻzbekcha Vikipediya sahifalarini hech qanday muammolarsiz ocha oladilar.

## Turli tillardagi nashrlari

Vikipediya juda koʻplab tillarda har kun, soat va soniyada toʻldirilib borilmoqda. Ayniqsa quyidagi tillar bunga yaqqol misol boʻla oladi:

1. Inglizcha Vikipediya (7209385)
2. Nemischa Vikipediya (3136412)
3. Fransuzcha Vikipediya (2769667)

Toʻliq roʻyxat bu yerda.

## Manbalar

## Havolalar
# 16-iyul

**16-iyul** — Grigoriy taqvimida yilning 197- (kabisa yilida 198-) kuni. Yil yakuniga 168 kun qoladi.

|  |
| --- |
| ← **iyul** → |
| Du | Se | Ch | Pa | Ju | Sh | Ya |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |
| 2026-yil |

## Bayramlar

*Yana qarang: Turkum:16-iyul bayramlari*

## Voqealar

*Yana qarang: Turkum:16-iyul voqealari*

* 622 — Islomiy taqvim boshlangan kun, Muhammad (sav) Makkadan Madinaga hijrat qilishi.
* 1054 — Nasroniylik cherkovlari ikki guruhga ajraldi.
* 1945 — AQSHning Nyu-Meksiko shtatida atom bombasining ilk sinovi *(suratda)* muvaffaqiyaatli oʻtdi.
* 1950 — Urugvay-Braziliya futbol jamoalari oʻyinida Braziliya magʻlub boʻldi.
* 1969 — „Apollon-11“ Oyga uchdi.
* 1990 — Ukraina oʻzining suverenitetini eʼlon qildi.

## Tavalludlar

*Yana qarang: Turkum:16-iyulda tugʻilganlar*

## Vafot etganlar

*Yana qarang: Turkum:16-iyulda vafot etganlar*

## Havolalar

* days.peoples.ru (Wayback Machine saytida 2012-01-27 sanasida arxivlangan)(rus.)
# Oktava

Oktavalar
**Oktava** (lotincha: *octāva* soʻzidan; „sakkizinchi“ degani) — musiqada bir tovush chastotasi ikkinchi tovush chastotasidan ikki marta katta boʻlgan intervaldir. Oktava intervali diatonik tovushlar qatorida sakkizta pogʻonani qamraydi. Masalan, *do*dan keyingi *do*gacha, *re*dan keyingi *re*gacha va hokazo. Oktavaning belgisi 8 raqamidir. Biri ikkinchisidan bir oktavaga farq qilgan tovushlar odamga juda oʻxshash eshitlsa-da, bu tovushlarning balandligi har xil boʻladi.

## Turlari

Oktavalarning uch turi bor:

* Toza oktava — sakkiz pogʻonali va olti tonli interval. Ikki xil balandlikka ega, birining chastotasi ikkinchisinikidan ikki marta katta boʻlgan ikki tovushning eng sodda bogʻlanishi.
* Kichraytirilgan oktava — sakkiz pogʻonali va besh tonli interval.
* Katalashtirilgan oktava — sakkiz pogʻonali va olti yarim tonli interval.

## Havolalar

* Oktava anatomiyasi (ingl.)
# Nota (musiqa)

**Nota** (lotincha nota) — 1) musiqa asarlarini yozib olish uchun qoʻllaniladigan yozuv belgisi (qarang Nota yozuvi); 2) musiqa asari yozilgan varaq, daftar, kitob va boshqa

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Nota yozuvi |
| --- |
|   |   |  C |   D |   E |   F |   G |   A | H (B) |
|   |  |  |  |  |  |  |  |  |   |
|   |   | do | re | mi | fa | sol | lya | si |   |

 |

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Italyan tili

| Italyan tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
italiano, lingua italiana |
| Mamlakatlar |
Italiya, San Marino, Malta, Shveysariya, Vatikan, Sloveniya, Xorvatiya, Argentina, Braziliya |
| Rasmiylik holati |  Yevropa Ittifoqi Yevropa Ittifoqi  Italiya  Shveysariya  San Marino  Vatikan  Xorvatiya  Sloveniya |
| Mintaqalar |
Somali, Eritreya, Liviya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
59 million (ona tili; 2007) 85 million (umuman) |
| Tartiblovchi tashkilot |
Accademia della Crusca (norasmiy) |
| Turkumlanishi |
| Turkum |
Yevroosiya tillari |
| Til oilasi |
Hind-yevropa tillari
Italiy tillari
Roman tillari
Italo-dalmatian ostguruhi |
| Alifbosi |
Lotin alifbosi |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
it |
| ISO 639-2 |
ita |
| ISO 639-3 |
ita |

**Italyan tili** (italyancha: *italiano* — „italyancha“ yoki italyancha: *lingua italiana* — „italyan tili“) roman tillaridan biri boʻlib, unda, asosan, Italiya, Shveysariya, San Marino, Vatikanda gaplashishadi; bundan tashqari Malta, Monako, Xorvatiya, Sloveniya, Fransiya, Liviya, Eritreya va Somali kabi mamlakatlarning ayrim viloyatlarida italyancha gaplashadigan aholi istiqomat qiladi. Amerika va Avstraliya qitʼalarida ham baʼzi immigrantlar italyan tilini ona tili deb hisoblaydi.

Italyan tili shevalari 3 katta guruhga boʻlinadi: shim., markaziy va jan. Jonli lotin tili asosida yuzaga kelgan. Lotin tilining asta-sekin italyan tili sifatida qayta tarkib topishi VI—XX asrlarga toʻgʻri keladi. XIII asrdan boshlab ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot bilan Italiya shevalari ichida Florensiya (Toskan) shevasi alohida oʻrin egalladi va shu asosda italyan adabiy tili shakllandi. Italyan tilidagi soʻzlar deyarli qoʻsh undoshli boʻlib, unli tovushlar bilan tugaydi. Urgʻu soʻzning oxiridan ikkinchi boʻgʻiniga tushadi. Egalik olmoshi artikl bilan keladi. Gapda soʻz tartibi erkin. Yozuvi lotin alifbosi asosida.Yevropa Ittifoqi statistikasiga binoan italyancha 59 million nafar aholi uchun ona tilidir, yana 14 million kishi undan ikkinchi til sifatida foydalanadi.

* Fayl:Map Italophone World — updated.png
* Italiya maktabida qoʻlda yozilgan chiroyli yozuv
*

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Berloco, Fabrizio*. The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu, 2018. ISBN 978-8894034813.
* Canepari, Luciano*. Il MªPi – Manuale di pronuncia italiana* (Italian). Bologna: Zanichelli, 1992. ISBN 978-8808246240.

## Foydali havolalar

 (Wayback Machine saytida 2022-10-22 sanasida arxivlangan) — Italiya va italyan tili hamda grammatikasi haqidagi sayt
# Akkord

**Akkord** (lotincha: accordo — uygʻunlashtiraman; italyancha: *„accordo“*; fransuzcha: *„accord“* — birdamlik) — turli balandlikdagi uch va undan ortiq tovushlarning qoʻshilib, yaxlit holda sadolanishi.

## Turlari

Akkordlarning aksariyati tersiya intervali boʻylab joylashgan holda (oʻzgacha holatdagilari ham ana shu tartibda joylashtirilib) tahlil etiladi. Kvinta oraligʻidagi ikki tersiyadan iborat akkord — uchtovushlik (3 raqami bilan belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uchinchi tersiya tovushi qoʻshilsa — septakkord (7 raqami bilan belgilanadi), unga yana bir tersiya tovushi qoʻshilsa — nonakkord (9 raqami bilan belgilanadi) deb ataladi; mazkur akkordlardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi.

Barcha akkordlarning pastki tovushi — asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uchinchisi — kvinta toni, toʻrtinchisi — septima toni, beshinchisi — nona toni deb yuritiladi va ana shu intervallarga mos raqamlar bilan belgilanadi.

Akkordlar tarkiban (katta yoki kichik tersiyalar oldinma-ketin joylashishi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, soʻngra kichik tersiyalardan tuzilgan akkord katta yoki major uch tovushligi, avval kichik soʻngra katta tersiyalardan tuzilgan akkord — kichik yoki minor uchtovushligi, ikki katta tersiyadan — tuzilgani orttirilgan, ikki kichik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uchtovushlik deyiladi.

Uchtovushlik va septakkordlar odatda musiqa tovushqatorining muayyan pogʻonalarida tuziladi. Klassisizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V pogʻonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvchi) uchtovushliklari, II, V va VII pogʻonalarning (V7 — dominant septakkord, VII — yetakchi) septakkordlari keng qoʻllanadi.

Akkordlar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraligʻi bundan istisno) tor (kvartagacha) va keng (oktavagacha) joylashgan boʻladi. Barcha akkordlar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega boʻlib, odatda, birinchi turdagilari konsonansli koʻptovushlilarga yechiladi (oʻtadi). Bu narsa (tarang dissonans va xushsadoli konsonans akkordlar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uchun katta badiiy omil vazifasini oʻtaydi. Shu boisdan har bir akkord faqat funksional (yaʼni u yoki bu ladning muayyan pogʻonasida tuzilgan koʻptovushlik sifatida) ahamiyatga ega boʻlibgina qolmay, muhim ifoda vositasi ham

Akkordlardan foydalanish va ularni tahlil etishda ularga tarixan yondashish va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda anʼanani inobatga olish zarur, chunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressionizm va hokazo) mezoni boshqa davr mezoniga toʻgʻri kelmasligi tabiiy.

## Yana qarang

* Akkordga kirmaydigan tovush

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Etinger M., Ranneklassicheskaya garmoniya, M., 1979;
* Sposobin I. V., Musiqa shakli, T., 1982

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Gamma (musiqa)

**Gamma**, musiqada — dastlab oʻrta asr Yevropa ilmida musiqa tovush katorining eng past tovushi. Keyinchalik muayyan lad tovushlarining oktava orasidagi tartibi. G. asosiy pogʻonadan boshlanib yuqoriga yoki pastga yoʻnalgan boʻladi. 7 tovushli (diatonik ladlarda), 12 tovushli (xromatik), Sharqda 17,22 va hatto 48 g tovushli G.lar mavjud. Turli G.larni ijro etish — oʻquv s jarayonida keng tarqalgan musiqa mashqlaridan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Major

Do major|  |

Garmonik do major|  |

Melodik do major|  |

**Major** (lotincha: *major* — katta) — 1) koʻp ovozli kompozitorlik musiqa ijodida asosiy garmonik ladlardan biri (aksi minor). Yevropa musiqasida XVI-XVII asrlardan rivoj topdi. Uning tayanch tovushlari (I, III va V pogʻonalari) katta 3 tovushli akkordni hosil qiladi. Major tizimida bastalangan asarlarga koʻproq yorqinlik, koʻtarinkilik ruhi, ijobiy his-tuygʻular xosdir. Major va minor orasidagi qarama-qarshilik musiqa sanʼatining nihoyatda muhim ifoda vositalaridan;

2) keng maʼnoda — lad turi; bosh tayanch pardaga nisbatan katta tersiya intervent oraligʻida joylashgan 3- pogʻona bilan belgilanadi. Shu maʼnoda ioniy, lidiy, miksolidiy kabi tovushqatorlar major xususiyatiga ega. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida, ayniqsa, miksolidiy major koʻproq uchraydi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mol (maʼnolari)

**Mol**:

* Mol, chorva — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy guruh uy xayvonlari.
* Mol (birlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da modda miqdori birligi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Mol (maʼnolari)** soʻzini bildiruvchi bir necha sahifa topildi. Ushbu sahifaga sizni olib kelgan maqoladagi tegishli ishoratni bu yerga emas, toʻgʻri kerakli maqolaga yoʻnaltirishingiz mumkin. |
# Dominanta

**Dominanta** (lotincha: *„dominantis“* — ustuvor) — major-minor tizimidagi tovushqatorning beshinchi pogʻonasi va shu pogʻonada tuzilgan akkord turi. V raqami yoki lotincha D harfi bilan belgilanadi. Yevropa koʻpovozlik tonal musiqasida muhim garmonik funksiya boʻlib, musiqa bayonining tonika (asosiy tayanch parda) ga intilishini kuchaytiradi.

## Manbalar
# Musiqa nazariyasi

**Musiqa nazariyasi** — musiqaning nazariy jihatlari bilan shugʻullanuvchi musiqashunoslikning oʻquv va ilmiy fanlar majmuasiga beriladigan umumiy nomi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Способин И. В.* Элементарная теория музыки. М.-Л.: Музгиз, 1951; многие переиздания.
* *Вахромеев В. А.* Элементарная теория музыки. М., 1956, многие переиздания.
* *Фридкин Г. А.* Практическое руководство по музыкальный грамоте. М., 1957; многие переиздания.
* *Хвостенко В.* Задачи и упражнения по элементарной теории музыки. М.: Музыка, 1965.
* Курс теории музыки / Ред. А. Л. Островский. Л., 1978, 2-е изд. 1984, 3-е изд. 1988.
* *Алексеев Б., Мясоедов А.* Элементарная теория музыки. М., 1986.
* Теория музыки / Ред. Т. С. Бершадская. СПб.: Композитор, 2003. 194 с.
* Lexikon der systematischen Musikwissenschaft, hrsg. v. H. de la Motte-Haber, H. von Loesch, G. Rötter, C. Utz. Laaber: Laaber-Verlag, 2010. 600 S. ISBN 9783890075662.

## Havolalar
# Garmoniya

**Garmoniya** (yun. harmonia — bogʻlanish, mutanosiblik) — 1) koʻp ovozli musiqaning asosiy ifoda vositalaridan biri. Bunda asar mazmuni kuy rivoji orqaligina emas, balki unga hamohang boʻlgan turli akkordparning almashinuvi yordamida ifodalanadi. G. muayyan lad va tonallikka oid akkordlarning sadolanish xususiyatlariga hamda ularning musiqa jarayonidagi turgʻunligi yoki beqarorligiga asoslanadi. Odatda (gomofoniyauspubiaa) bosh kuy yuqori ovozda (baʼzan oʻrta yoki past ovozlarda) bayon etilib, oʻzga ovozlarda unga uzviy bogʻliq boʻlgan kuy parchalari ham maʼlum G. majmuini tashkil etishi mumkin. Kompozitorlar akkordlar muvozanatidan turlicha foydalanib oʻzlariga xos G. uslublarini kashf etishgan. Shuningdek, muayyan ijodiy yoʻnalish (mas, Vena klassik maktabi), oqim (musiqaviy romantizm, impressionizm), milliy maktab namoyandalari ham maʼlum G. majmuiga tayanishgan; 2) musiqashunoslikning muayyan tadqiq sohasi hamda maxsus musiqa oʻquv yurtlarida oʻzlashtiriladigan fan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mazel L., Problemi klassicheskoy garmonii. M., 1972; Zakrjevskaya S, Garmoniya v tvorchestve kompozitorov Oʻzbekistana, Tadjikistana i Turkmenii, T., 1979; Azimova O., Garmoniya, T., 1999.
# Tonika

Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file.

Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file.Do major gammasi va tonika uchtovushligi (yuqorida) hamda do minor gammasi va tonika uchtovushligi (pastda).
**Tonika** (italyancha: *„tonica“*; yunoncha: „tonos“) — laddagi eng turgʻun pogʻona. Unga laddagi barcha pogʻonalar tortiladi yoki boʻysunadi. Tonika musiqa harakatini tugallangan holda yakunlash qobiliyatiga ega boʻlib, I va VIII rim raqamlari bilan yoki T (t) harfi bilan belgilanadi.

Tonika, shuningdek, major yoki minor tonika uchtovushligi sifatida tushuniladi, yaʼni laddagi birinchi pogʻonadan (tonikadan) hosil qilingan uchtovushlikni ifodalaydi. Bu musiqa asarlarining harakatini barqarorlikka olib keluvchi asosiy nuqta sifatida xizmat qiladi.

## Manbalar

## Havolalar