Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sun (sulola)

**Sun**, Sung xonligi – Xitoy tarixida mavjud boʻlgan 2 sulola va davlat. Ilk Sun (420—479). Poytaxti – Szyankang (hozirgi Nankin). Asoschisi – Sharqiy Szin xonligi (317—420), harbiy qoʻmondoni Lyu Yuy (363—422).

Lyu Yuy mamlakatda yuz bergan qoʻzgolonlarni bostirishda va bir qator mayda xonliklarga qarshi kurashda gʻolib chiqqanligi tufayli Sungvan (Sung viloyati hokimi) unvoni bilan taqdirlangan. 420-yil u fursatdan foydalanib Sharqiy Szin sulolasidan taxtni tortib olgan. Lyu Yuy sulolaga Sun (xalq orasida Lyu Sung deb ham nomlanadi), oʻziga esa Ud i (Jangovar xoqon) deb nom bergan. U davlatni mustahkamlashga qaratilgan bir qancha siyosiyiqtisodiy islohotlar oʻtkazgan. Ushbu xonliqda jami 8 hukmdor oʻtgan. Saroydagi fitnalar, dehqonlar qoʻzgʻolonlari natijasida 479-yil xonlik barham topgan.

Soʻnggi Sun (960—1279). Poytaxti – Kayfin (Kayfen). Asoschisi – Soʻnggi Chjou xonligi (951—960) sarkardasi Chjao Kuanin (Kuangying) (927—976). Soʻnggi Chjou xonligida hokimiyat almashinishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy vaziyatdan foydalangan Chjao Kuanin harbiy toʻntarish uyushtirib, poytaxt Kayfinni egallab, taxtni oʻz qoʻliga olgan. U yangi davlat tashkil qilib, unga Sun (Sung), oʻziga esa Sung Tayszu (Sun sulolasi asoschisi) deb nom bergan. Tarixda uning davri Szyanlung deb ham ataladi. Chjao Kuanin davlat hududini kengaytirish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash, xazinani boyitishga qaratilgan bir qator siyosiy, harbiy va iqtisodiy chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Sun hududi Markaziy va Janubiy Xitoy bilan cheklangan.

Tashqi siyosatda Sun asosiy eʼtiborini Shimoliy Xitoyda kidanlar tomonidan barpo etilgan Lyao davlati (916—1124)dan himoyalanishga qaratgan. Sun xonligi 979-yil hozirgi Pekinni egallab, kidanlarga kuchli zarba berishni rejalashtirgan. Ammo jangda magʻlubiyatga uchragan, kidanlar xonlik poytaxti Kayfinni bosib olishgan. Sun xoni Tayszun saroy amaldorlari bilan poytaxtni tashlab jan.ga qochgan. Sun Lyao davlati bilan sulh tuzishga, unga oʻlpon toʻlab turishga va qoʻshin sonini keskin qisqartirishga rozi boʻlgan. Keyingi davrlarda Sun sulolasi Lyao davlati taʼsiridan chiqishga koʻp harakat qilsada, uddasidan chiqa olmagan. 1127-yil poytaxt Linʼan (hozirgi Xangchjou) shahriga koʻchirilgan. Shundan keyin Sun xonligi Janubiy Sun deb ataldi. 1279-yil u moʻgʻullar tomonidan tugatilgan.Bu sulola davrida Xitoyliklar Mo'g'ullarga juda katta qarshilik ko'rsatishgan 40 yildan ortiq vaqt davomida bu sulola jang olib bordi Mo'g'ullar esa juda katta kuch bilan yurish qilib juda katta talofat ko'rgan.Xitoylik generallar so'ngi nafasigacha jang qilishgan.Mo'g'ullar tarixida bu jang eng murakkab va eng qiyin jang hisoblanadi.Bu jangda Mo'g'ul xoni Munkexonning o'zi ham Xitoyliklar bilan jangda bafot etadi va juda katta yo'qotishlar yuz beradi.

Abdulahad Xoʻjayev.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dou szyan-de

Dou szyan-de
**Dou szyan-de** (572-621) - Xitoyda Suy davlati zulmiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar qoʻzgʻoloni (610— 624) ning rahbarlaridan biri. Shandun viloyatidagi qishloqlardan birining oqsoqoli boʻlgan vaqtida qoʻzgʻolonchilarga yordam bergani uchun taʼqib ostiga olinib, butun urugʻ-aymogʻi qirib tashlangan. Shundan soʻng u 617—621 yillarda Xebey viloyatidagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻshini soni 100 ming kishidan ortgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtgan hududlarda D. S.-d. rahbarligida Sya nomli dehqonlar podsholigi oʻrnatilgan. Suy davlati qulagach, D. S.-d. qoʻshinlari Tan hukumatiga qarshi kurashgan. Janglardan birida yarador boʻlib, asir olingan va qatl etilgan.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Qoraxitoylar davlati

**Qoraxitoylar davlati** - oʻrta asrlarda Sharqiy Turkiston, Ili va Chu vodiysi, Yettisuv va Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan davlat (taxminan 1140— 1213). Poytaxti — Chu daryosi boʻyida joylashgan Xusi-orda (Bolasogʻun). Asoschisi — Yelyuy Dashi. U 1124 yil gurxon unvonini qabul qilgan. 1125-yil kidonlar saltanati chjurchjenlar tomonidan tor-mor etilgach, bir guruh tarafdorlari bilan Shim.ga qochgan. turli qabila jangchilari bilan oʻz qoʻshi-nini toʻldirib Gʻarbga yoʻl olgan va ilgari bu oʻlkalarga kelib joylashgan kidanlar yordamida butun Turkistonni bosib olgan (1141). Gurxonlar kidanlarga taqlidan tangalar zarb etdirganlar, lekin mamlakatning iqtisodiyoti va ichki ishlariga kam aralashganlar, ular faqat vas-sallaridan (Balx, Xorazm, Xoʻtan, Gaochan va boshqalar) soliq olish bilan kifo-yalanganlar. Qoraxitoylar davlatini 2 marta ayollar idora etgan. Qoraxitoylar davlati Amudaryo va Balxash koʻlidan Kunlun va Beyshan togʻlariga qadar hududni egallagan. Qoraxitoylar davlatining qulashi moʻgʻullar tomonidan Sharqiy Turkistonni bosib olinishi va 1208 yil ulardan qochgan nay-manlarning kelishi va 1211 yil Gurxonning asir olinishi (2 yildan soʻng vafot etgan) bilan bogʻliq boʻlgan. 1218 yil naymanlar Chingizxon tomonidan boʻysundirilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

## Yana qarang

* Qoraxitoylar

## Manbalar
# Chju Yuanchjan

**Chju Yuanchjan** (1328, Anxoy viloyati — 1398, Nankin) — Xitoy imperatori (1368-yildan). Min sulolasi asoschisi. Yersiz ijarador oilasida tugʻilgan. Yoshligida Budda rohibi boʻlgan. 1352-yil moʻgʻullarning Yuan sulolasiga qarshi Markaziy Xitoyda qoʻzgʻolon koʻtargan shaharlik boylardan Go Szisin otryadiga kirgan. 1355-yil bu rndagi vatanparvarlar qoʻzgʻolonining bosh rahbariga aylangan. Oʻz hokimiyati ostiga Markaziy, Sharqiy va Janubiy Xitoyning katta qismini hamda boshqa qoʻzgʻolonchi rahbarlar qoʻl ostidagi hududlarni birlashtirish yoʻli bilan Ch.Yu. 1368-yil yanvarda oʻzini imperator deb eʼlon qilgan. Shu yili uning koʻshinlari Yuan imperiyasi poytaxti Dadu (Pekin)ni egallab, moʻgʻul sulolasini agʻdarib tashlagan. Ch.Yu. podsholigi davrida mamlakat iqtisodiyotini tiklash yoʻlida bir qator islohotlar, avvalo qishloq xoʻjaligi sohasida amalga oshirilgan. Ch.Yu. ning ichki siyosati amaldorlarning oʻz mansablarini suiisteʼmol qilishlariga qarshi qaratilgan, shuningdek, yangi suloladan norozi boʻlgan barcha shaxslarga nisbatan qatagʻon siyosati yurgizgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Li Tzichen

Pekinni Li Tzichen qoʻshinlaridan himoya qilish uchun qurilgan Vanpin qal’asi
**Li Tzichen** (kit. masalan. língín , pinyin *Lĭ Zìchéng* ; 1606-sentyabr 22-yil[*manba kerak*] — 1645) Shimoliy Xitoyda Min sulolasining agʻdarilishiga olib kelgan dehqonlar urushining rahbari.

## Biografiyasi

Qoʻzgʻolonga Shensi provinsiyasidagi ocharchilik sabab boʻlgan. Dehqon qoʻmondonlarining eng qobiliyatlisi boʻlgan Li harakatga qancha yirik mandarinlar va olimlarni jalb qila oldi (1639-yilda). U oʻz qoʻl ostidagilarga oʻgʻirlik qilishni taqiqlab, aholining eng kambagʻal qatlamlariga oziq-ovqat tarqatardi. Lining malaylari uning jasoratlari haqidagi xabarni butun Xitoyga tarqatdilar.

Imperator Chju Yujian qizini Li Tzichen isyonchilaridan saqlab qolish uchun oʻldiradi. Hovlining chap tomonida uni daraxtga osilgan holda koʻrish mumkin. Martino Martinining „Tatar urushi haqidagi ertak“ uchun yevropalik rassom tomonidan chizilgan rasm
Shu bilan birga Min qoʻmondoni Vu Sangui manjurlar bilan ittifoq tuzib, ularga Xitoyga yoʻl ochdi. Yana bir versiyaga koʻra dastlab oʻzini imperator deb eʼlon qilgan general va general oʻrtasida hamkorlik aloqalari mavjud boʻlgan, ammo keyin Li Tzichen Vu Sanguining uyiga tashrif buyurganida uning sevimli kanizakining goʻzalligidan hayratga tushgan va bu mojaroga sabab boʻlgan. Li Tzichen armiyasi Shanxayguan jangida magʻlubiyatga uchradi. Min va Qing qoʻshinlarining birgalikdagi hujumi ostida Li janubga chekinishga majbur boʻldi va u yerda Xebey provinsiyasida mahalliy aholi bilan toʻqnashuvda vafot etdi.

1644-yilda Li oʻzini Shun imperiyasining birinchi imperatori deb eʼlon qildi, sheriklariga dabdabali unvonlar berdi va oʻz tangalarini zarb qila boshladi. U Pekinga yaqinlashdi va poytaxt amaldorlar tomonidan deyarli jangsiz taslim boʻldi va Chunjen imperatori (Chju Yujian) imperator saroyining shimolidagi Jingshan togʻining etagida oʻzini osib oʻldirdi.

## Adabiyotda

* Li Tsichen xitoy dramaturgi Ah Yingning shu nomdagi tarixiy dramasiga bagʻishlangan (1948).

## Yana qarang

* Chjan Syanchjong — bir vaqtning oʻzida markaziy Xitoyda harakat qilgan qoʻzgʻolon rahbari

## Manbalar

* Li Zicheng Google Kitoblarida

## Manbalar

## Havolalar

* Li Tszi-chen // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : v 66 t. (65 t. i 1 dop.) / gl. red. O. Yu. Shmidt. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1926—1947.
# Xun syutsyuan

**Xun syutsyuan** (181464) - 185064-yillarda Xitoyda boʻlib oʻtgan Taypin qoʻzgʻoloni tashkilotchisi va oliy rahbari. Dehqon oilasida tugʻilgan, oʻqituvchilik qilgan. 1851-yildan Taypinlar davlati boshligʻi. 1864-yil Nankinni hukumat qoʻshinlari qamal qilganida oʻz joniga qasd qilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Biyanxu

**Biyanxu** (xitoycha Bo Yanxu, Bay Yanxu) (71882) - XIX asr 6070- yillarida doʻngon (xueyszu) xalqining Shim.Gʻarbiy Xitoydagi Sin sulolasi zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Sianfu (Shensi viloyati)da, dehqon oilasida tugʻilgan. 1862-yildan qoʻzgʻolonda ishtirok etgan va 1868-yilga kelib uning rahbarlaridan biriga aylangan. Shensi viloyatidan chekinib, Gansu viloyatida 1869—72 yillarda kurash olib borgan. Xitoyning ichki viloyatlarida qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchragach, B. qolgan kuchlar bilan (1872-yil oxiri — 1873-yil boshlari) Sinszyanga chekinib uygʻurlar bilan hamkorlikda sin qoʻshinlariga qarshi kurashni davom ettirgan. Sinszyandagi qoʻzgʻolon tormor keltirilgach, B. 5 ming kishilik qoʻshini bilan 1877-yil Rossiya hududiga oʻtib ketgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sun Yat-sen

Sun Yat-sen
**Sun Yat-sen** (boshqa ismlari: **Sun Chjunshan**, **Sun Ven**) (1866—1925) — Xitoy siyosat arbobi. 1894-yil Sinchjunxoy tashkilotini, 1905-yil — Tunmexoy ommaviy tashkilotini tuzgan. 1911 — 13 yillardagi Sinxay inqilobi rahbari. Xitoy Respublikasining 1- (muvaqqat) prezidenti (1912-yil 1 yanvar — 1 aprel). 1912-yil gomindan partiyasiga asos solgan.
1940-yilda Sun Yat-senga "millat otasi" unvoni berildi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mao Zedong

| Mao Zedong |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 26-dekabr 1893 |
| Vafoti | 9-sentyabr 1976 |
| Fuqaroligi | Sin, Republic of China, Chinese Soviet Republic va Xitoy |
| Otasi | Mao Yichang |
| Onasi | Wen Qimei |

**Mao Szedun** (26.12.1893 — 9.09.1976) oʻtkazgan "Katta sakrash" siyosati (1958-1960) uning davlatdagi obroʻsiga putur yetkazdi. 1959-yildan Mao Szedun shaxsiga sigʻinish avj oldirildi (mamlakatda millionlab nusxada M. S. asarlaridan koʻchirma kitobchalar, uning fikrlari toʻplamlari nashr qilindi), uning gʻoyaviy-nazariy koʻrsatmalari — maosizm esa marksizm-leninizmning ijodiy rivojlantirilishi sifatida talqin etildi. "Madaniy inqilob" deb atalgan siyosat (1966-1976)ni uyushtirdi, bu Xitoy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga jiddiy zarar yetkazdi.

## Manbalar