# Norfolk oroli

**Norfolk oroli** (ingl.*Norfolk Island*, norf.*Norf’k Ailen*) — Avstraliya, Yangi Kaledoniya va Yangi Zelandiya oʻrtasida joylashgan Tinch okeanidagi kichik bir orol. Orol kapitan Jeyms Kuk tomonidan 1774-yilda Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismida suzib yurganida kashf etilgan. Ikki yaqin orolcha bilan birgalikda u Avstraliyaning tashqi hududlaridan biri hisoblanadi.

## Boshqaruv shakli

Avstraliya parlamenti tomonidan qabul qilingan 1979-yilgi qonunga (inglizcha: *Norfolk Island Act 1979*) koʻra, Norfolk oroli Avstraliyaning oʻzini oʻzi boshqaradigan yagona nomoddiy hududiga aylandi.

Avstraliya qiroli va federal hukumati orolda ikki yillik muddatga Avstraliya general-gubernatori etib tayinlaydigan administrator (inglizcha: *Administrator*) tomonidan boshqariladi.

Qonunchilik assambleyasi (inglizcha: *Legislative Assembly*) toʻqqiz aʼzodan iborat boʻlib, umumxalq tomonidan uch yildan ortiq boʻlmagan muddatga saylanadi. Avstraliya parlamenti tomonidan qabul qilingan qonunlar Norfolk oroli hududiga ham qoʻllanishi mumkin va uning har qanday qonunlarini oʻzgartirishga qodir.

Qonunchilik assambleyasining toʻqqizta oʻrnini mustaqil nomzodlar egallaydi; 2007-yilda orolda davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish va unga partiya nomzodlarini kiritish maqsadida Leyboristlar partiyasining filiali tashkil etildi.

Qonunchilik assambleyasi aʼzolaridan toʻrttasi Ijroiya kengashidan (inglizcha: *Executive Council*) iborat boʻlib, ular orol ichki siyosatini ishlab chiqadi va Norfolk oroli administratorining maslahat organi sifatida ishlaydi.

Orol ijroiya kengashi tarkibi: bosh vazir (inglizcha: *Chief Minister*), turizm, sanoat va taraqqiyot vaziri, moliya vaziri, jamoat xizmatlari vaziri va bosh prokurordan iborat.

Norfolk orolining xorijda diplomatik vakolatxonalari yoʻq, xalqaro tashkilotlarning ishtirokchisi hisoblanmaydi, sport tashkilotlari bundan mustasno.

Orolda Norfolk oroli Oliy sudi (inglizcha: *Supreme Court of Norfolk Island*) faoliyat yuritadi.

## Aholisi va dini

2021-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, aholining aksariyati avstraliyaliklar (28,3%), inglizlar (27,4%), Pitkern orolidan ko‘chib kelganlar avlodlari (25,1%), mahalliy aholilar (14,6%) va shotlandlar (8,5%) deb qayd qilingan.

Orolliklar asosan ingliz tilida, shuningdek, 1700-yillarda ingliz va taitiy tillari aralashmasi sifatida shakllangan Norfolk tili deb nomlanuvchi kreol tilida soʻzlashadi. 2005-yilda Norfolk tili Norfolkning rasmiy tili maqomini oldi.

2001-yilda orol aholisi eng yuqori choʻqqiga chiqdi — 2601 kishi. Oroldagi yagona 12 yillik ta’lim beruvchi maktabni bitiruvchilari maktabni tugatgach, ko‘plab yoshlar oliy ma’lumot olish uchun oroldan ketishni boshlagan, bu esa orol aholisi qarishiga olib kelgan.

2021-yilda Avstraliya statistika byurosi tomonidan o‘tkazilgan ro‘yxatga olishdan so‘ng, aholining soni sezilarli darajada oshgan — 2016-yildagi 1748 kishidan 2021-yilda 2188 kishiga yetgan.

Dinlari: anglikanlar - 34%, Avstraliyaning birlashgan cherkovi - 13%, katoliklar - 12%, Yettinchi kun adventistlari - 3%, boshqa dindorlar - 9%, dinsiz atristlar - 24%, noaniq dindorlar - 7% (2011-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha).

## Joylashuvi va tabiati

Norfolk oroli Tinch okeanining janubida, Avstraliyaning sharqida joylashgan. Norfolk — tashqi hududni tashkil etuvchi orollar guruhining asosiy oroli. Maydoni 34,6 km², qirgʻoq chizigʻining uzunligi qariyb 32 km. Orolning eng baland joyi — Beyts choʻqqisi (319 m), orolning shimoli-gʻarbida joylashgan. Orolning katta qismi haydaladigan yerlar va yaylovlar bilan qoplangan. 1913-yildan Avstraliya tashqi hududi maqomiga ega.

Fillip oroli — hududdagi ikkinchi yirik orol bo‘lib, Norfolkning janubida bir necha kilometr masofada joylashgan.

Norfolk orolining qirgʻoqlari baland va qoyali. Yassi va past qirgʻoqlari asosan faqat Sidney koʻrfazi va Emili koʻrfazida joylashgan. Orolda boʻron va dovullardan himoyalangan koʻrfazlar yoʻq. Birgina xavfsiz koʻrfaz Emili koʻrfazi boʻlib, okeandan qisman marjon rifi bilan himoyalangan.

Iqlimi — subtropik, mavsumiy oʻzgarishlar kam.

Orollarda Norfolk oroli milliy bogʻi ham joylashgan boʻlib, u Norfolk oroli va butun Nepin va Fillip orollarining 10 foizini egallaydi. Bogʻda noyob subtropik yomgʻirli o’rmonlar, shu jumladan hududning ramzi boʻlgan mashhur Norfolk qaragʻayi saqlanib qolgan. Shuningdek, unda noyob qushlar yashaydi: Cyanoramphus cookii va Pachycephala pectoralis xanthoprocta. Orolning noyob hayvonlari va oʻsimlik dunyosiga kalamushlar, quyonlar, echkilar, cho’chqalar va yovvoyi mushuklar katta zarar yetkazadi.

## Iqtisodiyoti

Norfolk iqtisodiyotining asosi — sayyohlarga xizmat koʻrsatish. Bundan tashqari, orolning pochta markalarini ishlab chiqarish va Norfolk qaragʻay va kentiy palmasi urugʻlarini sotish daromad keltiradi. Norfolk qishloq xoʻjaligi (mol goʻshti, don, sabzavot va mevalar ishlab chiqarish) va baliqchilik orol aholisining ehtiyojini deyarli qondiradi.

Norfolk orolining aholisi Avstraliya federal soliqlarini toʻlamaydi, daromad soligʻi yoʻq. Orol qonunchilik assambleyasi import bojlari, yoqilgʻi yigʻimlari, telefon orqali soʻzlashuvlar qiymatidan daromadlar undiradi. Mahalliy dasturlar bilan bitta telekanal — “Norfolk TV” mavjud.

Asosan Avstraliya va Yangi Zelandiyadan kelgan sayyohlarni (har yili 30 mingdan 40 minggacha kishi) orolning noyob tabiati va noyob oʻsimliklarga ega milliy bogʻ, suv osti dunyosiga boy koʻplab goʻzal koʻrfazlar, yumshoq iqlim, shuningdek, xizmatlar, sanoat tovarlari va spirtli ichimliklar narxlarining nisbatan past boʻlishi oʻziga jalb qiladi.

## Havolalar

* „Norfolk Island Regional Council“ (en). — Official site. 2016-yil 15-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-noyabr.
* „Welcome to a South Pacific holiday destination with a difference“ (en).  Norfolk Island Regional Council. 2021-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-noyabr.
* „Norfolk Island“ (en). *orfolk Island Tourism*. 2006-yil 25-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
* *Winnie Roberts.* „Island off the east coast of Australia“ (en).  WWF. 2021-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-noyabr.
* „Norfolk Island“ (en). *Geoscience Australia* (2003-yil 2-iyun). 2007-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan.