# Yashash joyi

Feniks orollari qoʻriqlanadigan hududdagi bu marjon rifi koʻplab dengiz turlari uchun yashash joyini taʼminlaydi.
 Antarktidaning muz tokchalarini oʻz yashash joyiga aylantiradigan kam sonli mavjudotlar, ammo muz ostidagi suv bir nechta turlar uchun yashash joyini taʼminlashi mumkin. Pingvinlar kabi hayvonlar juda sovuq sharoitda yashashga moslashgan.
 Alp togʻlarida yashaydigan ibek
Ekologiyada **yashash muhiti** atamasi maʼlum bir turning omon qolishi va koʻpayishini qoʻllab-quvvatlash kabi hududda mavjud boʻlgan resurslar, fizik va biologik omillarni umumlashtiradi. Turlarning yashash muhitini uning ekologik joyining jismoniy koʻrinishi sifatida koʻrish mumkin. Shunday qilib, „Tabitat“ – bu turga xos atama boʻlib, atrof-muhit yoki oʻsimlik birikmalari kabi tushunchalardan tubdan farq qiladi, ular uchun „Tabitat tipi“ atamasi koʻproq mos keladi.

Jismoniy omillarga masalan: tuproq, namlik, harorat oraligʻi va yorugʻlik intensivligi kiradi. Biologik omillar oziq-ovqat mavjudligi va yirtqichlarning mavjudligi yoki yoʻqligini oʻz ichiga oladi. Har bir tur oʻziga xos yashash muhitiga boʻlgan talablarga ega boʻlib, yashash muhitining umumiy turlari turli xil atrof-muhit sharoitlarida oʻsishga qodir, yashash joyiga ixtisoslashgan turlar esa omon qolish uchun juda cheklangan omillar toʻplamini talab qiladi. Turning yashash joyi geografik hududda boʻlishi shart emas, poyaning ichki qismi, chirigan log, tosh yoki Moss boʻlagi boʻlishi mumkin; parazit organizmning yashash joyi sifatida oʻz uy egasining tanasi, yani mezbon tanasining bir qismi masalan, ovqat hazm qilish tizimi, yoki uy egasi tanasining bitta hujayrasida yashashi mumkin.

Yashash joylarining turlari – bu maʼlum bir geografik hududning xususiyatlariga, oʻsimlik va iqlimga asoslangan turli xil muhitlarning ekologik toifalari. Shunday qilib, yashash joylari turlari bir turga emas, balki bir xil hududda yashovchi bir nechta turlarga boʻlinadi. Masalan, quruqlikda yashovchi turlar oʻrmon, dasht, oʻtloq, yarim quruq yoki choʻl kiradi. Chuchuk suvda yashash mumkin boʻlgan joylar botqoqlar, soylar, daryolar, koʻllar va hovuzlar kiradi. Dengizda yashash mumkin boʻlgan joylar turlari shoʻr botqoqlar, qirgʻoqlar, toʻlqinlararo zona, estuariylar, riflar, qoʻltiqlar, ochiq dengiz, dengiz tubi, chuqur suv va suv osti teshiklari kiradi. Vaqt oʻtishi bilan yashash joylar oʻzgarishi mumkin. Oʻzgarishlarning sabablari orasida zoʻravonlik hodisasi boʻlishi mumkin masalan, vulqon otilishi, zilzila, tsunami, yongʻin yoki okean oqimlarining oʻzgarishi, yoki oʻzgarishlar ming yillar davomida iqlim oʻzgarishi bilan asta-sekin sodir boʻlib kelmoqda, chunki muz qatlamlari va muzliklar oldinga siljishi va chekinishi, shuningdek, turli xil ob-havo sharoitlari yogʻingarchilik va quyosh radiatsiyasining oʻzgarishi. Boshqa oʻzgarishlar inson faoliyatining bevosita natijasidir, masalan: oʻrmonlarni kesish, qadimgi yaylovlarni haydash, daryolarni burish va toʻsish, botqoqliklarni quritish va dengiz tubini chuqurlashtirish. Begona turlarning kiritilishi mahalliy yovvoyi tabiatga halokatli taʼsir koʻrsatishi mumkin – yirtqichlikning kuchayishi, resurslar uchun raqobat yoki mahalliy turlar immunitetga ega boʻlmagan zararkunandalar va kasalliklarni kiritish orqali iqlim oʻzgarishiga olib kemoqda.

## Taʼrif va etimologiya

"Yashash joy" soʻzi taxminan 1755-yildan beri qoʻllanilib kelinmoqda (lotincha *habitāre*, *habēre yashash)*, ega boʻlmoq yoki tutmoq soʻzlaridan kelib chiqqan. Yashash joyini organizmning tabiiy muhiti, uning yashashi va oʻsishi tabiiy boʻlgan joy turi sifatida aniqlash mumkin. U biotopga oʻxshash maʼnoga ega; oʻsimliklar va hayvonlarning maʼlum bir jamiyati bilan bogʻliq boʻlgan yagona ekologik sharoit maydoni hisoblanadi.

## Atrof-muhit omillari

Tirik organizmlarning tarqalishiga taʼsir qiluvchi asosiy ekologik omillar harorat, namlik, iqlim, tuproq va yorugʻlik intensivligi, shuningdek, organizmning uni ushlab turishi uchun zarur boʻlgan barcha talablarning mavjudligi yoki mavjud boʻlmasligi. Umuman olganda, hayvonlar jamoalari oʻsimliklar jamoalarining oʻziga xos turlariga tayanadi.

Baʼzi oʻsimliklar va hayvonlarning yashash joylariga boʻlgan talablari keng joylarda qondiriladi. Masalan, kichik oq kapalak *Pieris rapae* Antarktidadan tashqari dunyoning barcha qitʼalarida uchraydi. *Pieris rapae* lichinkalari keng assortimentdagi *Brassicas* va boshqa turli xil oʻsimlik turlari bilan oziqlanadi va *Pieris rapae* turli xil oʻsimliklar uyushmalari bilan har qanday ochiq joyda oʻsa oladi. Katta koʻk kapalak *Phengaris arion* oʻz talablarida ancha aniq; *Phengaris arion* faqat boʻr oʻtloqli hududlarda uchraydi, lichinkalari *timus* turlari bilan oziqlanadi va hayot aylanishining murakkab talablari tufayli u faqat *Myrmica* chumolilari yashaydigan hududlarda yashay oladi.

Biologik xilma-xillik yashash joylarining yaratilishida buzilish muhim ahamiyatga ega. Bezovtalik boʻlmasa, boshqa turlarning paydo boʻlishiga toʻsqinlik qiladigan oʻsimlik qoplami rivojlanadi. Yovvoyi gulli oʻtloqlar baʼzan tabiatni muhofaza qilish uchun yaratiladi, lekin ishlatiladigan gulli oʻsimliklarning aksariyati bir yillik yoki ikki yillik oʻsimliklar boʻlib, ularning koʻchatlari oʻsishi mumkin boʻlgan yalangʻoch tuproq boʻlaklari boʻlmasa, bir necha yil oʻtgach yoʻqolib ketadi. Tropik oʻrmonlardagi chaqmoq urishi va agʻdarilgan daraxtlar turlarning boyligini saqlab qolishga imkon beradi, chunki kashshof turlar yaratilgan boʻshliqlarni toʻldirish uchun harakat qiladi. Shunga oʻxshab, qirgʻoq boʻyidagi yashash joylari dengiz tubida boʻron tomonidan buzilib, suv oʻtlari olib ketilgunga qadar yoki oʻzgaruvchan choʻkindi mustamlaka qilish uchun yangi hududlarni ochmaguncha, hukmronlik qilishi mumkin. Bezovtalikning yana bir sababi, hududni yangi yashash joyida tabiiy dushmanlar tomonidan nazorat qilinmagan invaziv introduksiya turlari tomonidan bosib olinishi mumkin boʻladi.

## Turlari

### Yerdagi

 Dominikadagi tropik oʻrmonlarining boy yashash joyi
Quruqlik turlariga oʻrmonlar, oʻtloqlar, suv-botqoqlar va choʻllar kiradi. Quruqlik turlari keng biomlar ichida iqlim turlari, harorat rejimlari, tuproqlar, balandliklar va oʻsimliklar bilan oʻziga xos yashash joylari ega. Quruqlik turlari yashash joylarining koʻp turlari bir-biri bilan ajralib turadi va ularning har biri oʻziga xos oʻsimlik va hayvonlar jamoalariga ega. Yashash muhiti turi maʼlum bir turga mos kelishi mumkin, ammo uning biron bir joyda mavjudligi yoki yoʻqligi maʼlum darajada, uning tarqalish qobiliyatiga va mustamlakachi sifatidagi samaradorligiga bogʻliq.

### Chuchuk suv

 Borneodagi suv-botqoqli yashash joylarining turlari
Chuchuk suvlarning yashash joylariga daryolar, soylar, koʻllar va botqoqlar kiradi. Garchi baʼzi organizmlar ushbu yashash joylarining koʻp turlarida topilgan boʻlsa-da, koʻpchilik oʻziga xos talablarga ega. Suv tezligi, harorati va kislorod bilan toʻyinganligi muhim omillardan biri hisoblanadi, ammo daryo tizimlarida turli xil yashash joylarini taʼminlaydigan tez va sekin uchastkalar, hovuzlar, koʻrfaz va boshqa suv tarmoqlari mavjud. Xuddi shunday, suv oʻsimliklari suzuvchi, yarim suv ostida, suv ostida yoki suv havzalaridan tashqari doimiy yoki vaqtincha toʻyingan tuproqlarda oʻsishi ham mumkin. Marginal oʻsimliklar ham umurtqasizlar, ham umurtqalilar uchun muhim yashash muhitini taʼminlaydi va suv ostidagi oʻsimliklar suvni kislorod bilan taʼminlaydi, ozuqa moddalarini oʻzlashtiradi va ifloslanishni kamaytirishda rol oʻynaydi.

### Dengiz

Dengiz yashash joylariga shoʻr suvlar, estuariylar, koʻrfazlar, ochiq dengiz, toʻlqinlararo zona, dengiz tubi, riflar va chuqur yoki sayoz suv zonalari kiradi. Keyingi oʻzgarishlarga tosh hovuzlar, qum qirgʻoqlari, loyli qatlamlar, shoʻr lagunalar, qumli va toshli plyajlar va dengiz oʻtlari toʻshaklari kiradi. Ularning barchasi oʻzlarining flora va faunasini qoʻllab-quvvatlashadi. Bentik zona yoki dengiz tubi ikkala statik organizmlar uchun ham, substratga langar qilish uchun ham, yer yuzasida sudralib yuruvchi yoki chuqurlashgan organizmlarning keng doirasi uchun ham yashash joyini taʼminlab beradi. Baʼzi jonzotlar suv yuzasida toʻlqinlar orasida suzib yuradi yoki suzuvchi qoldiqlar ustida suzib yuradi, boshqalari turli xil chuqurliklarda suzadi. Shu jumladan dengiz tubida yaqin joylashgan demersal zonadagi organizmlar va son-sanoqsiz organizmlar oqimlar bilan siljiydi va planktonni hosil qiladi. .

### Choʻl

 Misrdagi choʻl manzarasi
Choʻl amfibiyalarning mavjudligini maʼqul koʻradigan yashash joyi hisoblanmaydi, ularning terisini nam saqlash va bolalarning rivojlanishi uchun suvga ehtiyoji bor. Shunga qaramay, baʼzi qurbaqalar choʻllarda yashaydilar, yer ostida nam yashash joylarini yaratishadi va noqulay sharoitlarda qishga toʻgʻri keladi. Divan qurbaqasi (*Scaphiopus couchii)* yomgʻir sodir boʻlganda oʻz chuquridan chiqadi va hosil boʻlgan oʻtkinchi hovuzlarga tuxum qoʻyadi, kurtaklari juda tez rivojlanadi, baʼzan toʻqqiz kun ichida metamorfozga uchraydi va oʻzlari uchun chuqur qazishdan oldin toʻyib ovqatlanishadi.

### Suv-botqoqli yerlar

Boshqa organizmlar suvli yashash joylarining qurishini boshqa yoʻllar bilan yengishadi. Vernal hovuzlar yomgʻirli mavsumda hosil boʻladigan va keyin qurib qoladigan efemer hovuzlardir. Vernal hovuzlar oʻziga xos florasi mavjud boʻlib, asosan bir yillik oʻsimliklardan iborat boʻladi. Vernal hovuzlar urugʻlari qurgʻoqchilikdan omon qoladi, shuningdek, oʻziga xos moslashtirilgan koʻp yillik oʻsimliklar ham boʻladi. Ushbu ekstremal yashash joylariga moslashgan hayvonlar ham mavjud; peri qisqichbaqalari qurib ketishga chidamli, baʼzan chang bilan uchib ketadi, yerdagi yangi chuqurliklarga tushib „qishki tuxum“ qoʻyishi ham mumkin. Peri qisqichbaqalari uyqu holatida oʻn besh yilgacha yashashi mumkin. Baʼzi oʻldiradigan hayvonlar xuddi shunday yoʻl tutishadi, ular tuxumlar ichidan chiqadi, balogʻatga etmagan baliqlar qulay sharoitda juda tez oʻsadi, lekin baliqlarning butun populyatsiyasi bir vaqtlar hovuz boʻlgan qurigan loyga diapauzada tuxum boʻlib qolishilari mumkin.

### Shahar

Koʻpgina hayvonlar va oʻsimliklar shahar muhitida yashashgan. Ular odatda moslashuvchan generalist boʻlib, uylarini qurish uchun shaharning xususiyatlaridan foydalana olishadi. Kalamushlar va sichqonlar butun dunyo boʻylab odamlarga ergashishdi, kabutarlar, qaldirgʻochlar, chumchuqlar va uy martinlari uy qurish uchun binolardan foydalanishadi, koʻrshapalaklar tom yopish uchun joydan foydalanadilar, tulkilar axlat qutilari va odamlar yashaydigan hududlarga tashrif buyurishadi, koyotlar, rakunlar va skunklar koʻchalarda yurishadi. Taxminan 2000 ga yaqin koyotlar Chikago va uning atrofida yashashadi. 20-asrda Shimoliy Yevropa shaharlaridagi turar-joylarni oʻrganish natijasida ular ichida umurtqasiz hayvonlarning 175 ga yaqin turi, shu jumladan 53 ta qoʻngʻiz, 21 ta pashsha, 13 ta kapalak va kuya, 13 ta kana, 9 ta bit, 7 ta asalari, 5 ta ari, 5 ta tarakan borligi aniqlangan., 5 ta oʻrgimchak, 4 ta chumoli va bir qator boshqa guruh zararkunandalar va xashoratlar ham mavjud. Issiqroq iqlim sharoitida termitlar shaharning yashash joylarida jiddiy zararkunandalardan biri hisoblanadi. Maʼlumki 183 turi binolarga taʼsir qiladi va 83 turi jiddiy tuzilishga zarar etkazadi.

## Mikrotabitat turlari

 *Alnus nepalensis* daraxtining barglari, barg qoʻngʻizi *Aulacophora indica* kabi turlar uchun mikro yashash joyini taʼminlash.
Mikrotabitat – bu maʼlum bir organizm yoki populyatsiyaning kichik hajmdagi jismoniy ehtiyojlari hisoblanadi. Har bir yashash joyi yorugʻlik, namlik, harorat, havo harakati va boshqa omillar taʼsirida juda koʻp miqdordagi mikrotabitat turlarini oʻz ichiga oladi. Toshning shimoliy yuzasida oʻsadigan likenlar janubiy yuzasida oʻsishadi. Tekis tepada oʻsadigan va yaqin joyda oʻsadigan likenlardan farq qiladi, oluklarda va koʻtarilgan yuzalarda oʻsadigan likenlar kvarts tomirlarida oʻsadiganlardan farq qiladi. Ushbu miniatyura „oʻrmonlar“ orasida mikrofauna, umurtqasiz hayvonlar turlari yashiringan, ularning har biri yashash uchun oʻziga xos talablarga ega.

Yogʻochda juda koʻp turli xil mikrotabitat turlari mavjud: ignabargli oʻrmonlar, keng bargli oʻrmonlar, ochiq oʻrmonlar, tarqoq daraxtlar, oʻrmonlarning chekkalari, boʻshliqlar va yaltiroqlar; daraxt tanasi, novdasi, kurtak, barg, gul va meva; qoʻpol qobiq, silliq qobiq, shikastlangan qobiq, chirigan yogʻoch, ichi boʻsh, yiv va teshik; soyabon, buta qatlami, oʻsimlik qatlami, barg axlati va tuproq; tayanch ildizi, dumgʻaza, yiqilgan daraxt, poya asosi, oʻt oʻsimligi, qoʻziqorin, paporotnik va mox. Yogʻochdagi strukturaviy xilma-xillik qanchalik koʻp boʻlsin, mikrotabitat turlarining soni shunchalik koʻp boʻladi. Turli xil kattalik va yoshdagi alohida namunalarga ega boʻlgan bir qator daraxt turlari, shuningdek, daryolar, tekisliklar, qiyaliklar, yoʻllar, boʻshliqlar va kesilgan joylar kabi xususiyatlar qatori juda koʻp biologik xilma-xil oʻsimliklar va hayvonlar uchun qulay sharoitlarni taʼminlaydi. Misol uchun, Britaniyada har xil turdagi chirigan yogʻochlarda umurtqasiz hayvonlarning 1700 dan ortiq turlari borligi taxmin qilingan.

Parazit organizmlar uchun uning yashash muhiti tashqi yoki ichki qismidagi yoki yashashga moslashgan qismidir. Baʼzi parazitlarning hayot aylanishi bir necha xil xost turlarini, shuningdek, erkin hayot bosqichlarini, baʼzan esa juda boshqacha mikrotabitat turlarini oʻz ichiga oladi. Bunday organizmlardan biri Amerika Qoʻshma Shtatlari janubi-sharqidagi shoʻr suv botqoqlarida mavjud boʻlgan trematoda (yassi qurt) *Microphallus turgidus*. Trematoda birinchi oraliq xoʻjayini salyangoz, ikkinchisi esa shisha qisqichbaqadir. Qisqichbaqalarni isteʼmol qiladigan suv qushlari yoki sutemizuvchilardir.

## Ekstremal yashash joylari turlari

 Antarktika jinsi bir-biridan boʻlinib, bir necha millimetr qalinlikdagi yashil qatlam shaklida endolitik hayot shakllarini koʻrsatadi.
Yerdagi hayotning katta qismi mezofil (mo''tadil) muhitda yashasa-da, bir nechta organizmlar, ularning aksariyati mikroblari yanada murakkab hayot shakllari uchun mos boʻlmagan ekstremal muhitlarni mustamlaka qilishga muvaffaq boʻlishdi. Masalan, Antarktida muzidan yarim mil pastda joylashgan Uillans koʻlida yashovchi bakteriyalar boʻladi. Boshqa bakteriyalarni okean va Yerdagi eng chuqur joyi boʻlgan Mariana xandaqidasida koʻp topish mumkin, dengiz qorlari dengizning sirt qatlamlaridan pastga tushadi va bu dengiz osti vodiysida toʻplanib, keng bakteriyalar jamoasini oziqlantirishga yordam beradi.

 Oq qisqichbaqalarning zich massasi gidrotermik teshikdagi, oʻng tomonda poyali novdalari.
Gidrotermal teshiklar birinchi marta okean tubida 1977-yilda topilgan, dengiz suvining yoriqlar orqali issiq magma dengiz tubiga yaqin boʻlgan joylarga oqib oʻtgandan keyin isishi natijasida yuzaga keladi. Suv ostidagi issiq buloqlar 340 °C (640 °F) dan yuqori haroratda oqib chiqishi mumkin. Bu toʻlib-toshgan hayotning asosi kimyosintez boʻlib, mikroblar vodorod sulfidi yoki ammiak kabi moddalarni organik molekulalarga aylantiradigan jarayon hisoblanadi. Ushbu bakteriyalar va arxeyalar ekotizimlarning asosiy ishlab chiqaruvchilari boʻlib, turli xil hayotni qoʻllab-quvvatlaydi. Yigirmanchi asrning oxiriga kelib, gidrotermal teshiklar atrofida mollyuskalar, koʻp qavatli qurtlar va qisqichbaqasimonlar hukmron boʻlgan 350 ga yaqin organizm turlari topilgan, ularning aksariyati fan uchun yangi va bu yashash joylari uchun endemik hisoblanadi .

## Tabitat oʻzgarishi

 Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi Sent-Helens togʻidagi halokatli otilishdan yigirma besh yil oʻtib, kashshof turlari koʻchib oʻtdi.
Tabiiy jarayonlardan yoki inson faoliyatidan qatʼi nazar, landshaftlar va ular bilan bogʻliq yashash joylari vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi. Tektonik koʻtarilish va choʻkishni keltirib chiqaradigan geologik jarayonlar bilan bogʻliq sekin geomorfologik oʻzgarishlar va zilzilalar, koʻchkilar, boʻronlar, suv toshqini, oʻrmon yongʻinlari, qirgʻoq eroziyasi, oʻrmonlarning kesilishi va yerdan foydalanishning oʻzgarishi bilan bogʻliq oʻzgarishlar mavjud boʻlib, keyinchalik dehqonchilik amaliyotidagi oʻzgarishlar, turizm, ifloslanish, parchalanish va iqlim oʻzgarishi natijasida yashash joylari turlarining oʻzgarishi bor.

Yashash joyining buzilishi atrof-muhitga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatishi mumkin. *Bromus tectorum* – bu Evropadan Amerika Qoʻshma Shtatlariga olib kelingan kuchli oʻt. Yongʻinga juda moslashgan, koʻp miqdorda yonuvchi detritlarni ishlab chiqaradi va oʻrmon yongʻinlarining chastotasi va intensivligini oshiradi. Tashkil etilgan hududlarda u mahalliy yongʻin rejimini shunday oʻzgartirdiki, mahalliy oʻsimliklar tez-tez sodir boʻladigan yongʻinlardan omon qololmaydi va bu uning yanada ustun boʻlishiga imkon beradi. Dengiz misoli, dengiz kirpilari populyatsiyalari qirgʻoq suvlarida „portlash“ va mavjud boʻlgan barcha makroalglarni yoʻq qilish edi. Ilgari laminariya oʻrmoni boʻlgan oʻrmon, yillar davomida davom etishi mumkin boʻlgan bepushtlikka aylanadi va bu oziq-ovqat zanjiriga katta taʼsir koʻrsatishi mumkin. Dengiz kirpilarini masalan, kasallik tufayli olib tashlash dengiz oʻtlarining tez oʻsadigan laminariyaning haddan tashqari koʻpligi bilan qaytishiga olib kelishi mumkin.

Page 'Habitat fragmentation' not foundPage 'Habitat destruction' not found
## Tabitat muhofazasi

Yashash muhiti turlarini muhofaza qilish biologik xilma-xillikni saqlashning zaruriy bosqichidir, chunki agar yashash joylari vayron boʻlsa, ushbu yashash muhitiga tayanadigan hayvonlar va oʻsimliklar zarar koʻradi. Koʻpgina mamlakatlar oʻzlarining yovvoyi tabiatini himoya qilish uchun qonunlar qabul qildilar. Bu milliy bogʻlar, oʻrmon qoʻriqxonalari va yovvoyi tabiat qoʻriqxonalarini tashkil etish shaklida boʻlishi mumkin yoki yovvoyi tabiatdan foyda olish maqsadida odamlarning faoliyatini cheklashi mumkin. Qonunlar maʼlum bir tur yoki turlar guruhini himoya qilish uchun ishlab chiqilgan boʻlishi mumkin yoki qonun hujjatlari qush tuxumlarini yigʻish, hayvonlarni ovlash yoki oʻsimliklarni olib tashlash kabi faoliyatni taqiqlashi mumkin. Yashash joylari turlarini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi umumiy qonunni amalga oshirish saytga xos talabdan koʻra qiyinroq boʻlishi mumkin. 1973-yilda Qoʻshma Shtatlarda kiritilgan kontseptsiya yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlarning muhim yashash joylarini himoya qilishni oʻz ichiga oladi va shunga oʻxshash tushuncha baʼzi Avstraliya qonunchiligiga kiritilgan.

Xalqaro shartnomalar dengiz qoʻriqxonalarini tashkil etish kabi maqsadlar uchun zarur boʻlishi mumkin. Yana bir xalqaro shartnoma – Yovvoyi hayvonlarning koʻchib yuruvchi turlarini saqlash toʻgʻrisidagi konventsiya butun dunyo boʻylab koʻchib yuradigan va bir nechta mamlakatlarda himoyaga muhtoj hayvonlarni himoya qiladi. Qonunchilik atrof-muhitni himoya qiladigan joyda ham, ijro etmaslik koʻpincha samarali himoyaga toʻsqinlik qiladi. Biroq, yashash joylarini muhofaza qilishda mahalliy aholining oziq-ovqat, yoqilgʻi va boshqa resurslarga boʻlgan ehtiyojlarini hisobga olish kerak. Ochlik va qashshoqlikka duch kelgan fermer, San-Kvintin kenguru kalamush kabi yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlar uchun soʻnggi qulay yashash joyi boʻlishiga qaramay, bir tekis yerni haydab yuborishi va hatto hayvonni zararkunanda sifatida oʻldirishi mumkin. Ekoturizm manfaatlaridan kelib chiqib, mahalliy hamjamiyatlarga oʻz oʻsimlik va hayvonot dunyosining oʻziga xosligi haqida maʼlumot berish maqsadga muvofiq boʻladi.

## Monotipik yashash joyi

Monotipik yashash muhiti – bu tabiatni muhofaza qilish biologiyasida baʼzan qoʻllaniladigan tushuncha boʻlib, unda bitta hayvon yoki oʻsimlik turi maʼlum bir yashash muhitida topiladigan yagona tur boʻlib, monokulturani tashkil qiladi. Bunday yashash muhiti turi biologik xilma- xillikda politipik yashash joylari bilan solishtirganda kambagʻal boʻlib tuyulishi mumkin boʻlsa-da, bu har doim ham shunday emas. *Hydrilla* ekzotik oʻsimlikining monokulturalari umurtqasiz hayvonlarning xuddi shunday boy faunasini yanada xilma-xil yashash joyi sifatida qoʻllab-quvvatlaydi. Monotipik yashash muhiti ham botanika, ham zoologik sharoitda uchraydi. Baʼzi invaziv turlar u yerda boshqa turlarning oʻsishiga toʻsqinlik qiladigan monokulturali stendlarni yaratishi mumkin. Dominant mustamlakachilik ajraladigan kimyoviy moddalar, ozuqa moddalarining monopollashuvi yoki oʻtxoʻr hayvonlar yoki iqlim kabi tabiiy nazoratning yoʻqligi tufayli yuzaga kelishi mumkin, bu ularni oʻz yashash joylari bilan muvozanatda ushlab turadi. Sariq starthistle, *Centaurea solstitialis*, buning botanik monotipik yashash joyiga misol boʻldi. Buyuk koʻllar va Missisipi daryosi suv havzasi hududlarini mustamlaka qiladigan mahalliy boʻlmagan chuchuk suv zebra midiyasi, *Dreissena polymorpha*, zoologik monotipik yashash joyiga misoldir; Rossiyada oʻz uyida uni boshqaradigan yirtqichlar yoki parazitlar yoʻq.

## Manbalar