Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ispan tili

| Ispan tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
español, castellano |
| Mamlakatlar |
Ispaniya, Meksika, AQSH, Janubiy Amerikadagi bir qancha davlatlar |
| Rasmiylik holati |
21 ta davlatda rasmiy til sifatida qabul qilingan |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
ona tili sifatida 329 milliondan 400 million kishigacha. Ona tili yoki ikkinchi tili sifatida esa 500 million kishi  |
| Turkumlanishi |
| Til oilasi |
Hindyevropa |
| Alifbosi |
lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
es |
| ISO 639-2 |
spa |
| ISO 639-3 |
spa |

**Ispan tili** (ispancha: *el español, el castellano*) — hind-yevropa tillari oilasining roman tillari guruhiga mansub. U ushbu til sohiblarining soni boʻyicha dunyoda xitoy tilidan keyingi ikkinchi tildir. Dunyo boʻylab 590 million ispan tili sohiblari mavjud. Shuningdek, ispan tili dunyodagi eng koʻp oʻrganilayotgan ikkinchi til boʻlib, uni kamida 22 million talaba oʻrganmoqda. Boshqa manbalarga koʻra, bu raqam 90 mamlakatda 46 million talabadan oshadi. Ispaniya va Lotin Amerikasidagi 19 mamlakatning (Peruda kechua, Boliviyada kechua va aymara, Puerto — Rikoda m tarqalgan.

asosida.

erikasi va Karib dengizi davlatlari hamjamiyati, Afrika ittifoqi, Janubiy umumiy bozor va boshqa koʻplab xalqaro tashkilotlarda rasmiy til sifatida qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Lotin amerikasi

## Manbalar

## Havolalar

* İspanca danışıq kitabçası (Wayback Machine saytida 2012-07-14 sanasida arxivlangan)
# Alabama

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Alabama** Alabama |

 |
| **Shtat** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Alabama bayrogʻi | Alabama tamgʻasi |

 |
| *Shtat laqabi: Dixie Yuragi*
*(Heart of Dixie)* |
|  |
| **Mamlakat** |  AQSH |
| **Poytaxt** | Montgomery |
| **Eng yirik shaharlar** | Birmingham Montgomery Mobile  |
| **Maydon**
   • Butun
   • % suv | AQSh: 30-oʻrinda
135,765 km²
3.2 %  |
| **Aholi**
   • Butun (2021)
   • Zichlik
   • Senat oʻrinlari
   • Elektoral ovozlari | AQSh: 23-oʻrinda
4,557,808
33.84 kishi/km²
7
9 |
| **YIM**
   • YIM
   • YIM/kishi | AQSh: 25-oʻrinda
$139,840 million
$30,901 |
| **Ittifoqqa kirish**
   • Sana | 22-boʻlib
14-dekabr 1819 |
| **Vaqt** | UTC-6 (CST) |
| **Qisqartma** | AK [2] |
| **Shtat guli** | Camellia
*(Camellia)* |
| **Shtat daraxti** | Longleaf Pine
*(Pinus palustris)* |

**Alabama** – AQSH shtati, mamlakatning janubida. Yer yuzasining katta qismi tekislik, shimoliy va shimolisharqida Tennessi daryosi kesib oʻtgan Appalachi togʻlarining tarmoqlari bor. Maydoni – 133,7 ming km². Aholisi – 4,1 mln. kishi (30% negrlar, 1992). Maʼmuriy markazi – Montgomeri shahri. Shahar aholisi 55%. Sanoatining asosiy tarmoqlari – qora metallurgiya va metallsozlik. Toshkoʻmir, temir rudasi, boksit qazib chiqariladi. Toʻqimachilik, kimyo (Masl-Shols, Xantsvill) va yogʻoch-qogʻoz sanoati (Chayldersberg) rivojlangan. GESlar bor. Tennessi vodiysida – kimyo va boshqa korxonalar, Xantsvillda aviatsiya-raketa hamda portlovchi moddalarning zavodlari bor. Alabamaning asosiy mahsulotlari: broyler joʻjalar (mamlakatda 3-oʻrinda), paxta, tuxum, qoramol boqiladi. Dehqonchilikda makkajoʻxori, yer yongʻoq, xashaki ekinlar ekiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bechuanalend

**Bechuanalend** (Bechuanaland) – Buyuk Britaniyaning janubiy Afrikadagi sobiq protektoratasi (1885—1966). 1966-yil 30-sentabrdan mustaqil davlat (qarang Botsvana) boʻlgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Neva

| Neva |
| --- |
|  |
| Tavsif |
| Uzunligi | 74 |
| Maydoni | 281 000 km² |
| Suv sarfi | 2 500 m³/s |
| Joylashuvi |
|  |
| Davlat | Rossiya |
| Neva |

**Neva** (fincha *neva* — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74 km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000 km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sathi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sian

**Sian** — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Veyxe daryosi (Xuanxe daryosi irmogʻi) vodiysida joylashgan. Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanok, pribor, avtomashina, traktor va samolyotlar i.ch.), keramika, toʻqimachilik, farmatsevtika, lokboʻyoq, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, muzeylar bor.

Sian — qad. shahar. Shaharga mil.av. 202 yilda Xan imperiyasi poytaxti sifatida asos solingan va Chanʼan deb atalgan. III—VI asrlarda Chanʼan Shimoliy Xitoy davlatlari poytaxti boʻlgan. 583 yilda hozirgi Sian oʻrnida Yan Szyan imperiyasi davrida Xitoyning yangi poytaxti Dasin sh. qurilgan va keyinroq Chanʼan deb qayta nomlangan.

X asrdan boshlab, Sian avvalgi mavqeini yoʻqota borgan. XIV asrda yangitdan tashkil etilgan Sian okrugining maʼmuriy markazi boʻlgan va oʻsha vaqtdan Sian deb atala boshlagan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 3 yarusli minoralar (XIV asr), shahar devori qoldiqlari, pagodalar (707—709) va boshqa saqlangan.

* Sian
*
*
*
*
*
*
*
*

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bijgʻish

**Bijgʻish, bijgʻitish, achish, achitish, fermentatsiya** — mikroorganizmlar yoki ular ajratadigan fermentlar ishtirokida organik moddalarning (asosan, uglevodorodlarning) parchalanish jarayoni. Bunda bijgʻiydigan mahsulotning bir qismi oksidlansa, ikkinchi qismi qaytariladi, natijada energiya ajraladi. Bijgʻish xalq tilida qaynash deb ham yuritiladi, chunki Bijgʻish jarayonida ajralib chiqadigan karbonat angidrid pufakchalari suvning qaynashini eslatadi. Mikroorganizmlarning turiga va xususiyatiga, bu jarayonning oʻtish sharoitiga qarab, Bijgʻishda har xil moddalar hosil boʻlishi mumkin. Maye, kislorodsiz sharoitda (obligat anaerob bakteriyalar ishtirokida) moy kislota, atseton, butil spirt va boshqa; ham kislorodli, ham kislorodsiz sharoitda (fakultativ anaerob bakteriyalar ishtirokida) spirt, sut kislota, propion kislota, V|2 vitamini; faqat kislorodli sharoitda sirka kislota, atseton, etil spirt, butilenglikoxol va limon kislota paydo boʻladi. Bijgʻish jarayonida musallas, boʻza, qimiz va boshqa ichimliklar hosil boʻladi. XVI asrda Vant Gelmont Bijgʻish jarayoni fermentlar ishtirokida, XIX asrning 30-yilda esa Kanyar de Latur, Shvan va Kyutinglar, bir hujayrali tirik mikroorganizmlar ishtirokida roʻy beradi, deb tushuntirdilar. Bijgʻishni faqat Lui Paster ilmiy asosda toʻgʻri tahlil qilib, Bijgʻish — mikroorganizmlardagi moddalar almashinuvi natijasi, degan fikrni isbotladi. Mikroorganizmlar ishtirokida organik moddalar (uglevodorodlar)ni bijgʻitib, xalq xoʻjaligiga zarur mahsulotlar — etil va butil spirtlar, sut, moy, propion kislotalar olinadi. Qanddan spirt hosil boʻlishida ATF va ADF asosiy energiya manbai boʻlib xizmat qiladi. Spirt, vino, pivo ishlab chiqarishda Saccharomyces cerevisia, Sacch. vini, Sacch. carlsbergens kabi turushlar (achitqilar) ishlatiladi. Sut mahsulotlaridan qatiq, pishloq, smetana, tvorog, kefir tayyorlashda Str. Lactis, Str. diacetilactis. Bact. casei, Bact. acidophilum ishtirok etadi. Propion kislota olishda Bact. acidi proponici, Propionibact. shermani mikroblari qatnashadi. Sanoatda pishloq, V12 vitamini olishda ham bakteriyalarning shu turlaridan foydalaniladi. Moy kislota olishda Clostridium butiricum bakteriyasi, atseton, butil spirt olishda Clostidium acetobutylicum bakteriyasi, sirka olishda Acetobacter aceti bakteriyasi, limon kislota olishda esa Aspergillus niger zamburugʻi ishtirok etadi. Bijgʻish jarayonidan foydalanib, rom, turli markadagi vinolar, pivo, sut mahsulotlari, non ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xitoy xalq dini

**Xitoy xalq dini**, shuningdek , Xitoy xalq dini sifatida tanilgan, Xitoy diaspora, shu jumladan, Xan Xitoy an’anaviy diniy amaliyotlar bir qator tushuniladi. Viviyen Weye uni " buddizm, daoizm, konfutsiylik, xitoylik sinkretik dinlar kabi institutsional dinlarning mazmuni bilan to‘ldirish mumkin bo‘lgan bo‘sh idish" deb ta’riflagan.  Bunga shen (ruhlar) va ajdodlarni ulug‘lash, jin kuchlarini quvib chiqarish va tabiatning oqilona tartibiga, koinotdagi muvozanat va odamlar va ularning hukmdorlari, shuningdek, ruhlar va xudolar ta’sirida bo‘lishi mumkin bo‘lgan haqiqatga ishonish kiradi. .  Topinish xudolarga va o‘lmaslarga bag‘ishlangan bo‘lib, ular joylar yoki tabiat hodisalari, inson xulq-atvori xudolari yoki oilaviy nasl asoschilari bo‘lishi mumkin. Ushbu xudolarning hikoyalari Xitoy mifologiyasining tanasida to‘plangan. Song sulolasi (960-1279) tomonidan bu amaliyotlar Buddist ta’limotlari va Taoizm ta’limotlari bilan aralashib, ko‘p jihatdan hozirgi kungacha davom etgan mashhur diniy tizimni shakllantirdi.  Materik Xitoyning hozirgi hukumati, imperator sulolalari singari, agar ular ijtimoiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlasa, ommabop diniy tashkilotlarga toqat qiladi, lekin ular uni buzishidan qo‘rqadiganlarni bostiradi yoki ta’qib qiladi.

## Turli xillik

Xitoy dinlari turli manbalarga, mahalliy shakllarga, asoschilarning kelib chiqishiga, marosim va falsafiy an’analarga ega. Ushbu xilma-xillikka qaramasdan, to‘rtta teologik, kosmologik va axloqiy tushunchalar sifatida umumlashtirilishi mumkin bo‘lgan umumiy yadro mavjud: **Tian**, axloqiy ma’noning transsendent manbai; **Qi**, koinotni jonlantiradigan nafas yoki energiya; **Jingzu**, ajdodlari hurmat qilish; va **bao ying**, axloqiy o‘zaro munosabat; taqdir va ma’noning ikkita an’anaviy tushunchasi bilan birga: **Ming yun**, shaxsiy taqdir yoki o‘sib borayotgan; va **Yuan fen**, taqdirli tasodif, yaxshi va yomon imkoniyatlar va potensial munosabatlar.

Xitoy tilida tarixan "din" tushunchasi yoki umumiy nomi bo‘lmagan. Ingliz tilida “ommaviy din” yoki “xalq dini” atamalari azaldan mahalliy diniy hayot ma’nosida qo‘llanilgan. Xitoy akademik adabiyotida va keng tarqalgan "xalq dini" muayyan uyushgan xalq diniy sektalarini ifodalaydi.
# Shumer

**Shumer**, Sumer - Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroqning jan. qismi)dagi tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. taxminan mil. av. 3-ming yillikda u yerda sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300) da shahrida mixxat paydo boʻlgan. shahridagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk, Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) oʻrtasida gegemonlik uchun kurash avj olgan. Mil. av. 24 asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani oʻz qoʻl ostida birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xitoy raqsi

**Xitoy raqsi**

Xitoyda raqs koʻplab zamonaviy va anʼanaviy raqs janrlaridan tashkil topgan juda xilma-xil sanʼat turidir. Raqslar xalq raqslaridan opera va balet spektakllarigacha boʻlgan keng doirani qamrab oladi va ommaviy bayramlar, marosimlar va marosimlarda qoʻllanishi mumkin. Shuningdek, Xitoyda rasman tan olingan 56 etnik guruh mavjud va Xitoydagi har bir etnik ozchilik guruhining ham oʻz xalq raqslari bor. Xitoydan tashqarida, bugungi kunda eng mashhur xitoy raqslari – Ajdaho raqsi va Arslon

Xitoyda raqsning turli shakllarining uzoq tarixi bor. „Raqs“ uchun eng qadimgi xitoycha belgi, oracle suyaklarida yozilgan lán-oracle.svg, oʻzi har bir qoʻlida hoʻkiz dumlarini ushlab turgan raqqosaning timsoli. Bugungi kunda baʼzi xitoy raqslari, masalan, uzun yengli raqslar juda erta davrlardan boshlab, kamida Chjou sulolasi davridan boshlab qayd etilgan. Ilk davrning eng muhim raqslari yayue deb nomlangan marosim va marosim musiqalari va raqslari boʻlib, bu raqslar Qing sulolasigacha imperator saroyida ijro etilgan, ammo bugungi kunda faqat Konfutsiy marosimlarida chiqishlar sifatida saqlanib qolgan.

Qin sulolasidan boshlab imperator saroyi musiqa va raqslarni yigʻish, ijrochilarni tayyorlash, shuningdek, musiqa byurosi va Qirollik akademiyasi kabi saroydagi chiqishlari uchun mas’ul boʻlgan turli boʻlimlarni tashkil etdi.[2] Olti sulola davrida (milodiy 220 – 589 yillar) musiqa va raqsda Oʻrta Osiyoning kuchli taʼsiri boʻlgan. Tan sulolasida raqs sanʼati yuksak choʻqqilarga koʻtarilgan va bu davrdagi raqslar juda xilma-xil va kosmopolit boʻlgan, ayniqsa, Oʻrta Osiyo raqslari mashhur edi. Tang sulolasida juda koʻp raqslar yozilgan, masalan, 60 dan ortiq katta kompozitsiyalar mavjud boʻlib, ular Tang saroyining keng koʻlamli chiqishlari boʻlib, imperator saroylarida oʻn minglab musiqachilar va raqqosalar boʻlgan.
# Temir yoʻl stansiyasi

Temir yoʻl stansiyasi
**Temir yoʻl stansiyasi** — temir yoʻl poyezdlarini joʻnatish va qabul qilish uchun moʻljallangan korxona. Unda temir yoʻl tarkibi va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatiladi, yuk va bagajlar qabul qilinadi, ortiladi, tushiriladi, vagonlardan poyezdlar tuziladi va hokazo Vazifasiga qarab — oraliq, uchastka, saralash, yuklash va yoʻlovchilar chiqarish; ish hajmi va murakkabligiga karab — sinfsiz (ish hajmi katta va texnik jihozlanish darajasi yuqori boʻlgan) va 1 — 5sinfli xillarga boʻlinadi. Transport yoʻlis. tarkibiga yoʻllar, vokzallar, xizmattexnika binolari, platformalar, saralash tepaligi, aloqa turlari va boshqa kiradi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Spektakl

**Spektakl** (lotincha: *spectaculum* — tomosha) — teatr sanʼati asari. Postanovkachirej. boshchiligida teatr jamoasi (aktyorlar, rassom, kompozitor, baletmeyster va hokazo) tomonidan yaratiladi. Spektakl asosida pyesa (opera va balet kompozitor partiturasi, libretto, ssenariy) mazmuni bilan belgilanuvchi gʻoyaviy niyat yotadi. Tanlangan pyesaning talqin rejalari, dekoratsiya va liboslarning eskizlari, rollar taqsimoti teatr badiiy kengashida muhokama qilinadi. Rej. pyesa va obrazlarning talqin vositalarini muayyan gʻoya va badiiy shaklga boʻysundiradi, Spektaklning koʻrinishlari, yechimi va ramziy ishoralarini rassom bilan hamkorlikda hal qiladi. Aktyorlar bilan ishlash, mizansahnalarni belgilash, sahnaviy obrazlar va ular oʻrtasidagi munosabatlarni shakllantirish Spektakl yaratish jarayonining hal qiluvchi shartlaridan biridir. Spektakl sintetik asar boʻlgani uchun undagi bezak, jihoz, libos, pardoz, musiqa va raqs vositalari, chiroklar va turli effektlar uni yanada boyitadi. Yana q. Teatr, Rejissyorlik sanʼati, Aktyorlik sanʼati.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Anxoy

**Anxoy**, Anxuey — Xitoy sharqidagi provinsiya, Yanszi daryosi boʻyida. Maydoni 140 ming km². Aholisi zich, 56 mln. kishi (1990). A.ning Yanszi daryosidan shimolidagi, yaʼni Buyuk Xitoy te-kisligidagi qismi pasttekislik, janubiy qismi togʻlik. Iqlimi subtropik konti-nental, musson taʼsiri kuchli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 4° gacha, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28°. Koʻp yerlarda yiliga 1000 — 1500 mm, Xuayxe daryosidan shimoliyda 600 — 700 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari koʻp, yiriklari Yanszi, Xuayxe. Tuprogʻi unumdor. Dehqonchilikda gʻalla ekinlari, ayniqsa sholikorlik katta oʻrin tu-tadi. Xuayxe daryosidan shimolida bugʻdoy, makkajoʻxori, tariq, indov, rami, tama-ki, loviya, paxta, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Choy, tamaki va sholi yetishti-rish jihatidan A. Xitoy provinsiyalari orasida 3-oʻrinda turadi. Choʻchqachilik, oʻrmon xoʻjaligi, konchilik sanoati va me-tallurgiya rivojlangan. A.da toshkoʻmir (Xuaynan), temir rudasi (Dantu), mis (Tunguanshan), achchiqtosh, oltingugurt, fosforit qazib chiqariladi. Bir necha elektr stansiya va issiqlik elektr markazlari bor. Dantu shahri yaqinida metallurgiya zavodi, Uxu shahrida kemasozlik korxonalari, Xefey, Banbu shaharlarida qishloq xoʻjaligi mashinasoz-ligi va metallsozlik, bir qancha joylarda tegirmon, objuvoz, yogʻ, choy, ip gazlama, qogʻoz korxonalari bor. Barcha yuklarning 2/3 qismidan koʻprogʻi daryo va koʻllarda tashiladi. Asosiy portlari: Uxu, Yuy-sikou (Yanszi boʻyida), Banbu (Xuayxe boʻyida). Maʼmuriy markazi — Xefey.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# 2000-lar

**2000-lar**

|  |
| --- |
| XX asr
2000 - 2009 yillar |
| 1970-lar • 1980-lar • 1990-lar — **2000-lar** — 2010-lar • 2020-lar • 2030-lar |
| 2000 • 2001 • 2002 • 2003 • 2004 • 2005 • 2006 • 2007 • 2008 • 2009 |

## Muhim Voqealar

2001-2009 yillar - AQShda Kichik Jorj Bushning prezidentlik davri.

* 2001-yil 11-senyabr kuni Nyu-yorkda egizak binolarda terrakt sodir bo‘ldi. Bunda binolarga samolyot qulab tushdi. Natijada 3000 kishi halok bo‘ldi.
* 2002-yil Sharqiy Tumor davlati Indoneziyadan mustaqillikka erishdi.
* 2003-yil Iroq urushi boshlandi.
* 2004-yil Hind okeanida tsunami bo‘ldi.
* 2005-yil Andijonda qirg‘in bo‘ldi.
* 2006-yil Serbiya va Chernogoriya davlati parchalandi.
* 2008-yil Abxaziya va Janubiy Osetiya Gruziyadan mustaqillikka erishdi.Lekin mustaqilligini barcha davlatlar tan olgani yo‘q.
* 2008-yil Nepal monarxiyadan voz kechib Demokratiyaga o‘tdi.
* 2009-yil Aqsh prezidenti Barak Obama bo‘ldi.
# Turkiya gerbi

| Turkiya gerbi |
| --- |
|  |
| Mamlakat |
Turkiya |
| Qabul qilindi |
1925 |

Turkiyaning rasmiy gerbi yoʻq, lekin yarim oy va yulduz ( turkcha: *ay-yıldız*) dizayni Turkiya pasportlari, turk guvohnomalari va Turkiya diplomatik vakolatxonalarida *de-fakto* milliy gerb sifatida qoʻllanadi.

Yarim oy va yulduz XIX asrdagi Usmonli bayrogʻidan (1844-1923) olingan boʻlib, hozirgi Turkiya bayrogʻining asosini tashkil qiladi.

## Manbalar
# Lockheed Martin F-35 Lightning II

**Lockheed Martin F-35 Lightning II** („Lokxid-Martin“ F-35 „Chaqmoq II“) — Amerikaning Lockheed Martin kompaniyasi tomonidan uchta versiyada ishlab chiqilgan koʻp funktsiyali beshinchi avlod qiruvchi-bombardimonchi samolyotlari oilasi:

* Harbiy havo kuchlari uchun F-35A quruqlikdagi qiruvchi samolyot (CTOL — conventional takeoff and landing, „oddiy“ uchish va qoʻnish);
* Qisqa yoʻldan uchish va vertikal qoʻnishga ega F-35B qiruvchi samolyoti (STOVL — Short take-off and vertical landing) ;
* Dengiz kuchlari uchun F-35C paluba qiruvchisi (CV).
* Maximum speed 9 G
* Maximum speed mach(1.200 mph 1.930 km/h)

F-35 AQSH tomonidan ishlab chiqilgan 5-avlod qiruvchi samolyoti boʻlib, dunyodagi eng ilgʻor va koʻp qirrali harbiy samolyotlardan biridir U havo kuchlari dengiz floti va dengiz piyodalari tomonidan foydalanish uchun mo'ljallangan va havo-havo va havo-yer missiyalarini bajarishga qodir F-35 ilg'or sensorlar va avionikaga ega bo'lib ular uchuvchiga jang maydonida tengsiz vaziyatdan xabardorlikni ta'minlaydi va halokatlilikni oshiradi Bu yashirin samolyot bo'lib past radar belgisiga ega bu esa dushman tomonidan aniqlashni qiyinlashtiradi
Maksimal tezlik: 1,6 Mach (1200 milya yoki 1930 km/soat)
Radius: ichki yoqilg'ida 1200 dengiz mili (2220 km)
Shift: 50 000 fut(15 240 metr)
Qurol: 25 mm to'p va havo-havo raketalari, havo-yer raketalari va boshqariladigan bombalar kombinatsiyasi
Ekipaj: 1 nafar uchuvchi
Uzunligi: 51,4 fut (15,67 metr)
Qanotlari kengligi: 35 fut (10,7 metr)
Balandligi: 14,3 fut (4,36 metr)
Og'irligi: 28 000 funt (12 700 kg) bo'sh, 70 000 funt (31 800 kg) gacha yuklangan.
# Kapital

**Kapital** (lotincha: *capitalis* — bosh, asosiy), sarmoya — keng maʼnoda — oʻz egasiga daromad keltirish xususiyatiga ega boʻlgan jami vositalar va mablagʻlar; yangi qiymat keltiruvchi, oʻzini oʻzi koʻpaytiruvchi qiymat. Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun kishilar tomonidan yaratilgan resurslar; tor maʼnoda — ishlab chiqarish vositalari koʻrinishidagi ishga qoʻyilgan, ishlab turgan daromad manbai (ashyoviy kapital). Kapitalning paydo boʻlishiga tovar ishlab chiqarish, tovar muomalasi dastlabki shart hisoblanadi. Bozorda oʻziga xos, alohida tovar — ish kuchining paydo boʻlishi bilan oddiy tovar ishlab chiqarish kapitalistik ishlab chiqarishga aylanadi, tovar ishlab chiqarishning shu davrida tovar muomalasidagi pul kapitaliga aylanadi. Kapital koʻp sikllar davomida ishlab chiqarishda ishtirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida ishtirok etadigan va toʻliq sarflanadigan aylanma kapitalga boʻlinadi. Pul kapitali (sarmoya) — ashyoviy kapital sotib olish uchun sarflanadigan pul vositalarini ifoda etadi, yaʼni pul kapitalga aylanishi uchun ishlab chiqarishga avanslanadi. Iqtisodiy nazariyada kapital ishlab chiqarish omillaridan biri tarzida izohlanadi. Qiymatning koʻpayishi inson mehnati (ish kuchi) va ishlab chiqarish vositalari (xom ashyo, mashina, stanoklar) birlashganda, yaʼni ishlab chiqarish sharoitida yuz beradi. Kapital sanoat kapitali, savdo kapitali, ssuda kapitali, sudxoʻrlik kapitali (tarixiy) shakllarida faoliyat koʻrsatadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kapitalning korxona, firma, banklar kapitali, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli aksiyadorlik kapitali, zaxira kapitali, ustav kapital singari koʻrinishlari mavjud. Tadbirkor jismoniy shaxslarga tegishli kapital dastmoya deyiladi va har gal tovar olib sotishda ishlatiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |