# Xitoyda turizm

Xorijiy va mahalliy sayyohlarni o‘ziga jalb etadigan Shanxayning osmono‘par binolari manzarasi
 1920-yillardagi Kuling plakati, Kuling shahri, Lu togʻi, Jiujiang (Xitoy)
**Xitoyda turizm** Xitoy iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib borayotgan rivojlanayotgan sanoatdir. Soʻnggi bir necha oʻn yilliklar davomida Xitoyda islohot va ochiqlik boshlanganidan beri turizmning rivojlanish tezligi oshdi. Yangi boy oʻrta sinfning paydo boʻlishi va Xitoy hukumati tomonidan harakatlanishga qoʻyilgan cheklovlarning yumshatilishi ham ushbu sayohat oqimini kuchaytirmoqda. Xitoy dunyodagi eng yirik sayyohlik bozorlaridan biriga aylandi. Euromonitor International maʼlumotlariga koʻra, yaqin atrofdagi Osiyo mamlakatlaridagi iqtisodiy oʻsish va yuqori daromadlar Xitoyga 2030-yilga borib dunyoning birinchi raqamli sayyohlik yoʻnalishi boʻlishiga yordam beradi.

Xitoy 2022-yilda sayohat va turizmning YaIMga qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda ikkinchi (814,1 milliard dollar), sayohat va turizmning bandlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egalladi (2014-yilda 66 million 86 ming ish o‘rni). Toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va qoʻzgʻatilgan taʼsirga asoslangan turizm 2013-yilda Xitoy yalpi ichki mahsulotining 9,3 foizini tashkil qildi. 2017-yilda Xitoyning sayohat va turizm sektorining umumiy hissasi YaIMning 11 foizini tashkil etdi. 2018-yilda ichki turizm sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotiga qariyb 1,47 trillion dollar hissa qo‘shdi.

2012-yildan beri xitoylik sayyohlar xalqaro sayyohlik boʻyicha dunyoda eng koʻp mablagʻ sarflab, dunyo boʻylab sayohat qilish boʻyicha yetakchilik qilmoqda. 2016-yilda jahon xalqaro turizm xarajatlarining 21 foizi yoki 261 milliard dollari shu davlat hissasiga to‘g‘ri keldi. (Statistikaga Gonkong va Makao, shuningdek, Tayvanning maxsus maʼmuriy hududlaridan amalga oshirilgan sayohatlar ham kiradi; 2017-yilda ular „chet elga“ qilingan sayohatlarning 69,5 millionlik ulushini tashkil etdi). 2018-yil holatiga koʻra, xitoyliklarning atigi 7 foizi pasportga ega edi, shuning uchun Buyuk Britaniya yangiliklaridagi xabarlarga koʻra, „kelajakda yanada o‘sish uchun potensial hayratlanarli darajada yuqori“.

## Tarixi

 Taqiqlangan shahar ichidagi sayyohlar, Pekin
1949—1974-yillarda Xalq Respublikasi hamma uchun yopiq edi. 1970-yillarning oxirida, Den Syaopin chet el valyutasidan daromad olish vositasi sifatida turizmni faol ravishda rivojlantirishga qaror qilgach, Xitoy turizm sanoatini rivojlantira boshladi. 2018-yilga kelib, Xitoy mehmonxona sanoatida 2500 ta yangi mehmonxona qurilishi loyihalari rejalashtirilgan edi.

 Puhuitang daryosi ustiga qurilgan Nanxi koʻchasidagi koʻprik
 Nankindagi chiroqlar festivali
Mahalliy hamda xalqaro aviatashuvlar va boshqa turistik transport vositalarining koʻpayishi sayohatni yanada qulaylashtirdi. 1980-yillarning oʻrtalariga kelib xorijlik mehmonlar uchun 250 dan ortiq shahar va mamlakatlar ochildi. Sayohatchilarga 100 ta joyga tashrif buyurish uchun faqat amaldagi vizalar yoki yashash ruxsatnomalari kerak edi, qolgan joylarga borish uchun esa jamoat xavfsizligi bo‘limlaridan maxsus sayohat ruxsatnomalari talab qilinardi. 1985-yilda Xitoyga 1,4 millionga yaqin xorijlik tashrif buyurdi va mamlakat turizmdan 1,3 milliard dollarga yaqin daromad oldi.

2015-yilda Xitoy yiliga 56,9 million xalqaro sayyoh bilan Fransiya, AQSh va Ispaniyadan keyin dunyoda eng koʻp tashrif buyuriladigan toʻrtinchi mamlakatga aylandi. 2017-yilda turizm yalpi ichki mahsulotga uning 11,04 foizini tashkil etuvchi 8,77 trillion yuan (1,45 trillion AQSh dollari)ga yaqin hissa qo‘shdi va 28,25 million kishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamda bilvosita ish bilan taʼminladi. 139,48 million chet eldan tashrif va besh milliard ichki sayohatlar amalga oshirildi.

## Kiruvchi sayohatlar

 Shanxay daryosidagi Sayyohlik qayiqlari turizmdan keladigan daromadning juda oz qismini taʼminlaydi
Xitoy 1970-yillarning oxirida Deng Syaopin tashabbusi bilan amalga oshirilgan islohoti va dunyoga ochilishi ortidan asosiy sayyohlik maskaniga aylandi. 1978-yilda mamlakat 230 000 nafarga yaqin xalqaro chet ellik sayyohlarni qabul qilgan, buning asosiy sababi hukumatning mamlakatga kim tashrif buyurishi va kimga sayohat uchun ruxsat berilmasligini qattiq cheklovlar bilan belgilab qoʻyganligi edi.

2016-yildagi maʼlumotlar shuni koʻrsatdiki, chet ellik mehmonlarning aksariyati Osiyo davlatlaridan kelgan, Janubiy Koreya aholisi esa Xitoyga tashrif buyurish soni boʻyicha asosiy manba hisoblanadi. Kelgan sayyohlar sonining 81,06 millioni Gonkongdan, 23,5 millioni Makaodan va 5,73 millioni Tayvandan kelgan sayyohlar hisoblanadi. Xuddi shu yili Xitoyga tashrif buyurgan xorijliklar soni 28,15 million nafarni tashkil etdi.

Xuddi shu yili mamlakatda tunda tunab qolish uchun tashrif buyuruvchilar 2015-yilning shu davriga nisbatan 4,2 foizga oshib, 59,27 million kishini tashkil etdi (shundan 60 foizdan ortigʻi Gonkong, Makao va Tayvandan kelgan).

## Mehmonlar statistikasi

Xitoyga tashrif buyuruvchilarning aksariyati quyidagi mamlakatlardan edi:

| Mamlakat/Hudud | 2018 | 2017 | 2016 | 2015 | 2014 | 2013 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Gonkong |  79,370,000 |   79,800,000 |   81,060,000 |   79,448,100 |   76,131,700 |   76,884,600 |
|  Makao |  25,150,000 |   24,650,000 |   23,500,000 |   22,888,200 |   20,639,900 |   20,740,300 |
|  Tayvan |  6,140,000 |   5,870,000 |   5,730,000 |   5,498,600 |   5,365,900 |   5,162,500 |
|  Janubiy Koreya |  4,193,000 |  3,863,800 |   4,775,300 |   4,444,400 |   4,181,700 |   3,969,000 |
|  Yaponiya |  2,691,000 |  2,683,000 |   2,588,990 |   2,497,700 |   2,717,600 |   2,877,500 |
|  AQSh |  2,485,000 |  2,312,900 |   2,249,600 |   2,085,800 |   2,093,200 |   2,085,300 |
|  Rossiya |  2,415,000 |  2,356,800 |   1,976,600 |   1,582,300 |   2,045,800 |   2,186,300 |
|  Vyetnam | — | — | — |   2,160,800 |   1,709,400 |   1,365,400 |
|  Mongoliya |  1,916,000 |  1,864,500 |   1,581,200 |   1,014,100 |   1,082,700 |   1,050,000 |
|  Malayziya |  1,291,000 |  1,233,200 |   1,165,400 |   1,075,500 |   1,129,400 |   1,206,500 |
|  Filippin |  1,205,000 |  1,168,500 |   1,135,100 |   1,004,000 |   967,900 |   996,700 |
|  Pokiston | — | — |   949,000 |   1,141,500 |   1,113,100 |   1,151,700 |
|  Singapur |  978,000 |  941,200 |   924,600 |   905,300 |   971,400 |   966,600 |
|  Hindiston |  864,000 |  822,000 |   799,700 |   730,500 |   710,000 |   677,000 |
|  Kanada |  850,000 |  806,000 |   741,300 |   679,800 |   667,100 |   684,200 |
|  Tailand |  833,000 |  776,700 |   753,500 |   641,500 |   613,000 |   651,700 |
|  Avstraliya |  752,000 |  734,300 |   675,100 |   637,300 |   672,000 |   723,000 |
| Jami (Gonkong, Makao va Tayvan bundan mustasno) |  30,543,000 |   29,165,300 |   28,150,120 |   25,985,400 |   26,361,000 |   26,290,000 |

## Tili

Xitoyda xitoy tilining turli shakllari deyarli hamma joyda qo‘llaniladi. Bunda mandarin tili standart shakl hisoblanadi va boshqa ko‘plab lahjalar ham ishlatiladi. Ularning ba’zilari, masalan, kanton va shanxay lahjalarida o‘n millionlab odamlar so‘zlashadi.

*The Daily Telegraph* tomonidan 2017-yilda yakunlangan tadqiqotga koʻra, Xitoyda odamlarning 1 foizdan kamrogʻi (taxminan 10 million) ingliz tilida gaplashadi.

## Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi

Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi (xitoycha: 旅游景区质量等级) — Xitoy rasmiylari tomonidan attraksionlarning xavfsizligi, sanitariya va transport sifatini aniqlash uchun foydalaniladigan reyting tizimi. U besh toifaga boʻlinadi, bular A (yoki 1A, eng past daraja), AA (2A), AAA (3A), AAAA (4A) va AAAAA (5A, eng yuqori daraja)dir.

Toifalar obyektning ahamiyati, transport imkoniyatlari, sayohat xizmatlari, shuningdek xavfsizlik va sanitariya masalalari kabi bir qator omillar asosida belgilanadi. Ushbu tizim 1999-yilda joriy etilgan va 2004-yilda (AAAAA toifasi kiritilganda) kengaytirilgan. Reytinglar Xitoy milliy turizm maʼmuriyati (CNTA) tomonidan boshqariladi va „Turistik diqqatga sazovor joylarning toifalari va reyting standarti“ kodeksiga asoslanadi.

| Reytinglar | Muqobil | Daraja | Miqdori |
| --- | --- | --- | --- |
| A | 1A | eng past | 130 |
| AA | 2A |  | 927 |
| AAA | 3A |  | 521 |
| AAAA | 4A |  | 785 (2006-yil) |
| AAAAA | 5A | eng yuqori | 279 (2020-yil) |

## Diqqatga sazovor joylar

### Mashhur qadimiy poytaxtlar

* Sian, Shensi
* Nankin, Szyansu
* Loyan, Xenan
* Xuchang, Xenan
* Xanchjou, Chjetszyan
* Chjenchjou, Xenan
* Anyang, Xenan
* Kayfin, Xenan

### Mashhur tarixiy shaharlar va eski shaharlar

 Grand Canal anʼanaviy uslubdagi sayohat kemasi
 Pingyao, Shansi
 Lijiang, Yunnan shahridagi Nakhi *dongjing* musiqachilari
 Shanxaydagi Old City God ibodatxonasi
 „Sharqning Venetsiyasi“ Suzhou shahridagi sayyohlik qayiqlari
* Kuling shahri, Szyansi
* Chunsin
* Guanchjou, Guandun
* Chengde, Xebey
* Zhengding, Xebey
* Jingziguan, Xenan
* Uxan, Xubey
* Fenghuang, Xunan
* Huai’an, Szyansu
* Luzhi, Szyansu
* Suchjou, Szyansu
* Tongli, Szyansu
* Yangzhou, Szyansu
* Zhenjiang, Szyansu
* Zhouzhuang, Szyansu
* Shenyan, Lyaonin
* Hancheng, Shensi
* Szinan, Shandun
* Qufu, Shandun
* Shanxay & Zhujiajiao
* Pingyao, Shansi
* Chendu, Sichuan
* Huanglongxi, Sichuan
* Lizhuang, Sichuan
* Tyatszin
* Dali, Yunnan
* Jianshui, Yunnan
* Lijiang, Yunnan
* Nanxun, Chjetszyan
* Wuzhen, Chjetszyan
* Xitang, Chjetszyan

## Mashhur diqqatga sazovor joylari

 Koʻplab sayyohlar Buyuk Xitoy devorining ayrim qismlariga, jumladan, Juyongguandagi boʻlimga tashrif buyurishadi
 Siandagi Terrakota armiyasi
 Taqiqlangan shahardagi Supreme Harmony zali
 Yozgi saroydagi haykallar
 Bund, Shanxay
* Lu togʻi, Jiujiang, Szyansi (togʻli Lu milliy bogʻi deb ham ataladi)
* Changbay togʻlari — noyob Sibir yoʻlbarslari yashaydigan muhim qoʻriqxona
* Xitoyning Buyuk kanali
* Buyuk Xitoy devori
* Ipak yoʻli — mashhur qadimiy savdo yoʻli boʻylab joylashgan tashlandiq shaharlar
* Xuanshan, Anxoy
* Jiuxua togʻi, Anxoy
* Tyanchju togʻi, Anxoy
* Taqiqlangan shahar, Pekin — bir vaqtlar „Xitoy imperator olami“ning markazi boʻlgan va omma uchun taqiqlangan — endi hamma uchun ochiq
* Yozgi saroy, Pekin
* Osmon ibodatxonasi, Pekin
* Dazu tosh oʻymakorligi, Chunsin
* Uch daralar, Chunsin va Xubey
* Gulangyu oroli, Fujian
* Mogao gʻorlari, Dunxuan, Gansu — eski Ipak yoʻlidagi 1000 yillik sunʼiy gʻorlar Xitoyning buddist merosini oʻz ichiga oladi
* Kuling shahri, Jiujiang — Xitoyning janubidagi yevropalik koʻchmanchilar uchun sobiq yozgi kurort boʻlgan Lu togʻining tepasida joylashgan
* Li daryosi, Guangsi — u yerga Xitoy oʻrami rasmlarida chizilgan qiyshaygan choʻqqilarni koʻrish uchun qayiqda sayohat qilinadi
* Caohai koʻli, Guychjou — bu yerda Xitoyning turli xil qushlar dunyosini koʻrish uchun sayoz koʻl boʻylab sayr qilish imkoni bor
* Xarbin xalqaro muz va qor haykallari festivali, Xarbin, Xeylunszyan — bu yerda kamalak chiroqlar bilan yoritilgan haqiqiy oʻlchamdagi muz qal’alaridan tortib, ajoyib qorli manzaralargacha bo‘lgan hashamatli va g‘alati haykallarni ko‘rish mumkin
* Yabuli togʻ-changʻi kurorti, Xeylunszyan — mamlakatdagi eng yirik changʻi kurorti boʻlib, u yerda koʻplab xitoyliklar changʻi uchib, dam olishadi
* Xenan, Loyan yaqinida joylashgan Longmen Grottoes — buddist haykalchalari va relyeflarining paradi
* Vudang togʻlari, Xubey
* Eski Yalu koʻprigi, Dandong, Lyaonin — Shimoliy Koreyaga olib boradigan yarim vayron qilingan koʻprik, Koreya urushining muhim yodgorligi
* Terrakota armiyasi, Sian, Shensi, sobiq qadimiy poytaxt — bu yerda 2200 yoshli haqiqiy askarlar Xitoyning birinchi imperatori qabrini qoʻriqlaydi
* Konfutsiy saroyi, Qufu, Shandun — buyuk donishmand urugʻining saksonga yaqin avlodlari yashaydigan joy
* Tay togʻi (yoki *Tay Shan*), Shandun — ibodatxonalar va pavilonlar joylashgan muqaddas choʻqqi
* Bund, Shanxay — Shanxay osmonoʻpar binolari bilan yonma-yon joylashgan mustamlaka meʼmorchiligining Huangpu daryosi boʻylab joylashgan manzili
* Shansidagi Xen togʻidagi ibodatxona
* Yungang Grottoes, Datong yaqinida, Shansi — mashhur buddist manzili
* Jiuzhaigou vodiysi, Sichuan
* Leshan Gigant Budda, Sichuan — dunyodagi eng katta oʻyilgan Budda
* Emei togʻi, Sichuan
* Qingcheng togʻi, Sichuan
* Potala saroyi, Lxasa, Tibet — dastlab qirol Songtsän Gampo tomonidan 637-yilda kelini Tan sulolasi malikasi Venchengni kutib olish uchun qurilgan saroy
* Xishuangbanna Dai avtonom prefekturasi, Yunnan — Xitoyning eng noyob, kam xalqi — Day xalqi yashaydigan manzil
* Sihu koʻli, Xanchjou, Chjetszyan

Sanya Bayda quyosh botishi, Hainan
## Turistik resurslar

Xitoydagi turistik resurslarni uchta asosiy guruhga boʻlish mumkin: tabiati chiroyli joylar, tarixiy hamda madaniy joylar va xalq urf-odatlari saqlanib qolgan joylar. Xitoyda 55 ta Jahon merosi obyektlari mavjud boʻlib, Xitoy bu boʻyicha 58 ta obyekti boʻlgan Italiyadan keyin dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi.

* Yunnan, Yuanyang okrugining guruch maydonlari
* Emei tog'i, Sichuan
* Chjan jia jie
* *Beauties Wearing Flowers*, Zhou Fang rasmi, VIII asr
* Lugu ko‘li, Yunnan

## Turistik xizmatlar

Gid norvegiyalik sayyohlar guruhini Pekindagi ibodatxonaga olib ketmoqda
Xitoyning transport infratuzilmasining tez sur’atlarda rivojlanishi mamlakat ichkarisidagi va chet ellik sayyohlar uchun keng imkoniyatli sayohatlarni ta’minlamoqda. Butun Xitoy bo‘ylab ko‘plab mehmonxonalar va restoranlar barcha toifadagi talablarga javob beradigan qilib qurilgan, qayta ta’mirlangan yoki kengaytirilgan bo‘lib, ular orasida besh yoki olti yulduzli darajaga ega bo‘lganlari ham mavjud.

Xitoy xalqaro sayyohlik agentliklarini tartibga solishni yo‘lga qo‘ygan. 2003-yil 12-iyunda Xitoy milliy turizm boshqarmasi va Savdo vazirligi hamkorlikda chet el sarmoyasi ishtirokidagi yoki to‘liq chet el mulki bo‘lgan sayohat agentliklarini tashkil etish bo‘yicha vaqtinchalik nizomni e’lon qilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Xitoy Xalq Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi (Wayback Machine saytida 2018-07-30 sanasida arxivlangan)