# Firʼavn

**Firʼavn** — Qadimiy Misr podsholarining nomi. 22-suloladan boshlab (miloddan avvalgi XVI asr) podshoh unvoni. „firʼavn“ soʻzi qadimiy misrcha „pero“dan olinib, dastlab „Shoh saroyi“ („Ulut uy“) maʼnosini anglatgan. 18-suloladan boshlab, podshohning oʻzi firʼavn deb atalgan. Mamlakatdagi barcha ekin yerlari firʼavnlar mulki hisoblangan. Aholidan toʻplangan soliqlar, odatda, firʼavn larning shaxsiy ehtiyojlari uchun sarflangan. Qadimiy Misr diniy tasavvurlariga koʻra, firʼavn — quyosh maʼbudi, Gorning oʻgʻli, uning yerdagi inʼikosi va tabiat maʼbudi Osirisning merosxoʻri boʻlgan. Firʼavn hokimiyatining qudratini, ulugʻvorligini koʻrsatish uchun ularga bagʻishlab ehromlar qurilgan (qarang Misr, Qadimgi Misr).

**Fir’avn** — Qadimgi Misr Hukmdorlarining umumiy nomi. Shuningdek yunon-makedon tarixida Ptolomeylarning unvoni. Qadimgi Misr eʼtiqodiga koʻra Fir’avn quyosh (Ra) ning oʻgʻli hisoblanar edi. Shuningdek Xorning yerdagi timsoli va Osirisning vorisi.

## Qohirada moʻmiyolar sayri

2021-yil 3-aprel oqshomida Misr poytaxti Qohira shahrida oʻziga xos „Fir’avnlar sayri“ boʻlib oʻtdi. Gap shundaki, bir asrdan buyon Tahrir maydonidagi Qohira muzeyida saqlanayotgan Qadimgi Misr fir’avnlarining moʻmiyolangan jasadlari yangi tashkil etilgan Misr sivilizasiyasi milliy muzeyiga tantanali ravishda oʻtkazildi.
22 ta moʻmiyolangan fir’avnlar va malikalar jasadlari solingan tobutlar shohona kortejlarda oltin rangidagi mashinalarda Qohira boʻylab oʻzining yangi qoʻnimgohiga yetib bordi. Marosim Misr televideniyesi orqali butun dunyo boʻylab namoyish etildi. Koʻchirilgan moʻmiyolar orasida mashhur Ramzes II ning moʻmiyolangan jasadi ham bor edi.

## Etimologiya

Fir’avn soʻzining kelib chiqishi aniq emas. Baʼzilar uni „Fra“ yoki „Pra“ (quyosh, ierogliflarda uchraydi) soʻzlaridan olingan deb hisoblaydilar.
Yangi misrshunoslar qadimgi misrlilar oʻz hukmdorini tabarruk ismini aytishni hohlamasdan uni „per-oh“, yaʼni buyuk uy, saroy deb atar edilar.
Injilda Misr hukmdorlarini unvoni „Fir’avn“ deb aytilgan. (Ivrit פַּרְעֹה, yunoncha Φαραώ)

## Fravnlar shajarasi

### Ilk Hukmdorlik

#### 0-Sulola

1. Chayon
2. Burgut I
3. Ni-Xor
4. Pe-Xor
5. Xat-Xor
6. Xedj-Kor
7. Timsoh
8. Chayon II
9. Iri Xor
10. Ka
11. Narmer (miloddan avvalgi 3120)

#### Birinchi Sulola

1. Menes (Mena, Xor Axa, Gor Axa, Axo) (miloddan avvalgi 3007 — 2975)
2. Djer (miloddan avvalgi 3000)
3. Uadji (Djet) (miloddan avvalgi 2980)
4. Qirolicha Merneyt
5. Den (Udimu) (miloddan avvalgi 2950)
6. Anedjib (Adjib) (miloddan avvalgi 2925)
7. Semerxet (miloddan avvalgi 2900)
8. Kaa (miloddan avvalgi 2890)

#### Ikkinchi Sulola

1. Xotepsexemui (Xetepsexemui) (miloddan avvalgi 2890)
2. Raneb (Nebra) (miloddan avvalgi 2865)
3. Ninecher
4. Veneg
5. Send (Sened)
6. Nubnefer
7. Neferkara
8. Neferkasokar
9. Peribsen (Set Peribsen, Semexibu-Perenmaatu) (miloddan avvalgi 2700)
10. Xasexemui (miloddan avvalgi 2686)

### Qadimgi Hukmdorlik

#### Uchinchi Sulola

1. Sanaxt (Neferkara) (miloddan avvalgi 2686—2667)
2. Djoser (Tosorfros, Djeser) (miloddan avvalgi 2667—2648)
3. Sexemxet (miloddan avvalgi 2648—2640)
4. Xaba (miloddan avvalgi 2640—2637)
5. Xuni (Xu) (miloddan avvalgi 2637—2613)

#### Toʻrtinchi Sulola

1. Snofru (2613—2589)
2. Keops (Xufu, Xnemxufu) (miloddan avvalgi 2589—2566)
3. Djedefra (Radjedef) (miloddan avvalgi 2566—2558)
4. Xefren (Xafra) (miloddan avvalgi 2558—2532)
5. Mikerin (Menkaura) (miloddan avvalgi 2532—2503)
6. Shepseska (miloddan avvalgi 2503—2498)

#### Beshinchi Sulola

1. Userkaf (Userxeres) (miloddan avvalgi 2494—2487)
2. Sahura (miloddan avvalgi 2487—2475)
3. Neferirkara Kakai (Raneferef, Heferxeres) (miloddan avvalgi 2475—2455)
4. Shepseskara Isi (Sisires) (miloddan avvalgi 2427—2421)
5. Neferefra (Neferafra, Xeres) (miloddan avvalgi 2421—2420)
6. Niuserra Isi (Rafures) (miloddan avvalgi 2445—2421)
7. Menkauxor (Menxeres) (miloddan avvalgi 2421—2414)
8. Djedkara Isesi (Djejkara, Tanxeres) (miloddan avvalgi 2414—2375)
9. Unis (Unas, Onnos) (miloddan avvalgi 2375—2345)

#### Oltinchi Sulola

1. Teti (Ofoes) (miloddan avvalgi 2345—2323)
2. Userkara (miloddan avvalgi 2323—2321)
3. Pepi I (Piopi I, Merira, Fios) (miloddan avvalgi 2321—2287)
4. Merenra I (miloddan avvalgi 2287—2278)
5. Pepi II (Piopi II, Neferkara, Fiops) (miloddan avvalgi 2278—2184)
6. Merenra II
7. Natikert (Nitokrida) (miloddan avvalgi 2184—2181)
8. Menkara

### Birinchi oʻtish davri

#### Yettinchi va Sakkizinchi Sulolalar (miloddan avvalgi 2181—2125)

Bu davrda hukmdorla juda tez-tez oʻzgargan. Manefon aytganidek: „70 kun 70 hukmdor boshqardi“. Taniqlilari:

1. Ramesseum
2. Intef

#### Toʻqqizinchi va Oʻninchi Sulolalar (miloddan avvalgi 2160—2025)

1. Xeti I (Axtoy I)
2. Xeti II (Axtoy II)
3. Xeti III (Axtoy III)
4. Xeti IV (Axtoy IV)
5. Uaxkara Xeti
6. Nebkaura Xeti
7. Meriibra Xeti
8. Merikara
9. Ibi

#### Oʻn Birinchi Sulola

1. Mentuxotep I (miloddan avvalgi 2133—2117)
2. Iniotef I (Intef I) (miloddan avvalgi 2125—2112)
3. Iniotef II (Intef II) (miloddan avvalgi 2112—2063)
4. Iniotef III (Intef III) (miloddan avvalgi 2063—2055)
5. Mentuxotep II (miloddan avvalgi 2055—2044)
6. Mentuxotep III (miloddan avvalgi 2004—1992)
7. Mentuxotep IV (miloddan avvalgi 1992—1985)

### Oʻrta hukmdorlik

#### Oʻn ikkinchi Sulola

1. Amenemxet I (Aman-ma-xi I, Ammenemes I) (miloddan avvalgi 1985—1955)
2. Senusert I (Sa-na-uasra I, Sesostris I, Sesenxosis I) (miloddan avvalgi 1965—1920)
3. Amenemxet II (Aman-ma-xiII, Ammenemes II) (miloddan avvalgi 1922—1878)
4. Senusert II (Sa-na-uasra II, Sesostris II) (miloddan avvalgi 1880—1874)
5. Senusert III (Sa-na-uasra III, Sesostris III) (miloddan avvalgi 1874—1855)
6. Amenemxet III (Aman-ma-xi III, Ammenemes III) (miloddan avvalgi 1855—1808)
7. Amenemxet IV (Aman-ma-xi IV, Ammenemes IV) (miloddan avvalgi 1808—1799)
8. Qirolicha Nefrusebek (miloddan avvalgi 1799—1795)
9. Xnumxotep

### İkkinchi oʻtish davri

#### Oʻn uchinchi Sulola

1. Sebekxotep I (miloddan avvalgi 1785—1780)
2. Senbuet (miloddan avvalgi 1780—1777)
3. Amenems (miloddan avvalgi 1777—1776)
4. Amenemxet V (miloddan avvalgi 1774—1772)
5. Amenemxet VI
6. Sanxibr
7. Xetepibra
8. Sebekxotep II
9. Ranseneb 4 oy
10. Xeriotef (Xetepibr, Xornedj) (miloddan avvalgi 1771—1765)
11. Hor (Auibra)
12. Amenemxet VII
13. Xutauira Ugaf 2 yil
14. (Seneferibra) Senusert IV
15. (Usekara) Xendjer 4 yil (miloddan avvalgi 1768—1764)
16. Semenxkara Mermeshau 3 yil (miloddan avvalgi 1764—1761)
17. Sebekemsaf I (miloddan avvalgi 1761—1754)
18. Sebekxotep III (Sexemrasuadjtaui) (miloddan avvalgi 1754—1751)
19. Noferxotep I (Xasexemra) (miloddan avvalgi 1751—1740)
20. Sebekxotep IV (Xaneferra) (miloddan avvalgi 1740—1730)
21. Sebekxotep V (miloddan avvalgi 1730—1725)
22. Uaxibra Aib (miloddan avvalgi 1725—1714)
23. Mernoferra Ai (miloddan avvalgi 1714—1700)
24. Sebekxotep VI (miloddan avvalgi 1700—1698)
25. Neferxotep
26. Hor I
27. Sebekxotep VII
28. Mentuxotep
29. Mentumsaf
30. Dedimos I
31. Dedimos II
32. Senebmi
33. Neferxotep III
34. Sebekxotep VIII
35. Mershepsef-Ini
36. Mentuvoser
37. Senaaib
38. Venvavetemsaf

#### Oʻn toʻrtinchi Sulola(miloddan avvalgi 1715—1650)

ikkinchi darajali hukmdorlar.
Faqatgina quyidagilari maʼlum:

1. Xatir
2. Nebxaura
3. Sexebra
4. Merdjefara
5. Sevadjakara
6. Nebdjekara
7. Ubenra
8. ?
9. Auibra
10. Xeribra
11. Nebsenra
12. ?
13. Sexeperenra
14. Djedxerura
15. Sanxibra
16. Nefertemra
17. ?
18. Kakemurra
19. Neferibra
20. Djekkara
21. Xepu
22. Nebenatti (Anati)
23. Bebnen

#### Oʻn beshinchi sulola

1. Salitis (Shalik) (miloddan avvalgi 1650—1634)
2. Sheshi (miloddan avvalgi 1634—1620)
3. Yakubxer (miloddan avvalgi 1620—1612)
4. Xian (Xiany, Seuserenra) (miloddan avvalgi 1612—1592)
5. Apopi I (Aauserra I, Apapi I)(miloddan avvalgi 1592—?)
6. Apopi II (Aauserra II, Apapi II)(miloddan avvalgi ?—1551)
7. Xamudi (Xamudi) (miloddan avvalgi 1551—1542)

#### Oʻn oltinchi Sulola (miloddan avvalgi 1650—1540)

1. Nubuser
2. Yakboam
3. Vadjed
4. Yakbaal
5. Nubanxer
6. Anatxer
7. Xauser

#### Oʻn yettinchi Sulola

1. Iniotef IV (Intef IV, Nubxeberra) (miloddan avvalgi 1650—1645)
2. Iniotef V (Intef V) (miloddan avvalgi 1645—1642)
3. Sebekemsaf II (miloddan avvalgi 1642—1626)
4. Djexuti (miloddan avvalgi 1626—1625)
5. Mentuxotep VI (miloddan avvalgi 1625—1624)
6. Nebirirautra I (miloddan avvalgi 1624—1605)
7. Nebirirautra II (miloddan avvalgi 1605—1605)
8. Semenenra (miloddan avvalgi 1605—1604)
9. Senusert V (miloddan avvalgi 1604—1592)
10. SebekemsafIII (miloddan avvalgi 1592—1583)
11. Iniotef VI (Intef VI) (miloddan avvalgi 1583—1578)
12. Iniotef VII (Intef VII) (miloddan avvalgi 1578—1578)
13. Taa I (Snaxtenra Taa I) (miloddan avvalgi 1578—1573)
14. Taa II (Seknenra Taa II) (miloddan avvalgi 1573—1558)
15. Kamos (Kamose, Uadjxeperra) (miloddan avvalgi 1558—1552)

### Yangi Hukmdorlik

#### Oʻn sakkizinchi Sulola

1. Yaxmos I (Nebpentira, Amasis I) (miloddan avvalgi 1552—1527)
2. Amenxotep I (Djeserkara) (miloddan avvalgi 1527—1506)
3. Tutmos I (Aakxeperkara) (miloddan avvalgi 1506—1494)
4. Tutmos II (Aakxeperenkara) (miloddan avvalgi 1493—1490)
5. Xatshepsut (Qirolicha Xatshepsut, Maatkara) (miloddan avvalgi 1491—1469)
6. Buyuk Tutmos III (Manxeperra) (miloddan avvalgi 1469—1436)
7. Amenxotep II (Aakxeperura) (miloddan avvalgi 1436—1412)
8. Tutmos IV (Menkxeperura) (miloddan avvalgi 1412—1402)
9. Amenxotep III (Nebmaatra) (miloddan avvalgi 1402—1364)
10. Exnaton, Amenxotep IV (Neferkxeperuravayenra) (miloddan avvalgi 1364—1347)
11. Smenxkara, vozmojno, Nefernefruaton (Semnekarra) (miloddan avvalgi 1347—1347)
12. Tutanxamon (Nekxeperura) (miloddan avvalgi 1356—1338)
13. Eye (Ai, Kxeperkxeperura) (miloddan avvalgi 1337—1336)
14. Xoremxeb (Xoremxet, Djeserkxeperura) (miloddan avvalgi 1336—1333)

#### Oʻn toʻqqizinchi Sulola

1. Ramses I (Menpextira) (miloddan avvalgi 1306—1304)
2. Seti I (Menmaatra) (miloddan avvalgi 1304—1290)
3. Ramses II (Usermaatra Setepenra) (miloddan avvalgi 1290—1224)
4. Merneptax (Vayentra) (miloddan avvalgi 1224—1204)
5. Amenmes (Amenmessu, Menmira) (miloddan avvalgi 1204—1201)
6. Seti II (Usepxeprura Setepanra) (miloddan avvalgi 1200—1194)
7. Saptax (Akxenra Setepenra) (miloddan avvalgi 1194—1188)
8. Tausert (Satrameritamon, Qirolicha Tausert) (miloddan avvalgi 1188—1186)

#### Yigirmanchi Sulola

1. Setnaxt (userkxaura Meriamon, Setnext, Sefnakxte) (miloddan avvalgi 1186—1184)
2. Ramses III (Usermaatra Meriamon) (miloddan avvalgi 1184—1153)
3. Ramses IV (Xekamaatra Setepenamon) (miloddan avvalgi 1153—1146)
4. Ramses V (Usemaatra Sekxeperenra) (miloddan avvalgi 1146—1142)
5. Ramses VI (Nebmaatra Meriamon) (miloddan avvalgi 1142—1135)
6. Ramses VII (Usermaatra Setepenra Meriamon) (miloddan avvalgi 1135—1129)
7. Ramses VIII (Usermaatra Akxenamon) (miloddan avvalgi 1129—1127)
8. Ramses IX (Neferkara Setepenra) (miloddan avvalgi 1127—1109)
9. Ramses X (Kxeperamaatra Setepenra) (miloddan avvalgi 1109—1099)
10. Ramses XI (Menmaatra Setepenptax) (miloddan avvalgi 1099—1070)

### Uchinchi oʻtish davri

#### Yigirma birinchi Sulola

1. Смендес (Xedjkxeperra Setepenra) (miloddan avvalgi 1070—1044)
2. Аменемнису (Neferkara) (miloddan avvalgi 1044—1039)
3. Псусеннес I (Aakxeperra Setepenamon) (miloddan avvalgi 1039—933)
4. Аменемопе (Usermaatra Setepenamon) (miloddan avvalgi 933—984)
5. Осоркон Старший (Aakxeperra Setepenra) (miloddan avvalgi 984—978)
6. Сиамон (Netdjerkxeperra Setepenamon) (miloddan avvalgi 978—960)
7. Псусеннес II (Titkxeperura Setepenra) (miloddan avvalgi 960—945)

#### Yigirma ikkinchi Sulola

1. Шешонк I (Xedjetxeperra Setepenra Sheshonk) (miloddan avvalgi 945—924)
2. Осоркон I (Sexemxeperra, Ozorkon I) (miloddan avvalgi 924—890)
3. Шешонк II (Xekaxeperra Setepenra) (miloddan avvalgi 890—889)
4. Такелот I (Tekelot I) (miloddan avvalgi 884—884)
5. Осоркон II (Usermaatra Setepenamon, Ozorkon II) (miloddan avvalgi 874—850)
6. Такелот II (Xedjekxeperra Setepenra) (miloddan avvalgi 850—825)
7. Шешонк III (Usermaatra) (miloddan avvalgi 825—773)
8. Пами (Usermaatra, Pamp) (miloddan avvalgi 773—767)
9. Шешонк V (Aakxeperra) (miloddan avvalgi 767—730)
10. Osorkon IV (Aakxeperra Setepenamon, Ozorkon IV) (miloddan avvalgi 730—715)

#### Yigirma uchinchi Sulola

Gerakleopol, Leontopol va Tanis (Per-Ramzes)dagi turli hukmdorlar va shu qatorda:

1. Petubastis I (Usermaaatra) (miloddan avvalgi 818—793)
2. Iuput I (miloddan avvalgi 804—783)
3. Sheshonk IV (miloddan avvalgi 783—777)
4. Osorkon III (Usermaatra Setepenamon, Ozorkon III) (miloddan avvalgi 777—749)
5. Takelot III (miloddan avvalgi 754—734)
6. Rudamen (miloddan avvalgi 734—731)
7. Iuput II (miloddan avvalgi 731—720)
8. Sheshonk VI (miloddan avvalgi 720—715)

#### Yigirma toʻrtinchi Sulola

1. Tefnaxt (miloddan avvalgi 725—718)
2. Bokxoris (Bokkxoris, Bakenrenef) (miloddan avvalgi 718—715)

#### Yigirma beshinchi Sulola

1. Kashta
2. Pianxi (Pi) (miloddan avvalgi 740-716)
3. Shabaka (Neferkara) (miloddan avvalgi 716-702)
4. Shabataka (Djedkaura) (miloddan avvalgi 702-690)
5. Taxarka (Knunafertemra, Tirgaka) (miloddan avvalgi 690-663)
6. Tanuatamon (Taltamon, Bakara) (miloddan avvalgi 663-657)

#### Misr miloddan avvalgi 671-660-yillar Ossuriya tarkibida

### Ohirgi Hukmdorlik

#### Yigirma oltinchi Sulola(miloddan avvalgi 660—525)

1. Psamettix I (miloddan avvalgi 660—616)
2. Nexo II (miloddan avvalgi 610—595)
3. Psamettix II (miloddan avvalgi 595—589)
4. Apriy (miloddan avvalgi 589—570)
5. Amasis II (miloddan avvalgi 570—526)
6. Psamettix III (miloddan avvalgi 526—525)

#### Yigirma yettinchi fors sulolasi(miloddan avvalgi 525—404)

#### Yigirma sakkizinchi Sulola(miloddan avvalgi 404—399)

1. Amirtey (miloddan avvalgi 404—399)

#### Yigirma toʻqqizinchi Sulola(miloddan avvalgi 399—380)

1. Neferit I (miloddan avvalgi 399—393)
2. Psammut (miloddan avvalgi 393—393)
3. Axorist (miloddan avvalgi 393—381)
4. Neferit II (miloddan avvalgi 381—380)

#### Oʻttizinchi Sulola (miloddan avvalgi 380—343)

1. Nektaneb I (miloddan avvalgi 380—363)
2. Taxos (miloddan avvalgi 363—360)
3. Nektaneb II (miloddan avvalgi 360—343)

### Ptolomey sulolasi

*Misr Aleksandr Makedonskiy tomonidan bosib olingan edi. Miloddan avvalgi 304-30-yillarda Misr Ptolomey sulolasi qoʻli oltida edi.*

1. Ptolomey I Soter (miloddan avvalgi 306—283-yillar)
2. Ptolomey II Filadelf (miloddan avvalgi 283—246-yillar)
3. Ptolomey III Everget (miloddan avvalgi 246—222-yillar)
4. Ptolomey IV Filopator (miloddan avvalgi 221—205-yillar)
5. Ptolomey V Epifan (miloddan avvalgi 205—180-yillar)
6. Ptolomey VI Filometor (miloddan avvalgi 180—145-yillar)
7. Ptolomey VII Everget (miloddan avvalgi 170—164-yillar)
8. Ptolomey VIII Everget II (miloddan avvalgi 145-yil)
9. Ptolomey VII Everget (miloddan avvalgi 145—116-yillar)
10. Ptolomey IX Soter II (miloddan avvalgi 116—108-yillar)
11. Ptolomey Х Aleksandr I (miloddan avvalgi 108—89-yillar)
12. Ptolomey IX Soter II (miloddan avvalgi 89—81-yillar)
13. Ptolomey XI Aleksandr II (miloddan avvalgi 80-yil)
14. Ptolomey XII Neos Dionis (miloddan avvalgi 80—58-yillar)
15. Berenika IV (miloddan avvalgi 58—56-yillar)
16. Arxelay (miloddan avvalgi 56-yil)
17. Ptolomey XII Neos Dionis (miloddan avvalgi 56—51-yillar)
18. Ptolomey XIII (miloddan avvalgi 51—47-yillar)
19. Кleopatra VII (miloddan avvalgi 47—30-yillar)
20. Ptolomey XIV (miloddan avvalgi 47—44-yillar))
21. Ptolomey XV Sezarion (miloddan avvalgi 44—30-yillar)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |