# James Cook

| Jeyms Kuk |
| --- |
| James Cook |
|  Jeyms Kuk portreti, tax. 1775 |
| Tavalludi |
7-noyabr 1728-yil Marton, Yorkshire, Angliya |
| Vafoti |
14-fevral 1779-yil(1779-02-14) (50 yoshda) Kealakekua koʻrfazi, Gavayi |
| Fuqaroligi | Kingdom of Great Britain |
| Taʼlimi |
Postgate maktabi, Katta Ayton |
| Kasbi |
Tadqiqotchi, kartograf va dengiz zobiti |
| Unvoni |
London qirollik jamiyati aʼzosi Qirollik floti kapitani |
| Turmush oʻrtogʻi |
Elizabeth Batts ​(1762-yil) |
| Otasi | James Cook |
| Onasi | Grace Pace |
| Imzosi |
|  |

**Jeyms Kuk** (1728-yil 27-oktyabr, Marton, Yorkshir grafligi – 1779-yil 14-fevral, Gavayi orollari) – ingliz dengizchi sayyohi. 1768-71-yillarda „Indevor“ kemasida dunyo aylana ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. Britaniya admiralligi tomonidan tashkil etilgan ushbu ekspeditsiyaning maqsadi Tinch okeanda yangi yerlarni egallash edi. Kema Plimut shahridan safarga chiqib, Gorn burnini aylanib oʻtgach, Taiti oroliga yetib bordi. 1769-yilda uning shimoli-gʻarbidagi yondosh orollarni Jamiyat orollari degan umumiy nom bilan xaritaga tushirdi. 1769—70 yillarda Yangi Zelandiya qirgʻoqlarini aylanib oʻtib, uning orollardan iborat ekanligini aniqladi. Katta Toʻsiq rifi va Avstraliyaning sharqiy sohillarini tadqiq qildi. Torres boʻgʻozi orqali Kuk Yaxshi Umid burnini aylanib, 1771-yilda Angliyaga qaytdi.

Antarktida materigini topish va Yangi Zelandiya va boshqa orollarni oʻrganish maqsadida uyushtirilgan dunyo aylana 2-sayohatida (1772— 75) K. „Revolyushen“ kemasida suzib 1773-yil tarixda ilk bor Janubiy qutbiy doirani (40° shq.u.) kesib oʻtdi va 66° 36’ j. k.gacha yetib bordi. Ikkinchi sayohati davomida Tuamotu arxipelagidagi 2 atoll, Kuk orollari guruhidagi Palmerston orol va Xervi atolli, Yangi Gebrid orollari, Yangi Kaledoniya va Norfolk orollarini (1774), Atlantika okeani janubidagi Janubiy Georgiya va Janubiy Sandvich orollarini (1775) topib, yevropaliklarga maʼlum qildi.

K. 1776-yilda „Revolyushen“ va „Diskoveri“ kemalariga ekspeditsiya boshligʻi qilib tayinlandi. 1777-yilda Kuk orollaridagi 3 atollni, Tubuai va Rojdestvo o.larini, 1770-yilda Ganayi orollarini tavsifladi, Amerikaning shim.-gʻarbiy sohillarini oʻrgandi va qisman xaritaga tushirdi. 1779-yilda Ganayi orolda mahalliy aholi tomonidan oʻldirildi. 20 dan ortiq geografik obyektlar Kuk nomiga qoʻyilgan.

Kuk oʻzi tashrif buyurgan hududlarning tub aholisiga nisbatan bagʻrikeng va doʻstona munosabati bilan mashhur edi. U navigatsiyada oʻziga xos inqilob qildi, oʻsha paytda xavfli va keng tarqalgan kasallik – iskorbit bilan muvaffaqiyatli kurashishni oʻrgandi. Sayohat paytida undan oʻlim deyarli nolga kamaydi. Uning sayohatlarida Jozef Banks, Uilyam Blay, Jorj Vankuver, Iogann Reingold va Georg Forster kabi mashhur navigatorlar va tadqiqotchilarning butun galaktikasi ishtirok etdi .

Buyuk geografik kashfiyotlar davrining tugashi ham uning oʻlimi bilan bogʻliq.

## Bolalik va yoshligi

Jeyms Kuk 1728-yil 27-oktyabrda Marton-in-Klivlendda (hozirgi Janubiy Yorkshirda) kambagʻal Shotlandiya fermerining oʻgʻli boʻlib tugʻilgan. 1736-yilda oila Buyuk Ayton qishlogʻiga koʻchib oʻtdi, u yerda Kuk mahalliy maktabga yuborildi (hozirgi muzeyga aylantirilgan). Besh yillik oʻqishdan soʻng, Jeyms Kuk oʻsha paytgacha menejer lavozimini egallagan otasi nazorati ostida fermada ishlay boshlaydi. Oʻn sakkiz yoshida u Gerkules Uoker koʻmir konchisiga kabina boʻlib yollanadi. Shunday qilib, Jeyms Kukning dengiz hayoti boshlanadi.

## Karyera boshlanishi

Kuk oʻzining dengizchi faoliyatini London - Nyukasl yoʻnalishidagi kema egalari Jon va Genri Uokerga tegishli „Gerkules“ savdo koʻmir brigadasida oddiy qayiqchi sifatida boshlagan. Ikki yil oʻtgach, u boshqa Uoker kemasiga, „Uch birodarlar“ ga oʻtkazildi.

Uokerning doʻstlaridan Kukning kitob oʻqishga qancha vaqt sarflagani haqida dalillar mavjud. U ishdan boʻsh vaqtini geografiya, navigatsiya, matematika, astronomiyani oʻrganishga bagʻishlagan, shuningdek, dengiz ekspeditsiyalarining tavsiflari bilan qiziqgan. Maʼlumki, Kuk Boltiqboʻyida va Angliyaning sharqiy qirgʻoqlarida oʻtkazgan ikki yil davomida Walkersni tark etgan, ammo aka-uka iltimosiga koʻra Doʻstlik boʻyicha kapitan yordamchisi sifatida qaytgan.

Uch yil oʻtgach, 1755-yilda Walkers unga Doʻstlik qoʻmondonligini taklif qildi, ammo Kuk rad etdi. Buning oʻrniga, 1755-yil 17-iyunda u Qirollik dengiz flotida dengizchi sifatida xizmatga kirdi va sakkiz kundan keyin 60 qurolli Eagle kemasiga tayinlandi. Uning tarjimai holidagi bu fakt baʼzi tadqiqotchilarni hayratda qoldiradi – Kuk dengizchining mashaqqatli mehnatini savdo flotida kapitanlik lavozimidan afzal koʻrganining sabablari nomaʼlum. Ammo qabul qilinganidan keyin bir oy ichida Kuk qayiqchi boʻladi .

Tez orada yetti yillik urush boshlandi (1756). Eagle Fransiya qirgʻoqlarini blokadada ishtirok etdi. Bundan tashqari, 1757-yil may oyida Huesan oroli yaqinida Burgut fransuz Dyuk Akvitaniya kemasi bilan jangga kirishganligi maʼlum (suv hajmi 1500 tonna, 50 ta qurol). Taʼqib va ​​jang paytida Akvitaniya gertsogi qoʻlga olindi. Oʻsha jangda Eagle shikastlangan va taʼmirlash uchun Angliyaga ketishga majbur boʻlgan.

Ikki yillik tajribaga ega boʻlganidan soʻng, 1757-yilda Jeyms Kuk Yelkan ustasi imtihonini muvaffaqiyatli topshirdi va 27-oktyabrda u kapitan Kreyg qoʻmondonligi ostida Solebey kemasiga tayinlandi. Oʻsha paytda Kuk yigirma toʻqqiz yoshda edi. Yetti yillik urush boshlanishi bilan u 60 qurolli Pembroke kemasiga tayinlangan. Pembrok Biskay koʻrfazining blokadasida qatnashdi, keyin 1758-yil fevralda u Shimoliy Amerika qirgʻoqlariga (Kanada) yuborildi. Kukga Kvebekni qoʻlga kiritish uchun kalit boʻlgan eng muhim vazifa, Britaniya kemalari Kvebekga oʻtishi uchun Sent-Lorens daryosi yoʻlini tozalash vazifasi berildi. Bu vazifaga xaritada nafaqat yoʻlakchani chizish, balki daryoning suzish mumkin boʻlgan qismlarini dastgohlar bilan belgilash ham kiradi. Bir tomondan, yarmarkaning oʻta murakkabligi tufayli ish hajmi juda katta edi, boshqa tomondan, tungi vaqtda fransuz artilleriyasidan oʻq uzish, tungi qarshi hujumlarni qaytarish, fransuzlar tomonidan qoʻlga kiritilgan buyumlarni tiklash uchun tunda ishlash kerak edi. Muvaffaqiyatli bajarilgan ish Kukni kartografik tajriba bilan boyitdi va Admiralty oxir-oqibat uni oʻzining tarixiy tanlovi sifatida tanlaganining asosiy sabablaridan biri boʻldi. Kvebek qamal qilingan, keyin esa olib ketilgan. Kuk jangovar harakatlarda bevosita qatnashmagan. Kvebek qoʻlga kiritilgandan soʻng, Kuk usta sifatida Nortumberlend flagmaniga koʻchirildi, bu professional dalda sifatida qabul qilinishi mumkin. Admiral Kolvilning buyrugʻi bilan Kuk 1762-yilgacha Sent-Lorens daryosining xaritasini tuzishda davom etdi. Kuk jadvallari Admiral Kolvill tomonidan nashrga tavsiya etilgan va 1765-yilda Shimoliy Amerika Navigatsiyasida nashr etilgan. Kuk 1762-yil noyabrda Angliyaga qaytib keldi.

Kanadadan qaytganidan koʻp oʻtmay, 1762-yil 21-dekabrda Kuk Elizabet Buttsga turmushga chiqdi. Ularning olti farzandi bor edi: Jeyms (1763–1794), Nataniel (1764–1781), Elizabet (1767–1771), Jozef (1768–1768), Jorj (1772–1772) va Xyu (1776–1793). Oila Londonning Sharqiy End qismida yashar edi. Kukning oʻlimidan keyin Elizabethning hayoti haqida juda kam narsa maʼlum. U vafotidan keyin yana 56 yil yashadi va 1835-yil dekabrda 93 yoshida vafot etdi.

## Dunyoning birinchi aylanmasi (1768-1771)

Asosiy maqola: Jeyms Kukning dunyoni birinchi aylanib chiqishi
### Ekspeditsiya maqsadlari

Ekspeditsiyaning rasmiy maqsadi Veneraning Quyosh diskidan oʻtishini oʻrganish edi. Biroq, Kuk tomonidan olingan maxfiy buyruqlarga koʻra, u astronomik kuzatuvlarini tugatgandan soʻng darhol janubiy kengliklarga Janubiy qitʼa deb ataladigan (shuningdek, Terra Incognito nomi bilan ham tanilgan) ni qidirish uchun borishni buyurgan. Shuningdek, ekspeditsiyaning maqsadi Avstraliya qirgʻoqlarini, ayniqsa uning butunlay oʻrganilmagan sharqiy qirgʻoqlarini oʻrnatish edi.

### Ekspeditsiya tarkibi

Admiraltyning Kuk foydasiga tanloviga taʼsir qilgan quyidagi sabablarni aniqlash mumkin:

1. Kuk dengizchi edi va shuning uchun ekspeditsiya boshligʻi sifatida oʻz odamiga muhtoj boʻlgan Admiraltyga boʻysundi. Aynan shuning uchun ham bu unvonga daʼvo qilgan Aleksandr DalrimplAdmiralty uchun noqulay edi.
2. Kuk nafaqat dengizchi, balki tajribali dengizchi edi.
3. Tajribali dengizchilar orasida ham Kuk kartografiya va navigatsiya sohasidagi katta tajribasi bilan ajralib turardi, buni Sent-Lorens daryosining yarmarkasini oʻlchash boʻyicha muvaffaqiyatli faoliyati tasdiqlaydi. Bu tajribani haqiqiy admiral (Kolvil) tasdiqladi, u Kukning ishini nashr etishni tavsiya etib, Kukni quyidagicha taʼrifladi: "Janob Kukning isteʼdodi va uning qobiliyatlarini tajribadan bilib, men uni u bajargan ish uchun etarli darajada malakali deb hisoblayman. , va *bir xil turdagi yirik korxonalar uchun* "

Endeavour ekspeditsiya uchun ajratilgan edi – „koʻmir konchilar“ deb ataladigan sinfga tegishli kichik kema (bu toifadagi kemalar asosan koʻmir tashish uchun ishlatilgani uchun shunday nomlangan), ekspeditsiya uchun maxsus aylantirilgan, xarakterli sayoz qoralama bilan. .

Oʻsimlikshunoslar Daniel Solander va Qirollik jamiyati aʼzosi va uning boʻlajak prezidenti Jozef Banks edi, u ham juda badavlat odam edi. Rassomlar: Aleksandr Buchan va Sidney Parkinson. Astronom Grin Kuk bilan kuzatishlar olib borishi kerak edi. Kema shifokori doktor Monkxaus edi.

### Ekspeditsiyaning borishi

1768-yil 26-avgustda Endeavor Plimutni tark etdi va 1769-yil 10-aprelda Taiti qirgʻoqlariga etib keldi. Admiraltyning „har qanday yoʻl bilan mahalliy aholi bilan doʻstlikni saqlashni“ talab qiladigan buyruqlarini bajarib, Kuk ekspeditsiya aʼzolari va kema ekipajining mahalliy aholi bilan muloqotida qatʼiy tartib-intizom oʻrnatdi. Mahalliy aholi bilan ziddiyatga kirishish yoki zoʻravonlik qoʻllash qatʼiyan man etildi. Ushbu tartibni buzgan har qanday holatlar qattiq jazolangan.

Ekspeditsiya uchun yangi oziq-ovqat Yevropa tovarlariga ayirboshlash orqali olingan. Inglizlarning bunday xatti-harakati, garchi sof pragmatik mulohazalardan kelib chiqqan boʻlsa ham (oʻz-oʻzidan ortiqcha nafratni qoʻzgʻatish foydasiz edi), oʻsha paytda bemaʼnilik edi – yevropaliklar, qoida tariqasida, zoʻravonlik, talon-taroj qilish va oʻldirish orqali oʻz maqsadlariga erishdilar. aborigenlar (shuningdek, qotillik holatlari ham boʻlgan). Tinchlik siyosati oʻz samarasini berdi – orol aholisi bilan yaxshi munosabatlar oʻrnatildi, ularsiz Venerani kuzatish jiddiy qiyin boʻlar edi.

Kuzatishlar olib boriladigan qirgʻoq ustidan nazoratni taʼminlash uchun uch tomondan qoʻrgʻon bilan oʻralgan, baʼzi joylarda palisa va ariq bilan oʻralgan, ikkita toʻp va oltita lochinbilan himoyalangan qalʼa qurilgan. 45 kishilik garnizoni. 2-may kuni ertalab eksperimentsiz amalga oshirib boʻlmaydigan yagona kvadrant oʻgʻirlangani maʼlum boʻldi. Oʻsha kuni kechqurun kvadrant topildi.

7-9-iyun kunlari jamoa kemani oyoq osti qilish bilan band edi. 9 iyul kuni, suzib ketishdan biroz oldin dengiz piyodalari Klement Uebb va Semyuel Gibson qochib ketishdi. Orolliklarning dezertirlarni qoʻlga olishga hissa qoʻshishni istamasligiga duch kelgan Kuk mintaqaning barcha muhim rahbarlarini garovga oldi va qochqinlarni ozod qilish sharti sifatida qaytarishni ilgari surdi. Mahalliy aholi yordami bilan askarlar kemaga qaytarilgach, rahbarlar qoʻyib yuborildi.

Astronomik kuzatishlarni amalga oshirgandan soʻng, Kuk oʻzi bilan yaqin atrofdagi orollarni yaxshi biladigan va qoʻshimcha ravishda tarjimon boʻlib xizmat qilishi mumkin boʻlgan Tupiya ismli mahalliy boshliq va uning xizmatkori Tiatani olib, Yangi Zelandiya qirgʻoqlariga yoʻl oldi. Inglizlar taʼkidlangan tinchliksevarligiga qaramay, Yangi Zelandiyaning aborigenlari bilan yaxshi munosabatlar oʻrnatishning iloji boʻlmadi. Ekspeditsiya bir nechta toʻqnashuvlarda qatnashishi kerak edi, ular davomida yangi zelandiyaliklar biroz yoʻqotishlarga duch kelishdi.

Gʻarbiy qirgʻoq boʻylab harakatlanishni davom ettirib, Kuk langar uchun juda qulay koʻrfaz topdi. U Qirolicha Sharlotta koʻrfazi deb atagan bu koʻrfazda Endeavor taʼmirlanayotgan edi: kema qirgʻoqqa tortilib, yana suv bilan qoplangan. Bu yerda, qirolicha Sharlotta koʻrfazi qirgʻogʻida kashfiyot qilindi – tepalikka koʻtarilib, Kuk Yangi Zelandiyani ikkita orolga boʻladigan boʻgʻozni koʻrdi. Bu boʻgʻoz uning nomi bilan atalgan (Kuk boʻgʻozi).

1770-yil aprel oyida Kuk Avstraliyaning sharqiy qirgʻoqlariga yaqinlashdi. Endeavour toʻxtagan suvlarida koʻrfaz qirgʻogʻida ekspeditsiya ilgari nomaʼlum boʻlgan koʻplab oʻsimlik turlarini topishga muvaffaq boʻldi, shuning uchun Kuk bu koʻrfazni botanika deb atadi. Botanika koʻrfazidan Kuk Avstraliyaning sharqiy qirgʻoqlari boʻylab shimoli-gʻarbiy tomonga yoʻl oldi.

11-iyun kuni kema quruqlikka chiqib, korpusga jiddiy zarar yetkazdi. Toʻlqinlar va kemani yengillashtirish boʻyicha koʻrilgan choralar (ehtiyot qismlar, ballast va qurollar bortga tashlangan) tufayli Endeavourni qayta tiklash mumkin edi. Biroq, kema shikastlangan yon qoplama orqali tezda suv bilan toʻldirila boshladi. Suv oqimini toʻsish uchun teshik ostiga tuval qoʻyildi, shuning uchun dengiz suvi oqimi maqbul darajaga tushirildi. Shunga qaramay, Endeavour jiddiy taʼmirlashga muhtoj edi, chunki hozirgi holatida kemani suvda ushlab turish uchun nasos agregatlarining uzluksiz ishlashi kerak edi, yon tomonidagi ulkan teshik bilan suzib ketishni davom ettirish shunchaki xavfli ekanligini hisobga olmaganda. yelkan bilan qoplangan. Va Kuk taʼmirlash uchun turish xavfsiz boʻlgan joy izlay boshlaydi. 6 kundan keyin shunday joy topildi. Endeavor qirgʻoqqa chiqarilib, teshiklari taʼmirlandi. Tez orada maʼlum boʻldiki, kema dengizdan Buyuk toʻsiq rifi tomonidan uzilgan, shuning uchun ekspeditsiya oʻzini Avstraliya qirgʻoqlari va rif oʻrtasidagi tor suv chizigʻida, qirgʻoq va suv osti qoyalari bilan qoplangan holda topdi.

Rifni aylanib oʻtib, biz shimolga 360 milya borishimiz kerak edi. Biz asta-sekin harakat qilishimiz kerak edi, doimiy ravishda lotni tashladik va keladigan suvni toʻxtamasdan turib quyish kerak edi. Bundan tashqari, kemada iskorbit boshlandi. Ammo Kuk rifning mustahkam devorida vaqti-vaqti bilan paydo boʻladigan boʻshliqlarga eʼtibor bermay, shu yoʻldan borishda davom etdi. Gap shundaki, Buyuk toʻsiq rifidan asta-sekin uzoqlashayotgan qirgʻoq, bir kun kelib ochiq dengizdan kuzatuv olib boʻlmaydigan boʻlib qolishi mumkin, bu esa Avstraliya qirgʻoqlarini koʻz oʻngida ushlab turishni istagan Kukga umuman toʻgʻri kelmasdi. Bu qatʼiyat oʻz samarasini berdi – rif va qirgʻoq oʻrtasida davom etib, Kuk Yangi Gvineya va Avstraliya oʻrtasidagi boʻgʻozga duch keldi (oʻsha paytda ular Yangi Gvineya orolmi yoki Avstraliya materikining bir qismi ekanligini bilishmagan).

Kuk kemani shu boʻgʻoz orqali Bataviyaga (Jakartaning eski nomi) suzib ketdi. Indoneziyada bezgak kemaga kirdi. Endeavor yanvar oyi boshida kelgan Bataviyada kasallik epidemiya xarakterini oldi. Tupia va Tiatu ham bezgak qurboniga aylandi. Kema zudlik bilan taʼmirlandi, shundan soʻng Kuk oʻzining nosogʻlom iqlimi bilan Bataviyani tark etdi. Biroq, odamlar oʻlishda davom etishdi.

Panaitan orolida bezgakka dizenteriya qoʻshildi, oʻsha paytdan boshlab oʻlimning asosiy sababi boʻldi. Endeavor 14 mart kuni Keyptaun portiga kirganida kemada ishlashga qodir 12 kishi qolgan edi. Xodimlarning yoʻqotishlari juda katta edi; birgina Bataviyadan Keyptaunga boradigan yoʻlda 22 ekipaj aʼzosi (asosan dizenteriyadan), shuningdek, bir nechta tinch aholi, shu jumladan astronom Grin vafot etdi. Keyingi sayohatni amalga oshirish uchun ekipaj toʻldirildi. 1771-yil 12-iyulda ekspeditsiya Angliyaga qaytib keldi.

### Birinchi ekspeditsiya natijalari

Belgilangan asosiy maqsad – Veneraning Quyosh diskidan oʻtishini kuzatish – yakunlandi va eksperiment natijalari, oʻsha davrdagi jihozlarning nomukammalligi tufayli oʻlchovlarning notoʻgʻriligiga qaramay, keyinchalik qoʻllanildi (toʻrtta bilan birgalikda) sayyoraning boshqa nuqtalaridan koʻproq shunga oʻxshash kuzatishlar) Yerdan Quyoshgacha boʻlgan masofani aniq hisoblash uchun.

Ikkinchi vazifa – Janubiy qitʼaning kashf etilishi – tugallanmagan va hozir maʼlum boʻlganidek, Kuk oʻzining birinchi sayohatida bajara olmagan.

Ekspeditsiya, shuningdek, Yangi Zelandiya tor boʻgʻoz (Kuk boʻgʻozi) bilan ajratilgan ikkita mustaqil orol ekanligini va ilgari ishonilganidek, nomaʼlum materikning bir qismi emasligini isbotladi. Shu paytgacha butunlay oʻrganilmagan Avstraliyaning sharqiy qirgʻoqlarini bir necha yuz milya xaritaga tushirish mumkin edi. Avstraliya va Yangi Gvineya oʻrtasida boʻgʻoz ochildi. Oʻsimlikshunoslar biologik namunalarning katta toʻplamini toʻplashdi.

Uyga qaytgach, Kukning oʻzi 1-darajali kapitan(*kapitan*) lavozimiga koʻtarildi.

## Dunyoning ikkinchi aylanmasi (1772-1775)

Asosiy maqola: Jeyms Kukning dunyoni ikkinchi aylanib chiqishi
1772-yilda Admiralty Tinch okeaniga ikkinchi ekspeditsiyaga tayyorgarlik koʻrishni boshladi.

### Ekspeditsiya maqsadlari

Kukning ikkinchi ekspeditsiyasi (1772-1775) Yevropaning janubiy yarim shar dengizlariga ekspansiyasining dastlabki bosqichida kun tartibiga qoʻyilgan geografik va siyosiy muammolar bilan bogʻliq edi. Bu vaqtda fransuzlar janubiy dengizlarda juda faol edi. 60-yillarning oxirlarida Janubiy qitʼani qidirish uchun kamida toʻrtta fransuz ekspeditsiyasi yuborildi. Ular Bougainville, Surville, Marion-Dufresne, Kerguelen nomlari bilan bogʻliq. Tashabbus, boshqa narsalar qatori, Survilning ekspeditsiyasini jihozlagan Fransiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi, shuningdek, Kuk eslatib oʻtgan XVIII asrning birinchi yarmida Buve ekspeditsiyasidan chiqdi. Ushbu fransuz ekspeditsiyalarining natijalari (Bugenvil ekspeditsiyasidan tashqari) Londonda hali maʼlum emas edi, bu esa xavotirni kuchaytirdi. Ikkita kema yuborishga qaror qilindi (fransuzlar 2-3 ta kemani birga yubordilar) va muvaffaqiyatlari Angliyada katta taassurot qoldirgan yangi ekspeditsiyaning boshiga kapitan Kukni qoʻyishdi. Admiralty bu masalada shunchalik shoshildiki, Kuk birinchi sayohat haqida batafsil hisobot tuzgandan soʻng, atigi uch haftalik dam olish (1771-yil dekabrda) – uch yillik sayohatdan keyin berildi.

Albatta, bunda Qirollik jamiyatining ham hissasi bor – u yarim hukumat tashkiloti hisoblanib, jamiyatning qudratli kuchi edi; Oʻsha davrning yetakchi geograflari, ayniqsa Aleksandr Dalrimpl, mustamlaka qilish uchun mos boʻlgan katta Janubiy qitʼa gʻoyasiga ishonishda davom etdilar .

Kukning oʻzi oʻz koʻrsatmalarini oʻz kundaliklarida quyidagicha tasvirlaydi:

yatining ham hissasi bor – u yarim hukumat tashkiloti hisoblanib, jamiyatning qudratli kuchi edi; Oʻsha davrning yetakchi geograflari, ayniqsa Aleksandr Dalrimpl, mustamlaka qilish uchun mos boʻlgan katta Janubiy qitʼa gʻoyasiga ishonishda davom etdilar .

Kukning oʻzi oʻz koʻrsatmalarini oʻz kundaliklarida quyidagicha tasvirlaydi:

> 3 iyul kuni Rezolyusiya Plimut kanalida Sarguzasht bilan uchrashdi. Avvalgi oqshom kanal suvida lord Sandvich bilan uchrashdik. „Agusta“ yaxtasida „Glory“ fregati va „Azard“ kemasi hamrohligida u „Admiralty“ kemasozlik zavodlariga ekskursiya qildi.
>
>
> Biz uni oʻn etti oʻq bilan kutib oldik. Lord Sandvich va ser Xyu Pelliser rezolyutsiyani ziyorat qilishdi va bizning xavfsiz joʻnab ketishimiz uchun yangi, bu safar yakuniy dalillarni taqdim etdilar. Ular kema mening talablarimga toʻliq mos ravishda uzoq safarlar uchun jihozlanganligini shaxsan tekshirishni xohlashdi.
>
>
> Plimutda men 25 iyunda imzolangan koʻrsatmalar oldim. Ushbu koʻrsatma mendan Sarguzashtga qoʻmondonlik qilishimni, zudlik bilan Madeyra oroliga borishimni, u yerda sharob yigʻishimni va Yaxshi Umid burnigacha davom etishimni talab qildi. U erdagi zaxiralarimizni keyingi navigatsiya uchun zarur boʻlgan barcha narsalar bilan toʻldirgandan soʻng, men Buvetning soʻzlariga koʻra , 54 ° janubda joylashgan Cape Circoncisionniqidirish uchun janubga borishga majbur boʻldim. w. va 11°20' E. d.
>
>
> Ushbu burni kashf qilgandan soʻng, men u janubiy qitʼaning bir qismimi (uning mavjudligi navigatorlar va geograflar tomonidan uzoq vaqtdan beri muhokama qilingan) yoki nisbatan kichik orolning uchi ekanligini aniqlashim kerak edi.
>
>
> Birinchi holda, yangi ochilgan erlarni navigatsiya amaliyoti va savdo ehtiyojlarini va bu turdagi tadqiqotlarning fan uchun ahamiyatini hisobga olgan holda eng batafsil oʻrganish kerak edi. Agar bu yerlarda aholi yashaydigan boʻlsa, men mahalliy aholi sonini aniqlashim, aholining xarakteri, odob-axloqi va urf-odatlari haqida maʼlumot toʻplashim va ular bilan doʻstona munosabatda boʻlishim kerak edi. Buning uchun sovgʻalarni saxovat bilan tarqatish va mahalliy aholini savdo operatsiyalariga jalb qilish kerak edi. Har qanday sharoitda mahalliy aholiga ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish kerak.
>
>
> Men janubda oʻz xohishim bilan sharqqa yoki gʻarbga boradigan yangi hududlarni ochish uchun bor kuchimni ishga solishga majbur boʻldim. Shu bilan birga, bizning zaxiralarimiz, ekipajning sogʻligʻi va kemalarning holati imkon berguncha, eng yuqori kengliklarda qolish va janubiy qutbga suzib borish kerak edi. Har qanday sharoitda ham, bortda Angliyadagi vatanlariga xavfsiz qaytish uchun etarli miqdorda oziq-ovqat zaxirasi boʻlishi kerak edi.
>
>
> Ikkinchi holda, agar Cape Circonción orolning faqat bir qismi boʻlib chiqsa, men uning oʻrnini aniq aniqlashim kerak edi. Keyin, topdimmi yoki yoʻqmi, janubiy qitʼaning kashf etilishiga umid bor ekan, janubga borishga majbur boʻldim. Keyin men sharqqa qarab, janubiy yarim sharning oʻrganilmagan qismlarini hali ham ochilmagan erlarni izlashim kerak edi.
>
>
> Yuqori kengliklarda, ehtimol janubiy qutbga yaqinroqda suzib yurib, men yer sharini aylanib, Yaxshi Umid burniga qaytib, u yerdan Speedhead tomon yoʻl olardim.
>
>
> Men, agar yilning noqulay vaqtida yuqori kengliklarda suzib yurish xavfli boʻlib chiqsa, odamlarga dam berish va kemalarni taʼmirlash uchun vaqtincha shimolda joylashgan oldindan tanlangan nuqtaga qaytishim mumkin edi. Biroq, koʻrsatmalarga koʻra, birinchi imkoniyatda kemalar yana janubga yoʻl olishlari kerak edi. Agar Rezolyutsiya yoʻlda vafot etgan boʻlsa, sayohat Sarguzashtda davom etishi kerak edi.
>
>
> Men bu koʻrsatmalarning bir nusxasini kapitan Furnoga rahbarligi va qatʼiy bajarilishi uchun berdim. Kemalar kutilmaganda ajralgan taqdirda, men keyingi va keyingi uchrashuvlar uchun nuqtalarni aniqladim: birinchi uchrashuv Madeyra orolida, ikkinchi uchrashuv Santyagoorolidagi Porto-Prayada, uchinchi uchrashuv Keypda boʻlib oʻtishi kerak edi. Yaxshi umid, Yangi Zelandiya qirgʻoqlari yaqinidagi toʻrtinchi.
>
>
>
> Plimutda boʻlganimizda astronomlar Uols va Beyli Dreyk orolida kemaning xronometrlarini tekshirish uchun kuzatuvlar oʻtkazdilar. Ular Dreyk oroli 50°21’30" shimoliy kenglikdava 4°20’W uzunlikdajoylashganligini aniqladilar . Biz Grinvich meridianini boshlangʻich sifatida qabul qildik va keyinchalik undan sharqiy va gʻarbiy yarim sharlarda uzunliklar oʻlchandi . 180°.
>
>

### Ekspeditsiya tarkibi

Ekspeditsiya rahbari lavozimiga asosiy nomzodlar Jeyms Kuk va Jozef Banks edi . Maʼlumki, ekspeditsiyaga tayyorgarlik jarayonida Admiralty va Banks oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan, natijada Banklar ekspeditsiyada qatnashishdan bosh tortgan. Jeyms Kuk yana ekspeditsiya rahbari boʻldi.

Ekspeditsiyaga ikkita kema ajratildi – suv sigʻimi 462 tonna boʻlgan " Rezolyutsiya " flagman rolini oʻynadi va 350 tonnalik " Sarguzasht " . Kukning oʻzi rezolyutsiyada kapitan va Sarguzashtda Tobias Furneaux edi . Rezolyutsiyadagi leytenantlar: Jon Kuper, Richard Pikersgil va Charlz Klerk .

Ekspeditsiyaga tabiatshunoslar Iogann Reynxold va Georg Forster (ota va oʻgʻil), astronomlar Uilyam Uells va Uilyam Beyli, rassom Uilyam Xodjs kirdi .

### Ekspeditsiyaning borishi

1772-yil 13-iyulda kemalar Plimutni tark etdi . 1772-yil 30-oktyabrda ular kelgan Keyptaunda botanik Anders Sparrman ekspeditsiyaga qoʻshildi . 22-noyabr kuni kemalar janubga qarab Keyptaunni tark etdi.

Ikki hafta davomida Kuk Sunnat oroli deb ataladigan orolni , Buvet birinchi marta koʻrgan erni qidirdi, lekin uning koordinatalarini aniq aniqlay olmadi. Taxminlarga koʻra, orol Yaxshi Umid burnidan taxminan 1700 mil janubda joylashgan . Qidiruv hech narsa bermadi va Kuk janubga qarab ketdi.

1773-yil 17-yanvarda kemalar (tarixda birinchi marta) Antarktika doirasini kesib oʻtdi . 1773-yil 8-fevralda boʻron paytida kemalar koʻrinmay qoldi va bir-birini yoʻqotdi. Bundan keyin kapitanlarning harakatlari quyidagicha boʻldi.

1. Kuk uch kun davomida sarguzashtni topishga harakat qildi. Qidiruv samarasiz boʻlib chiqdi va Kuk Rezolyutsiyani janubi-sharqdan 60-parallelgacha yoʻnaltirdi, keyin sharqqa burilib, 17 martgacha shu yoʻlda qoldi. Shundan soʻng Kuk Yangi Zelandiyaga yoʻl ochdi . Ekspeditsiya Tumanni koʻrfazidagi langarda 6 hafta vaqt oʻtkazdi, bu koʻrfazni oʻrgandi va kuchini tikladi, shundan soʻng u Sharlotta koʻrfaziga – yoʻqolgan taqdirda oldindan kelishilgan uchrashuv joyiga koʻchib oʻtdi.
2. Furneaux Tasmaniya Avstraliya materikining bir qismi yoki mustaqil orol ekanligini aniqlash uchun Tasmaniya orolining sharqiy qirgʻogʻiga koʻchib oʻtdi, ammo bu muvaffaqiyatga erisha olmadi va Tasmaniya Avstraliyaning bir qismi deb notoʻgʻri qaror qildi . Keyin Furneaux Sarguzashtni Sharlotta koʻrfazidagi uchrashuv nuqtasiga olib bordi.

1773-yil 7-iyunda kemalar Sharlotta koʻrfazidan chiqib, gʻarbga qarab yoʻl oldi. Qish oylarida Kuk Tinch okeanining Yangi Zelandiyaga tutash kam oʻrganilgan hududlarini oʻrganmoqchi edi . Biroq, belgilangan parhezni buzish natijasida kelib chiqqan Sarguzashtlarda iskorbitning kuchayishi tufayli men Taitiga tashrif buyurishga majbur boʻldim . Taitida jamoalarning ratsioniga koʻp miqdorda meva kiritilgan va shu tariqa barcha iskorbiozli bemorlarni davolash mumkin edi.

Taitidan keyin Kuk Xuaxin oroliga tashrif buyurdi va u yerda 300 ga yaqin choʻchqa sotib olishga muvaffaq boʻldi. Orolliklar va ularning rahbari bilan yaxshi munosabatlar oʻrnatilgan boʻlishiga qaramay, ekspeditsiyaning baʼzi aʼzolari bu orolda bosqinchilar tomonidan hujumga uchradi. Shunday qilib, 6 sentyabr kuni dengizchi Sparman talon-taroj qilindi va kaltaklandi, Kukning oʻzi esa hujum bilan tahdid qilindi. 7-sentabr kuni, suzib ketishdan oldin, Kuk Huaxindan keyin darhol ketayotgan yaqin atrofdagi Uletea orolida yashovchi Omay ekspeditsiyaga qoʻshildi.

Uletea oʻsha kuni kechqurun koʻrindi. Bu oroldan shunchalik koʻp choʻchqalar sotib olinganki, ularning umumiy soni, Kukning hisob-kitoblariga koʻra, 400 boshga etgan. Uleteada Kuk oʻzi bilan Edideus ismli boshqa orolni olib ketdi.

Kuk tashrif buyurgan navbatdagi orollar Euava Tongatabu boʻlib, ularning aholisi oʻzlarining doʻstona munosabati va ishonchi bilan Kukni hayratda qoldirganki, Kuk bu orollarni va yaqin atrofdagi uchinchi orol Doʻstlik orollari deb nomlagan. Keyinchalik rasmiy maqomini yoʻqotgan bu nom bugungi kunda ham qoʻllanadi.

Kuk Doʻstlik orollaridan keyin borgan Yangi Zelandiya qirgʻoqlarida kemalar boʻronga tushib, yana ajralib ketishdi. Kuk boʻgʻozidagiboʻronni kutgandan soʻng , Rezolyutsiya kelishilgan uchrashuv joyi boʻlgan Sharlotta koʻrfaziga qaytib keldi, ammo Sarguzasht hali u yerda emas edi. Uch haftalik kutish davomida inglizlar mahalliy aholi orasida kannibalizm manzaralariga guvoh boʻlishdi.

Kuk Sarguzashtni kutmasdan, janubga koʻchib oʻtdi va qirgʻoqda kapitan Furnoga eslatma qoldirdi. Unda Kuk qutb dengizlaridan qaytganidan soʻng tashrif buyurishni moʻljallagan joylarni sanab oʻtdi va Furnoga yo uchrashib koʻrishni yoki Angliyaga qaytishni taklif qildi. Sarguzasht Kuk ketganidan bir hafta oʻtib Sharlotta koʻrfaziga yetib keldi. 1773-yil 17-dekabrda favqulodda vaziyat yuz berdi – yangi sabzavot uchun qirgʻoqqa joʻnatilgan ikkita qayiq boshchiligidagi sakkiz dengizchi oʻldirildi va Yangi Zelandiyaliklar tomonidan yeyildi. Kapitan Furno (ehtimol sodir boʻlgan voqea taassurotlari ostida) Angliyaga qaytishga qaror qiladi. Ertasi kuni (18-dekabr) Furneaux Yangi Zelandiyani tark etadi va Keyptaunga yoʻl oladi . Oziq-ovqat zaxiralarini toʻldirib, Kuk uchun eslatma qoldirgan Furneaux Angliyaga qaytadi.

Kuk yana qutb suvlariga tushdi va 1773-yil 21-dekabrda Antarktika doirasini ikkinchi marta kesib oʻtdi . 1774-yil 30-yanvar, qaror 71° 10' S ga yetganida. sh., yoʻl muz toʻplamininguzluksiz maydoni bilan toʻsilgan . Bu Kuk butun sayohatlari davomida erisha olgan eng janubiy nuqta edi.

Pasxa oroliga (1774-yil 12-mart) va Markiz orollariga (1774-yil 7-aprel) tashrif buyurgan rezolyutsiya 1774-yil 22-aprelda yana Taitiqirgʻoqlariga yaqinlashdi . Bu yerda Kuk tahitiliklar qoʻshni Muriya oroli aholisi bilan urushga tayyorgarlik koʻrayotganiga guvoh boʻladi . Taiti dengiz floti ekspeditsiyani ayniqsa hayratda qoldirdi, bu Kuk jurnalida quyidagicha tasvirlangan:

> Filo 160 ta harbiy kema va oziq-ovqat mahsulotlarini tashish uchun moʻljallangan 150 ta kemadan iborat edi. Harbiy kemalarning uzunligi 40 dan 50 futgacha boʻlgan. Ularning kamon tepasida jangchilar toʻliq zirh bilan turgan platformalar bor. Eshkakchilar har bir ustunga bir kishidan, platformalarni qoʻllab-quvvatlovchi ustunlar orasiga oʻtirishdi. Shunday qilib, bu platformalar faqat jang qilish uchun moslashtirilgan. Oziq-ovqat mahsulotlarini tashish uchun kemalar ancha kichikroq va platformalarga ega emas. Katta kemalarda qirq kishi, kichik kemalarda esa sakkiz kishi bor edi. Men Taiti dengiz flotida jami 7700 kishi ishlaganini hisoblab chiqdim, lekin koʻpchilik ofitserlar bu koʻrsatkichni kamlik deb hisoblashgan. Barcha kemalar rang-barang bayroqlar bilan bezatilgan va biz bu dengizlarda koʻrishni kutmagan ajoyib manzarani taqdim etdi. Birlashgan ikkita yirik harbiy kemadan iborat admiral kemasi yetakchilik qildi. Unda flot komandiri admiral Tovga, kelishgan, jasur chehrali keksa odam minib olgan edi.
>
>

Taitidan keyin Kuk Huaxine va Raiateaorollariga , Doʻstlik orollariga tashrif buyurdi . Fidji orollarida ekspeditsiya aborigenlar bilan bir nechta toʻqnashuvlarni boshdan kechirdi. Tanna orolida (Fidji orollari) oziq-ovqat zaxiralari toʻldirildi.

1774-yil 3-sentyabrda Yangi Kaledoniya kashf qilindi . 1774-yil 18-oktyabrda Kuk uchinchi marta Sharlotta koʻrfaziga langar qoʻydi va u yerda 10 noyabrgacha qoldi.

1774-yil 10-noyabrda ekspeditsiya Tinch okeani orqali sharqqa yoʻl oldi va 17-dekabrda Magellan boʻgʻoziga yetib keldi. Atlantika okeanida allaqachon Janubiy Jorjiya topilgan edi, ammo bu safar Antarktidaga etib borishning iloji boʻlmadi .

1775 yil 21 martda Kuk taʼmirlash uchun Keyptaunga qaytib keladi va u yerda kapitan Furneauxdan unga qoldirgan eslatmani oladi. Keyptaundan rezolyutsiya toʻgʻridan-toʻgʻri Angliyaga suzib ketdi va 1775-yil 30-iyulda Spitxedga kirdi .

### Ikkinchi ekspeditsiya natijalari

Tinch okeanida bir qancha orollar va arxipelaglar topilgan.

Janubiy mo''tadil kengliklarda yangi muhim erlar yo'qligi isbotlangan va shuning uchun bu yo'nalishda izlanishlarni davom ettirishning ma'nosi yo'q.

Haqiqiy janubiy qitʼa, Antarktida hech qachon kashf etilmagan boʻlsa-da, u har qanday holatda ham mustamlakachilik ekspansiyasi uchun foydasiz boʻlishi aniqlandi.

## Uchinchi sayohat (1776-1779)

Asosiy maqola: **Jeyms Kukning dunyoni uchinchi aylanib chiqishi**

### Ekspeditsiya maqsadlari

Kukning uchinchi ekspeditsiyasi oldidan Admiralty tomonidan qoʻyilgan asosiy maqsad Shimoliy -gʻarbiy dovoni – Shimoliy Amerika qitʼasini kesib oʻtuvchi va Atlantika va Tinch okeanlarini bogʻlaydigan suv yoʻlini topish edi .

### Ekspeditsiya tarkibi

Ekspeditsiyaga, avvalgidek, ikkita kema ajratildi – Kuk oʻzining ikkinchi sayohatini amalga oshirgan „Resolution“ (462 tonna, 32 ta qurol) flagmani va 26 ta qurolga egaboʻlgan 350 tonnalik „ Discovery“ kemasi .Rezolyutsiyadagi kapitan Kukning oʻzi edi, Discovery – Charlz Klerk , Kukning dastlabki ikki ekspeditsiyasida qatnashgan. Jon Gor, Jeyms King va Jon Uilyamson tegishli ravishda rezolyutsiyada birinchi, ikkinchi va uchinchi sherik boʻlishdi. Discoveryda birinchi turmush oʻrtogʻi Jeyms Berni va ikkinchi turmush oʻrtogʻi Jon Rikman edi. Jon Webberekspeditsiyada rassom boʻlib ishlagan .

### Ekspeditsiyaning borishi

Shuningdek qarang: Kapitan Jeyms Kukning Kalanipuuning oʻgʻirlanishi

Kemalar Angliyani alohida tark etishdi: rezolyutsiya Plimutni 1776-yil 12-iyulda, Discoveryni 1-avgustda tark etdi. Keyptaunga ketayotib , Kuk Tenerife oroliga tashrif buyurdi . Kuk 17-oktabrda kelgan Keyptaunda, yon qoplamaning qoniqarsiz holati tufayli Rezolyutsiya taʼmirlashga qoʻyilgan. 1-noyabr kuni Keyptaunga yetib kelgan Discovery ham taʼmirlandi.

1-dekabrda kemalar Keyptaunni tark etishdi. 25-dekabr kuni biz Kerguelen oroliga tashrif buyurdik . 1777-yil 26-yanvarda kemalar Tasmaniyaga yaqinlashib, u yerda suv va oʻtin zaxiralarini toʻldirishdi.

Yangi Zelandiyadan kemalar Taiti tomon yoʻl oldi, lekin bosh shamol tufayli Kuk yoʻnalishini oʻzgartirishga va birinchi navbatda Doʻstlik orollariga tashrif buyurishga majbur boʻldi . Kuk Taitiga 1777-yil 12-avgustda keldi .

1777-yil 7-dekabrda kemalar Shimoliy yarimsharga koʻchib oʻtdi va 22 dekabrda ekvatorni kesib oʻtdi. Ikki kundan keyin, 24-dekabrda Rojdestvo oroli topildi . Ushbu orolda ekspeditsiya quyosh tutilishini kuzatdi .

1778-yil 18-yanvarda Gavayi orollari topildi, unga Admiralty Lordlaridan biri sharafiga Kuk Sendvich nomi berildi . Bu nom XX asr oʻrtalarigacha ishlatilgan .

Ekspeditsiya Gavayida 2-fevralgacha qolib, shimol kengliklarida suzishga tayyorlanib, shimol-sharqqa, Shimoliy Amerikaning gʻarbiy qirgʻoqlariga koʻchib oʻtdi . Ushbu marshrutda kemalar boʻronga duch kelishdi va qisman zarar koʻrdilar (ayniqsa, rezolyutsiya oʻzining mizzenmastini yoʻqotdi).

1778-yil 30-martda Tinch okeanidan Vankuver oroliga choʻzilgan uzun va tor Nootka Sound*da* kemalar taʼmirlashga kirishdi .

26-aprel kuni taʼmirlash ishlarini tugatib, ular Nootka Sounddan chiqib, Shimoliy Amerika qirgʻoqlari boʻylab shimolga yoʻl olishdi. Alyaska qirgʻoqlari yaqinida, rezolyutsiya juda koʻp oqayotgani sababli, u taʼmirlash uchun yana toʻxtashga majbur boʻldi.

Avgust oyi boshida kemalar Bering boʻgʻozidan oʻtib , Arktika doirasini kesib oʻtib, Chukchi dengiziga kirishdi . Bu yerda ular uzluksiz muz maydoniga duch kelishdi. Shimolga yoʻlni davom ettirishning iloji yoʻq edi, qish yaqinlashib qoldi, shuning uchun Kuk qishni janubiy kengliklarda oʻtkazish niyatida kemalarni aylantirdi.

1778-yil 2-oktyabrda Kuk Aleut orollariga etib bordi va bu yerda u Bering ekspeditsiyasi tomonidan tuzilgan xaritani taqdim etgan rus sanoatchilari bilan uchrashdi . Rossiya xaritasi Kuk xaritasiga qaraganda ancha toʻliqroq boʻlib chiqdi, unda Kukga nomaʼlum orollar bor edi va faqat Kuk tomonidan chizilgan koʻplab erlarning konturlari unda yuqori aniqlik va batafsillik bilan aks ettirilgan. Maʼlumki, Kuk ushbu xaritani qayta tuzgan va Osiyo va Amerikani ajratib turuvchi boʻgʻozga Bering nomini bergan.

1778-yil 24-oktabrda kemalar Aleut orollarini tark etib, 26-noyabrda Gavayi orollariga yetib borishdi, ammo kemalar uchun mos langar 1779-yil 16-yanvargacha topilmadi. Orollar aholisi – Gavayiliklar – koʻp sonli kemalar atrofida toʻplangan; Kuk oʻz eslatmalarida ularning sonini bir necha mingga baholagan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, orolliklarning ekspeditsiyaga boʻlgan yuqori qiziqishi va alohida munosabati ular Kukni oʻz xudolaridan biri deb adashgani bilan izohlangan. Ekspeditsiya aʼzolari va gavayiliklar oʻrtasida dastlab oʻrnatilgan yaxshi munosabatlar tezda yomonlasha boshladi; Har kuni Gavayiliklar tomonidan sodir etilgan oʻgʻirliklar soni ortib bordi va oʻgʻirlangan mulkni qaytarishga urinishlar tufayli yuzaga kelgan toʻqnashuvlar tobora kuchayib bordi.

Vaziyat qizib ketayotganini his qilib, Kuk 4-fevral kuni koʻrfazni tark etdi, ammo tez orada boshlangan boʻron Rezolyutsiyaning jihozlariga jiddiy zarar etkazdi va 10 fevralda kemalar taʼmirlash uchun qaytishga majbur boʻldi (yaqin atrofda boshqa langar yoʻq edi). . Yelkanlar va armatura qismlari taʼmirlash uchun qirgʻoqqa olib ketildi. Shu bilan birga, Gavayilarning ekspeditsiyaga boʻlgan munosabati ochiqchasiga dushman boʻldi. Hududda koʻplab qurollangan odamlar paydo boʻldi. Oʻgʻirliklar soni koʻpaygan. 13-fevral kuni rezolyutsiya palubasidan penselar oʻgʻirlab ketilgan. Ularni qaytarishga urinish muvaffaqiyatsiz tugadi va ochiq toʻqnashuv bilan yakunlanadi.

Ertasi kuni, 14-fevral kuni Rezolyutsiyadagi uzun qayiq oʻgʻirlangan. Kuk oʻgʻirlangan mulkni qaytarish uchun mahalliy rahbarlardan biri Kalaniopani garovga olishga qaror qildi. Leytenant Filips boshchiligidagi oʻnta dengiz piyodasidan iborat qurolli odamlar guruhi bilan qirgʻoqqa tushib, boshliqning uyiga bordi va uni kemaga taklif qildi. Taklifni qabul qilib, Kalaniopa inglizlarning orqasidan ergashdi, lekin qirgʻoqda u xotinining koʻndirishiga berilib, keyingi erga borishdan bosh tortdi.

Ayni paytda, bir necha ming Gavayi qirgʻoqqa toʻplanib, Kuk va uning odamlarini oʻrab olib, ularni suvning oʻziga qaytarishdi. Ular orasida inglizlar bir nechta Gavayyaliklarni oʻldirganligi haqida mish-mish tarqaldi (Kapitan Klerkning kundaliklarida tasvirlangan voqealardan sal oldin leytenant Rikmanning odamlari tomonidan oʻldirilgan bir mahalliy fuqaro esga olinadi) va bu mish-mishlar, shuningdek, Kukning noaniq xatti-harakati olomonni dushmanlik harakatlarini boshlashga undadi. Keyingi jangda Kukning oʻzi va toʻrtta dengizchi halok boʻldi, qolganlari kemaga chekinishga muvaffaq boʻlishdi. Ushbu voqealar haqida bir nechta qarama-qarshi guvohlar mavjud va ulardan aslida nima sodir boʻlganligini aniqlash qiyin. Oʻrtacha ishonch bilan aytishimiz mumkinki, inglizlar orasida vahima boshlandi, ekipaj tasodifan qayiqlarga chekinishni boshladi va bu sarosimada Kuk Gavayiliklar tomonidan oʻldirildi (ehtimol boshning orqa tomoniga nayza bilan) .

Leytenant Kingning kundaligidan :

> Gavayiliklar Kukning yiqilganini koʻrganlarida, gʻalaba qichqirdi. Uning jasadi darhol qirgʻoqqa sudralib ketdi va uni oʻrab turgan olomon ochkoʻzlik bilan bir-biridan xanjarlarni tortib olib, unga koʻp jarohatlar etkaza boshladilar, chunki hamma uni yoʻq qilishda ishtirok etishni xohlardi.
>
>

Shunday qilib, 1779-yil 14-fevral oqshomida 50 yoshli kapitan Jeyms Kuk Gavayi orollari aholisi tomonidan oʻldirildi. Kapitan Klerk oʻz kundaligida, agar Kuk minglab olomon oldida oʻzining boʻysunuvchi xatti-harakatlaridan voz kechganida, qotillikning oldini olish mumkinligini aytadi:

> Butun ishni bir butun sifatida koʻrib chiqsak, men ishonchim komilki, agar kapitan Kuk orolliklar olomon qurshovida boʻlgan odamni jazolashga harakat qilmaganida, mahalliy aholi tomonidan haddan tashqari koʻtarilgan boʻlmasdi. Agar kerak boʻlsa, dengiz askarlari mahalliy aholini tarqatib yuborish uchun mushketlardan oʻq uzishlari mumkin edi. Bunday fikr, shubhasiz, dunyoning turli burchaklaridagi turli hind xalqlari bilan boʻlgan katta tajribaga asoslangan edi, ammo bugungi noxush voqealar shuni koʻrsatdiki, bu holatda bu fikr notoʻgʻri boʻlib chiqdi.
>
> Agar, afsuski, kapitan Kuk ularga qarata oʻq uzmaganida, mahalliy aholi bunchalik uzoqqa bormagan boʻlardi, deb taxmin qilish uchun asos bor: bir necha daqiqa oldin ular oʻsha yerga yetib borishlari uchun askarlarga yoʻlni boʻshata boshladilar. qayiqlar turgan qirgʻoq (men buni allaqachon aytib oʻtgan edim), shuning uchun kapitan Kukka ulardan uzoqlashish imkoniyatini berdi.
>
>

Leytenant Fillipsning soʻzlariga koʻra, gavayiliklar inglizlarning kemaga qaytishiga toʻsqinlik qilmoqchi emas edilar, bundan ham kamroq hujum qilishdi va toʻplangan katta olomon qirol taqdiri uchun qaygʻurishi bilan izohlandi (agar chidasak, aql bovar qilmaydigan emas. Kuk Kalaniopani kemaga qanday maqsadda taklif qilganini yodda tuting).

Kuk vafotidan keyin ekspeditsiya boshligʻi lavozimi Discovery kapitani Charlz Klerkkaoʻtdi . Kotib Kukning jasadini tinch yoʻl bilan ozod qilishga harakat qildi. Muvaffaqiyatsiz boʻlib, u harbiy operatsiyani buyurdi, uning davomida qoʻshinlar toʻplar ostida qoʻndi, qirgʻoq boʻyidagi aholi punktlarini egallab oldi va yoqib yubordi va Gavayilarni togʻlarga haydab yubordi. Shundan soʻng, Gavayiliklar rezolyutsiyaga oʻn funt goʻsht solingan savat va pastki jagʻi boʻlmagan odam boshini topshirishdi. 1779-yil 22-fevralda Kukning qoldiqlari dengizga dafn qilindi. Kapitan Kukning soʻnggi sayohati jurnalida dengizchi Jon Ledyard kommodorning oʻlimi va uning qoldiqlari bilan bogʻliq keyingi voqealar, shu jumladan marosim kannibalizmi haqida batafsil maʼlumot beradi. Kukning pastki jagʻi boʻlmagan kallasi, kuygan oyoq-qoʻl suyaklari va tuz surtilgan qoʻllari Gavayi sohilidagi koʻrfazga koʻmilgan . Kemalar 1780-yil 7-oktyabrda Angliyaga qaytib keldi.

Kotib kemalarni Petropavlovsk-Kamchatskiyga olib bordi, u yerda ekspeditsiya inglizlarni bu „yovvoyi erlarda“ umuman kutmagan iliq kutib olish bilan kutib oldi. Qisqa taʼmirlash va zaxiralarni toʻldirgandan soʻng, Klerk tadqiqotini davom ettirdi, kemalar Bering boʻgʻozidan oʻtib, Chukchi dengiziga kirishdi, ammo u yerda ular muzda jiddiy shikastlangan va shimoli-gʻarbiy oʻtish joyini topa olmadilar. Marhum Klerk dafn etilgan Kamchatkaga ikkinchi tashrifi va kemalarni taʼmirlashdan soʻng ekspeditsiya oʻz vatanlariga joʻnadi .

### Uchinchi ekspeditsiya natijalari

Ekspeditsiyaning asosiy maqsadi – Shimoli-gʻarbiy dovonni ochish – amalga oshirilmadi. Gavayi orollari , Rojdestvo oroli va boshqa baʼzi orollar topildi .

## Xotira

* Boʻgʻozga qoʻshimcha ravishda, Tinch okeanidagi arxipelag sayohatchi nomini oldi; Arxipelag oʻz nomini rus navigatori Ivan Kruzenshterndan oldi, chunki Kukning oʻzi 1773-yildan 1775-yilgacha Janubiy guruh orollarida boʻlgan.
* Yangi Zelandiyadagi eng baland choʻqqi – Janubiy orolning gʻarbiy qismida joylashgan Yangi Zelandiya janubidagi Alp togʻlaridagi Kuk togʻi (Maori nomi – Aoraki) mashhur ingliz sayohatchisi sharafiga nomlangan .
* Apollon 15 kosmik kemasining qoʻmondon moduli Jeyms Kuk boshqargan birinchi kosmik kema Endeavour nomi bilan atalgan . Uning parvozi davomida odamlarning Oyga toʻrtinchi qoʻnishi amalga oshirildi. „Kosmik kemalardan“ biri xuddi shu nomni oldi .
* Jeyms Kukning oʻlimi bilan bogʻliq mashhur afsonaga kelsak, Vladimir Visotskiy 1971-yilda " Bir ilmiy topishmoq yoki nega aborigenlar Kukni yedilar " hazil qoʻshigʻini yozgan, bu notoʻgʻri Avstraliyaga ishora qiladi .
* 1935-yilda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi Oyning koʻrinadigan tomonidagi kraterga Jeyms Kuk nomini berdi .
* 1990-yilda SSSR banki „Rossiya Amerikasi kashf etilganiga 250 yil: D. Kukning Rossiya Amerikasiga ekspeditsiyasi“ esdalik tangasini, 3 rubl, 1990, 900 kumush chiqardi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Svet Ya. M.., Istoriya otkritiya i issledonaniya Avstralii i Okeanii, M., 1966.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |