# Markaziy kuchlar

|  |  |
| --- | --- |
| Maqom |
Harbiy ittifoq |
| Tarixiy era |
Birinchi jahon urushi |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Avvalgi davlat** |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ikkilik ittifoqi (1879) |
|  | Uch tomonlama ittifoq (1882) |
|  | Germaniya-Usmonli ittifoqi |
|  | Usmonli-Bolgariya ittifoqi |
|  | Bolgariya-Germaniya shartnomasi (1915) |

 |  |

 |

* Markaziy kuchlar rahbarlari (chapdan o'ngga):
* Kayzer Germaniyasi Wilhelm II ;
* Kayzer Avstriya-Vengriyasi va qirol Franz Joseph
* Usmonli imperiyasi Sultoni Mehmed V
* Bolgariya podshosi
* Sarlovhada:
* "Vereinte Kräfte führen zum Ziel"
* "Birlashgan kuchlar maqsad sari yetaklaydi"

**Markaziy kuchlar**, shuningdek, **Markaziy imperiyalar** Birinchi jahon urushida (1914-18) kurashgan ikkita asosiy koalitsiyadan biri. U Germaniya imperiyasi, Avstriya-Vengriya, Usmonli imperiyasi va Bolgariya Qirolligidan iborat boʻlib, shuningdek, **Toʻrtlar ittifoqi sifatida ham tanilgan**. Bu mamlakatlarning mustamlakalari, shuningdek, Germaniya Yangi Gvineyasi va Germaniya Sharqiy Afrikasi kabi markaziy kuchlar tomonida, ularning deyarli barcha mustamlakalari ittifoqchilar tomonidan bosib olinmaguncha kurashdilar.

Markaziy kuchlar Antanta atrofida tuzilgan Ittifoq kuchlari bilan toʻqnash keldi va magʻlub boʻldi. Markaziy kuchlarning kelib chiqishi 1879-yilda tuzilgan Germaniya va Avstriya-Vengriya ittifoqiga borib taqaladi. Oldin nominal ravishda Uchlik ittifoqiga qoʻshilgan boʻlishiga qaramay, Italiya Markaziy kuchlar tomonida Birinchi Jahon urushida qatnashmadi. Garchi Usmonli imperiyasi XX asr boshidan beri Germaniya va Avstriya-Vengriya bilan yaqin munosabatlarni saqlab qolgan boʻlsa ham, Usmonli va Bolgariya Birinchi jahon urushi boshlanganidan keyin qoʻshilgan.

## Aʼzo davlatlar

Markaziy kuchlar urush boshida Germaniya imperiyasi va Avstriya-Vengriya imperiyasidan iborat edi. Keyinchalik 1914-yilda Usmonli imperiyasi, 1915-yilda Bolgariya Qirolligi qoʻshildi. „Markaziy kuchlar“ nomi ushbu mamlakatlarning joylashuvidan kelib chiqqan; toʻrttasi (shu jumladan Finlandiya va Litvadan tashqari ularni qoʻllab-quvvatlagan boshqa guruhlar) sharqda Rossiya imperiyasi va gʻarbda Fransiya va Buyuk Britaniya oʻrtasida joylashgan edi. Finlandiya, Ozarbayjon va Litva 1918-yilda urush tugashidan oldin va Rossiya imperiyasi parchalanganidan keyin ularga qoʻshildi.

* **Birinchi jahon urushi davrida ittifoqchi va markaziy kuchlar Ittifoq kuchlari
* Ittifoqdosh koloniyalar, hukmronliklar, hududlar yoki ishgʻollar
* Markaziy kuchlar
* Markaziy kuchlarning koloniyalari yoki ishgʻollari
* Neytral davlatlar

 Yevropa. 1914-yil
Markaziy kuchlar quyidagi xalqlardan iborat edi:

| Millat | Jahon urushiga kirgan |
| --- | --- |
|  Avstriya-Vengriya | 1914-yil 28-iyul |
|  Germaniya | 1914-yil 1-avgust |
|  Usmonli imperiyasi | 1914-yil 2-avgust (yashirin) 1914-yil 29-oktyabr (ommaviy) |
|  Bolgariya | 1915-yil 14-oktyabr |

 Markaziy kuchlarning oʻlimi

Markaziy kuchlarning iqtisodiy statistikasi|  |  | Aholi (million) | Yer (million km 2) | YaIM (milliard dollar) | Aholi jon boshiga YaIM ($) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Germaniya (1914) | Materik | 67,0 | 0,5 | 244.3 | 3648 |
| Koloniyalar | 10.7 | 3.0 | 6.4 | 601 |
| *Jami* | 77.7 | 3.5 | 250.7 | 3227 |
|  Avstriya-Vengriya (1914) | 50.6 | 0,6 | 100.5 | 1986 |
|  Usmonli imperiyasi (1914) | 23.0 | 1.8 | 25.3 | 1100 |
|  Bolgariya (1915) | 4.8 | 0.1 | 7.4 | 1527 |
| **Jami** | 156.1 | 6.0 | 383,9 | 2459 |

Markaziy kuchlarning harbiy statistikasi|  | safarbar qilingan | Harakatda oʻldirilgan | Yaralangan | Amalda yoʻqolgan | Jami qurbonlar | Safar qilingan jami kuchlarning ulushi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Germaniya | 13 250 000 | 1 808 546 (13,65 %) | 4 247 143 | 1 152 800 | 7 208 489 | 66 % |
|  Avstriya-Vengriya | 7 800 000 | 922 500 (11,82 %) | 3 620 000 | 2 200 000 | 6 742 500 | 86 % |
|  Usmonli imperiyasi | 2 998 321 | 325 000 (10,84 %) | 400 000 | 250 000 | 975 000 | 34 % |
|  Bolgariya | 1 200 000 | 75 844 (6,32 %) | 153 390 | 27 029 | 255,263 | 21 % |
| **Jami** | 25 257 321 | 3 131 890 | 8 419 533 | 3 629 829 | 15,181,252 | 66 % |

## Jangchilar

### Germaniya

#### Urush asoslari

 Nemis askarlari 1914-yil avgustda urush boshlanganidan koʻp oʻtmay Gʻarbiy frontda jang maydonida
 1915-yilda Varshavaga nemis otliqlari kirib kelishi
 Germaniya jangovar kreyser SMS Yutlandiya jangidan keyin koʻrgan zarari
 Germaniyaning Fokker Dr.I qiruvchi samolyoti *Jasta* 26 Fransiyaning Germaniya tomonidan bosib olingan hududidagi Erchin shahrida.
1914-yil iyul oyi boshida Avstriya-Vengriya archgersogi Frans Ferdinandning oʻldirilishi va Avstriya-Vengriya va Serbiya oʻrtasidagi urushning ehtimoli tufayli Kayzer Vilgelm II va Germaniya hukumati Avstriya-Vengriya hukumatiga Germaniya oʻz ittifoqini qoʻllab-quvvatlashi haqida xabar berishdi. Avstriya-Vengriya bilan va agar Avstriya-Vengriya va Serbiya oʻrtasida urush boʻlsa, Germaniya uni Rossiyaning mumkin boʻlgan aralashuvidan himoya qilishga vaʼda berdi. Rossiya umumiy safarbarlik eʼlon qilganida, Germaniya bu harakatni provokatsiya deb hisobladi. Rossiya hukumati Germaniyaga uning umumiy safarbarligi Germaniya bilan urushga tayyorgarlik koʻrishni anglatmaydi, balki Avstriya-Vengriya va Serbiya oʻrtasidagi voqealarga reaksiya ekanligini maʼlum qildi. Germaniya hukumati Rossiyaning Germaniya bilan urush qilmaslik haqidagi vaʼdasini umumiy safarbarlik nuqtai nazaridan bemaʼnilik deb hisobladi va Germaniya oʻz navbatida urush tufayli oʻzi ham safarbarlik eʼlon qildi. 1-avgust kuni Germaniya Rossiyaga ultimatum yubordi va unda Germaniya ham, Rossiya ham harbiy safarbarlik holatida boʻlgani sababli, ikki davlat oʻrtasida samarali urush holati mavjud edi. Oʻsha kuni Rossiyaning ittifoqchisi boʻlgan Fransiya ham umumiy safarbarlik holatini eʼlon qildi.

1914-yil avgust oyida Germaniya Rossiyaga qarshi urush boshladi, bu Rossiyaning tajovuzi rus armiyasining safarbar qilinishi bilan namoyon boʻldi, bu esa Germaniyaning ham javob berishiga olib keldi.

Germaniya Rossiyaga urush eʼlon qilgandan soʻng, Fransiya Rossiya bilan ittifoq tuzgan holda urushni umumiy safarbarlik tayyorlagan holda kutdi. 1914-yil 3 avgustda Germaniya bu harakatga javoban Fransiyaga urush eʼlon qildi. Ikki frontli urushga duch kelgan Germaniya, Germaniya qurolli kuchlari Belgiya orqali harakatlanishi va janubga Fransiyaga va Fransiya poytaxti Parijga qarab harakatlanishi kerak boʻlgan Schlieffen rejasi deb nomlanuvchi rejani amalga oshirdi. Ushbu reja fransuzlarga qarshi tezda gʻalaba qozonish va nemis kuchlarini Sharqiy frontda jamlash imkonini beradi deb umid qilingan edi. Belgiya neytral davlat edi va nemis qoʻshinlarining oʻz hududidan oʻtishini qabul qilmadi. Germaniya Belgiyaning betarafligiga eʼtibor bermadi va Parijga hujum qilish uchun mamlakatga bostirib kirdi. Bu Buyuk Britaniyaning Germaniya imperiyasiga qarshi urush eʼlon qilishiga sabab boʻldi, chunki bu harakat 1839-yilda imzolangan London shartnomasini buzdi va Belgiyaning betarafligini va agar biror davlat voz kechsa qirollikni himoya qilishni kafolatlagan edi.

Keyinchalik, 1914-yil avgust oyi oxirida bir qancha davlatlar Germaniyaga urush eʼlon qildilar. Italiya 1915-yilda Avstriya-Vengriyaga, 1916-yil 27-avgustda Germaniyaga, 1917-yil 6-aprelda AQSh Germaniyaga va 1917-yil iyulda Gretsiya Germaniyaga urush eʼlon qildi.

#### Koloniyalar va qaramliklar

Yevropa
1871-yilda tashkil topgan Germaniya imperiyasi Fransiya-Prussiya urushidan keyin Fransiyadan qoʻshilgan „imperator hududi“ sifatida Elzas-Lotaringiyani nazorat qilardi. U Germaniyaning suveren hududining bir qismi sifatida oʻtkazilgan.

Afrika
Birinchi jahon urushi paytida Germaniya koʻplab Afrika koloniyalariga ega edi. Germaniyaning 4 ta Afrika koloniyalaridan 3 tasi urush paytida Ittifoq kuchlari tomonidan bosib olingan va ishgʻol qilindi. faqat Pol fon Lettou-Vorbekning Germaniya Sharqiy Afrikasidagi nemis kuchlari ittifoqchilarga qarshi sulh shartnomasini qabul qilgunga qadar muvaffaqiyatli kurashdi.

Kamerun, Germaniyaning Sharqiy Afrikasi, Togoland va Germaniyaning janubi-gʻarbiy Afrikasi Afrikadagi nemis koloniyalari edi.

Osiyo
1898-yilda Xitoydan ijaraga olingan Kiautschou koʻrfazi konsessiyasi Sharqiy Osiyoda Germaniyaga qaram edi. Yaponiya kuchlari uni Tsingtao qamalidan keyin egallab oldilar.

Tinch okeani
Germaniya Yangi Gvineyasi Tinch okeanidagi nemis protektorati edi. 1914-yilda Avstraliya qoʻshinlari tomonidan bosib olingan.

Germaniya Samoasi Uch tomonlama konvensiyaga binoan Germaniya protektorati edi. 1914-yilda Yangi Zelandiya ekspeditsiya kuchlari tomonidan bosib olingan.

### Avstriya-Vengriya

 Avstriya-Vengriya askarlari Italiya frontidagi xandaqda
 Avstriya-Vengriya askarlari Yaqin Sharq kampaniyasi paytida Usmonli imperiyasining Quddusdagi Sion togʻiga yurishmoqda.
#### Urush asoslari

Avstriya-Vengriya archduke Frans Ferdinandning oʻldirilishini Serbiya yordami bilan uyushtirilgan deb hisobladi. Mamlakat bu suiqasdni janubiy slavyan aholisini isyonga undash va koʻp millatli mamlakatni parchalash bilan tahdid qilishdek xavfli pretsedent sifatida baholadi. Avstriya-Vengriya rasmiy ravishda Serbiyaga ultimatum yuborib, Serbiya hukumatining suiqasdga aloqadorligini keng koʻlamli tergov qilishni va Serbiya tomonidan Avstriya-Vengriya talab qilgan shartlarga toʻliq rioya qilishini talab qildi. Serbiya talablarning koʻpini qabul qildi. Biroq, Avstriya-Vengriya buni yetarli emas deb hisobladi va harbiy aralashuvni oqlash maqsadida Serbiyani shartlarga toʻliq rioya qilmasligidan foydalangan. Bu talablar Avstriya-Vengriyaning Serbiyaga urush eʼlon qilishi muqarrar boʻlishi uchun diplomatik niqob sifatida qaraldi.

Rossiya Avstriya-Vengriyani Serbiyaga bostirib kirishiga toqat qilmasligi haqida ogohlantirgan edi. Biroq, Germaniya Avstriya-Vengriya harakatlarini qoʻllab-quvvatlagan holda, Avstriya-Vengriya hukumatining siyosatiga Rossiya aralashmaydi va Serbiya bilan mojaro mintaqaviy mojaro boʻlib qoladi, deb umid qildi.

Avstriya-Vengriyaning Serbiyaga bostirib kirishi natijasida Rossiya bu mamlakatga urush eʼlon qildi. Germaniya esa oʻz navbatida Rossiyaga urush eʼlon qilib, jahon urushiga olib kelgan ittifoqlar toʻqnashuvining boshlanishiga sabab boʻldi.

Hudud
Avstriya-Vengriya oʻz hukumatlariga ega boʻlgan ikki davlatga boʻlingan va Gabsburg taxti orqali birlashgan. Avstriya Cisleithania turli knyazliklarni oʻz ichiga olgan, shuningdek, Bogemiya Qirolligi, Dalmatiya Qirolligi, Galitsiya Qirolligi va Lodomeria ham uning tarkibiga kirgan. Vengriya Transleytaniyasi Vengriya Qirolligi va Xorvatiya-Slavoniya Qirolligini oʻz ichiga olgan. Bosniya va Gersegovinada suveren hokimiyat Avstriya va Vengriya tomonidan taqsimlangan.

### Usmonli imperiyasi

 Usmonli askarlari 1914-yilda Suvaysh kanaliga hujum qilish uchun harbiy tayyorgarlikda.
 Kayzer Vilgelm II 1917-yil oktabr oyida Istanbulda Sulton Mehmed V mehmoni sifatida turk kreyseri *Yavuz Sulton Selimga* tashrif buyurdi.
#### Urush asoslari

Usmonli imperiyasi 1914-yil noyabrida markaziy kuchlar tomonida urushga qoʻshildi. Usmonli imperiyasi oʻsha paytda hali tugallanmagan Berlin-Bagʻdod temir yoʻli loyihasi orqali Germaniya bilan kuchli iqtisodiy aloqalarga ega edi. Usmonli imperiyasi 1914-yil 2-avgustda Germaniya bilan rasmiy ittifoq tuzgan. Ittifoq shartnomasida Usmonli imperiyasining qisqa vaqt ichida mojaroga aralashishi kutilgan edi. Biroq, urushning dastlabki bir necha oylarida Usmonli imperiyasi nemis dengiz floti eskadroniga Bosfor boʻgʻozi yaqinida kirish va qolishga ruxsat bergan boʻlsa-da, betaraflikni saqlab qoldiyu Usmonli amaldorlar Germaniya hukumatiga mojaroga tayyorgarlik koʻrish uchun mamlakatga vaqt kerakligini maʼlum qildiyu Germaniya Usmonli imperiyasiga moliyaviy yordam va qurol-yarog‘ yetkazib berdiyu

Germaniya hukumatining Usmonli imperiyasidan shartnoma majburiyatlarini bajarishini, aks holda Germaniyani ittifoqdan chiqarib yuborishini va iqtisodiy va harbiy yordamni toʻxtatishini talab qilib, bosimni kuchaytirgach, Usmonli hukumati Germaniyadan yaqinda sotib olingan *Yavuz* kreyserlari bilan urushga kirdi. *Sulton Selim* (sobiq *SMS Goeben*) va *Midilli* (sobiq *SMS Breslau*) Rossiyaning Odessa portiga dengiz bosqinini boshladilar va shu tariqa Germaniya bilan ittifoqchilik majburiyatlariga muvofiq harbiy harakatlarga kirishdilar. Rossiya va Antanta Usmonli imperiyasiga urush eʼlon qildi.

### Bolgariya

#### Urush asoslari

 Bolgariya askarlari kelayotgan samolyotlarga oʻq uzmoqda
Bolgariya 1913-yil iyul oyida Serbiya, Gretsiya va Ruminiyadan magʻlubiyatga uchraganidan norozi edi. 1914-yil 19-avgustda Usmonli imperiyasi bilan mudofaa ittifoqi shartnomasini imzoladi. Bolgariya 1915-yil oktyabr oyida Serbiyaga urush eʼlon qilib, Markaziy kuchlarga qoʻshilgan oxirgi davlat boʻldi. Germaniya va Avstriya-Vengriya qoʻshinlari bilan birgalikda Serbiyaga bostirib kirdi. Bolgariya Makedoniyaning Vardar mintaqasiga daʼvogarlik qildi, bu joy 1912-1913-yillardagi Bolqon urushlari va Buxarest shartnomasi (1913) dan keyin Serbiya tomonidan ushlab turilgan edi. Birinchi jahon urushiga Markaziy kuchlar tomonida kirish sharti sifatida Bolgariyaga bu hududni qaytarib olish huquqi berildi.

#### Urush deklaratsiyasi

| Sana | tomonidan eʼlon qilingan | Qarshi eʼlon qilingan |
| --- | --- | --- |
| 1915-yil |
| 14-oktyabr |  Bolgariya |  Serbiya |
| 15-oktyabr |  Buyuk Britaniya  Chernogoriya |  Bolgariya |
| 16-oktyabr |  Fransiya |  Bolgariya |
| 19-oktyabr |  Italiya  Rossiya |  Bolgariya |
| 1916-yil |
| 1-sentyabr |  Bolgariya |  Ruminiya |
| 1917-yil |
| 2-iyul |  Gretsiya |  Bolgariya |

## Birgalikda kurashayotganlar

### Janubiy Afrika Respublikasi

Janubiy Afrikada hozirgi Marits qoʻzgʻoloni deb nomlanuvchi Boer armiyasi ofitserlari 1914-yil sentyabr oyida Janubiy Afrika Respublikasini „qayta tikladilar“ shu maqsadda urushga qoʻshilgan Janubiy Afrika Ittifoqining hujum harakatlariga qarshi boʻldilar. Germaniya isyonchilarga, Germaniyaning janubi-gʻarbiy Afrikasidagi nemis mustamlakasi ichida va undan tashqarida harakat qilgan baʼzi isyonchilarga yordam berdi. 1915-yil 4-fevralgacha qoʻzgʻolonchilarning barchasi magʻlubiyatga uchragan yoki Janubiy Afrika hukumati kuchlari tomonidan asirga olingan.

### Senussi ordeni

Senussi ordeni Liviyadagi musulmon siyosiy-diniy tariqati (soʻfiylik ordeni) va urugʻi boʻlib, ilgari Usmonlilar nazorati ostida boʻlib, 1912-yilda Italiyaga boy berilgan. 1915-yilda ularga Usmonli imperiyasi va Germaniya hiyla-nayrang qildi va Buyuk Senussi Ahmad Sharif as-Senussi jihod eʼlon qildi va Senussi kampaniyasida Liviyada italyanlarga va Britaniya nazorati ostidagi Misrga hujum qildi.

### Darfur sultonligi

1915-yilda Darfur sultonligi Sudan hukumatiga sodiqlikdan voz kechdi va Usmonlilar bilan birlashdi. Angliya-Misr Darfur ekspeditsiyasi 1916-yil mart oyida Sudanga hujumning oldini olish uchun oldindan harakat qildi va 1916-yil noyabrgacha Sultonlikni nazoratga oldi.

### Zaian Konfederatsiyasi

Zaian Konfederatsiyasi Fransiyaning Marokashga kengayishiga yoʻl qoʻymaslik uchun Zaian urushida Fransiya bilan kurasha boshladi. Janglar 1914-yildan boshlandi va Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin 1921-yilgacha davom etdi. Markaziy kuchlar (asosan nemislar) Fransiya resurslarini Yevropadan chalgʻitish uchun tartibsizliklarni qoʻzgʻatishga harakat qila boshladilar.

## Mijoz davlatlari

1917-yil oxiridagi bolsheviklar hujumi bilan Ukraina Bosh kotibiyati harbiy himoyani dastlab markaziy kuchlardan, keyin esa Antanta qurolli kuchlaridan soʻradi.

Usmonli imperiyasining Ozarbayjon va Shimoliy Kavkazda ham oʻz ittifoqchilari bor edi. Boku jangida uch xalq Islom armiyasi ostida bir-biri bilan birga jang qilgan.

### Germaniya soyasidagi davlatlari

Polsha
Polsha Qirolligi 1916-yilda eʼlon qilingan va 1917-yil 14-yanvarda tashkil etilganGermaniya soyasi ostidagi davlat edi. Bu hukumat 1916-yil noyabrda Germaniya va Avstriya-Vengriya imperatorlari tomonidan tan olingan va u 1917-yilda konstitutsiya qabul qilgan. Polsha davlatini yaratish toʻgʻrisidagi qaror Germaniya tomonidan 1915-yilda Polsha aholisiga nemis askarlari Polshani Rossiya qoʻl ostidan qutqarish uchun ozod qiluvchi sifatida kelganligi haqidagi nemis targʻibotidan soʻng, Polsha aholisi oʻrtasida harbiy ishgʻol qilishni qonuniylashtirishga harakat qilish uchun qabul qilindi. Germaniya hukumati jazo tahdidlari bilan bir qatorda, Germaniya tomonidan bosib olingan Boltiqboʻyi hududlarida yashovchi polshalik yer egalarini davlatga koʻchib oʻtishga va Polshaga koʻchib oʻtish evaziga Boltiqboʻyi mulklarini nemislarga sotishga undash uchun davlatdan foydalangan. Polyaklarning Prussiyadan davlatga koʻchib oʻtishini ragʻbatlantirishga harakat qilingan.

Litva
Litva Qirolligi 1918-yil 16-fevralda tashkil etilgan Germaniya soyasi ostidagi davlat edi.

Belarusiya
Belarus Xalq Respublikasi 1918-yil 9-martda tashkil etilgan Germaniya soyasi ostidagi davlat edi.

Ukraina
Ukraina davlati 1918-yil 29-apreldan Ukraina Xalq Respublikasi hukumati agʻdarilganidan keyin Hetman Pavlo Skoropadskiy boshchiligidagi Germaniya soyasi ostidagi davlat edi..

Kurland va Semigaliya
Kurlandiya va Semigaliya gersogligi 1918-yil 8-martda tashkil etilgan Germaniya soyasi ostidagi davlat edi.

Boltiqboʻyi davlati
Boltiqboʻyi davlati „Birlashgan Boltiq Gersogligi“ nomi bilan ham tanilgan. 1918-yil 22-sentyabrda Boltiqboʻyi nemis hukmron sinfi tomonidan eʼlon qilingan. U sobiq Estoniya gubernatorliklarini qamrab olishi va yaqinda tashkil etilgan Kurland va Semigaliyani birlashgan davlatga birlashtirishi kerak edi. Baltishe Landesver shaklidagi qurolli kuch 1918-yil noyabr oyida Germaniya taslim boʻlishidan oldin tuzilgan.

Finlandiya
Finlandiya 1809-yildan beri Rossiyaning avtonom Buyuk Gersogligi sifatida mavjud boʻlgan. 1917-yilda Rossiya imperiyasining qulashi unga mustaqillikni berdi. Germaniya Sovet qoʻllab-quvvatlagan ishchilar harakatiga qarshi „oqlar“ ni qoʻllab-quvvatlagan Finlandiya fuqarolar urushi tugagandan soʻng, 1918-yil may oyida Finlandiya Qirolligini yaratish harakati boshlandi. Nemis shahzodasi saylandi.

Qrim
Qrim mintaqaviy hukumati 1918-yil 25-iyunda tuzilgan Germaniya soyasi ostidagi davlat edi..

`Gruziya(Democratic Republic of Georgia)
1918-yilda Gruziya Demokratik Respublikasi mustaqilligini eʼlon qildi, bu esa yangi tashkil etilgan respublika va Usmonli imperiyasi oʻrtasida chegara mojarolariga olib keldi. Koʻp oʻtmay Usmonli imperiyasi respublikaga bostirib kirdi va tezda Borjomiga yetib keldi. Bu Gruziyani Germaniyadan yordam soʻrashga majbur qildi. Germaniya Usmonlilarni Gruziya hududlaridan chiqib ketishga va Gruziya suverenitetini tan olishga majbur qildi. Germaniya, Gruziya va Usmonlilar tinchlik shartnomasini imzoladilar, oxirgi ikkisi bilan ziddiyatni tugatgan Batum shartnomasi imzolandi. Buning evaziga Gruziya Germaniyaning „ittifoqchisi“ga aylandi. Gruziya-nemis doʻstligining bu davri Germaniya Kavkaz ekspeditsiyasi deb nomlandi.

### Usmonli mijoz davlatlari

Jabal Shammar
Jabal Shammar Yaqin Sharqdagi arab davlati boʻlib, Usmonlilar imperiyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan.

Ozarbayjon
1918-yilda bolsheviklar inqilobiga va Musulmon Musavat partiyasining qarshiliklariga duch kelgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi keyinchalik Usmonli imperiyasi tomonidan bosib olindi va Musovot partiyasini qoʻllab-quvvatlagan holda bolsheviklarni quvib chiqardi. Usmonli imperiyasi 1918-yilning noyabrida urush tugaguniga qadar Ozarbayjonda oʻz borligini saqlab qoldi.

Togʻli respublika
Shimoliy Kavkaz togʻli respublikasi markaziy kuchlar bilan bogʻlangan.

## Bahsli holatlar

Ushbu boʻlimda sanab oʻtilgan davlatlar rasmiy ravishda Markaziy kuchlarning aʼzosi emas edi. Shunga qaramay, urush paytida ular bir yoki bir nechta Markaziy kuchlar aʼzolari bilan ularning betarafligini bahsli qiladigan darajada hamkorlik qilganlar.

### Efiopiya

 1916-yilgacha Efiopiya hukmdori Lij Iyasu oʻzining Usmonli uslubidagi sallasida tasvirlangan
Efiopiya imperiyasi Birinchi jahon urushi davomida rasman neytral edi, ammo 1915-1916-yillar orasida markaziy kuchlarga xayrixohlikda gumon qilingan. Oʻsha paytda Efiopiya Afrikadagi kam sonli mustaqil davlatlardan biri va Afrika qitʼasidagi yirik davlat edi. Uning hukmdori Lij Iyasu islomparast kayfiyatda va Usmonli imperiyasiga xayrixohlikda gumon qilinadi. Germaniya imperiyasi Sharqiy Afrikadagi arab qoʻzgʻoloni uslubidagi qoʻzgʻolonda hamkorlik qilishga undash uchun mintaqaga bir nechta muvaffaqiyatsiz ekspeditsiyalarni joʻnatib, Iyasu bilan bogʻlanishga harakat qildi. Muvaffaqiyatsiz ekspeditsiyalardan birini taniqli etnograf va Kayzer Vilgelm II ning shaxsiy doʻsti Leo Frobenius boshqargan. Iyasuning koʻrsatmalariga koʻra, Efiopiya, ehtimol, 1915-1916-yillardagi Somaliland yurishi paytida musulmon darvesh isyonchilariga qurol-yarogʻ yetkazib bergan va bu Markaziy kuchlarning ishiga bilvosita yordam bergan.

Iyasu va Usmonli imperiyasining kuchayib borayotgan taʼsiridan qoʻrqib, Efiopiyaning nasroniy zodagonlari 1915-yilda Iyasuga qarshi til biriktirdilar. Iyasu birinchi marta Efiopiya pravoslav patriarxi tomonidan haydalgan va oxir-oqibat 1916-yil 27-sentyabrda davlat toʻntarishi natijasida lavozimidan chetlatilgan. Taxtga Usmonlilar tarafdori boʻlmagan regent *Ras* Tafari Makonnen oʻtirdi.

## Nodavlat jangchilar

Boshqa harakatlar markaziy kuchlarning saʼy-harakatlarini maʼlum bir sabablarga koʻra qoʻllab-quvvatladi. Masalan, 1916-yil aprel oyida Dublinda Pasxa koʻtarilishini boshlagan radikal irland millatchilari; ular oʻzlarining „Yevropadagi jasur ittifoqchilari“ haqida gapirdilar. Biroq, aksariyat irland millatchilari 1916-yilgacha, Irlandiyaning siyosiy manzarasi oʻzgargan paytgacha Britaniya va ittifoqchilarning urush harakatlarini qoʻllab-quvvatladilar. 1914-yilda Jozef Piłsudskiyga Germaniya va Avstriya-Vengriya tomonidan mustaqil Polsha legionlarini tuzishga ruxsat berildi. Piłsudski oʻz legionlari Markaziy kuchlarga Rossiyani magʻlub etishda yordam berishini va keyin Fransiya va Buyuk Britaniya bilan birga boʻlishini va ular bilan urushda gʻalaba qozonishini xohlardi.

## Sulh va shartnomalar

 1916-yilgi xayriya bozori uchun afishada Markaziy kuch davlatlarining bevalari va yetimlari uchun mablagʻ yigʻish.
Bolgariya 1918-yil 29-sentyabrda Ittifoqchilarning Makedoniyadagi muvaffaqiyatli yurishidan soʻng ittifoqchilar bilan sulh tuzdi. Usmonli imperiyasi 1918-yil 30-oktabrda ingliz va arablarning Falastin va Suriyada qoʻlga kiritgan yutuqlari oldida xuddi shunday yoʻl tutdi. Avstriya va Vengriya noyabr oyining birinchi haftasida Gabsburglar imperiyasining parchalanishi va Italiyaning Vittorio Veneto hujumidan soʻng oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisida alohida kelishuvga erishdilar. Germaniya 1918-yil 11-noyabr kuni ertalab Yuz kunlik hujumdan soʻng urushni tugatish toʻgʻrisidagi sulhni imzoladi va Yangi Zelandiya, Avstraliya, Kanada, Belgiya, Britaniya, Fransiya va AQSh kuchlarining shimoliy-sharqiy Fransiya va Belgiyada ketma-ket yurishlari natijasida magʻlubiyatga uchrashdi. Urushni tugatuvchi yagona shartnoma yoʻq edi. Markaziy kuchlar alohida shartnomalarda koʻrib chiqildi.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Sulh tuzilgan sana boʻyicha markaziy kuchlar| Bayroq | Ism | Sana |
| --- | --- | --- |
|  | Bolgariya | 1918-yil 2-sentabr |
|  | Usmonli imperiyasi | 30 Oktyabr 1918 |
|  | Avstriya-Vengriya | 1918-yil 30-oktabr |
|  | Germaniya | 11 Noyabr 1918 |

 |

Markaziy kuchlar shartnomalari| Bayroq | Ism | Shartnoma |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Germaniya | Versal |  |
|  | Avstriya | Sen-Jermen |  |
|  | Bolgariya | Neuilly |  |
|  | Vengriya | Trianon |  |
|  | Usmonli imperiyasi Turkiya | Sevr Lozanna | Sevr shartnomasi Usmonli imperiyasining turk aholisining noroziligiga sabab boʻldi va Turkiyaning mustaqillik urushi boshlanishiga olib keldi, shundan soʻng Lozanna shartnomasi imzolandi. |

 |

* Markaziy kuchlardagi harbiylarning oʻlimi
* Markaziy kuchlar mamlakatlari bayroqlari tasvirlangan otkritka
* 1918-yilda Markaziy kuchlarning qulashi
* Markaziy kuchlar rahbarlari. 1914-yil

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Akin, Yigit. *Urush uyga kelganda: Usmonlilarning Buyuk urushi va imperiyaning vayronagarchiliklari* (2018)
* Oqsoqol, Mustafo. *1914 yilda Usmonlilar urushi yoʻli: Usmonli imperiyasi va Birinchi jahon urushi* (2010).
* Brandenburg, Erich. (1927) *Bismarkdan Jahon urushigacha: Germaniya tashqi siyosati tarixi 1870-1914* (1927) onlayn .
* Klark, Kristofer. *Uyquchilar: 1914 yilda Yevropa qanday urushga kirgan* (2013)
* Kreyg, Gordon A. „Oʻtmishda markaziy kuchlarning Birinchi jahon urushi ittifoqi: ittifoqning harbiy birlashishi“. *Zamonaviy tarix jurnali* 37.3 (1965): 336-344. onlayn
* Dedijer, Vladimir. *"Sarayevoga yoʻl"* (1966), Avstriya imperiyasi va Serbiya haqida batafsil maʼlumotga ega boʻlgan suiqasdning toʻliq tarixi.
* Fay, Sidney B. *Jahon urushining kelib chiqishi* (bir jildda 2 jild. 2-nashr. 1930). onlayn, passim
* Gooch, GP *Urushdan oldin II jild* (1939) Berchtold-da 373-447-betlar bepul onlayn
* Hall, Richard C. „Birinchi jahon urushida Bolgariya“. *Tarixchi* 73.2 (2011): 300-315. onlayn (Wayback Machine saytida 2020-07-27 sanasida arxivlangan)
* Hamilton, Richard F. va Holger H. Herwig, muharrirlar. *Urush uchun qarorlar, 1914-1917* (2004), Serbiya, Avstriya-Vengriya, Germaniya, Rossiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Usmonlilar imperiyasi, Italiya, AQSH, Bolgariya, Ruminiya va Gretsiya haqidagi ilmiy insholar.
* Herweg, Xolger H. *Birinchi jahon urushi: Germaniya va Avstriya-Vengriya 1914-1918* (2009).
* Herweg, Xolger X. va Neil Heyman. *Birinchi jahon urushining biografik lugʻati* (1982).
* Hubatsch, Valter. *Germaniya va Jahon urushidagi markaziy kuchlar, 1914-1918* (1963) onlayn (Wayback Machine saytida 2020-11-16 sanasida arxivlangan)
* Jaraush, Konrad Gyugo. „Germaniya tarixini qayta koʻrib chiqish: Bethmann-Hollweg qayta koʻrib chiqildi.“ *Markaziy Yevropa tarixi* 21#3 (1988): 224-243, JSTORda tarixshunoslik
* Pribram, AF *Avstriya tashqi siyosati, 1908-18* (1923) 68-128-betlar.
* Boy, Norman. *Buyuk kuch diplomatiyasi: 1814-1914* (1991), keng qamrovli soʻrov
* Schmitt, Bernadotte E. *Urushning kelishi, 1914* (2 jild 1930) keng qamrovli tarix onlayn 1-jild ; onlayn 2 -jild, esp jild 2 ch 20 bet 334-382
* Strachan, Xyu. *Birinchi jahon urushi: I jild: qurolga* (2003).
* Taker, Spenser C., ed. *Birinchi jahon urushidagi Yevropa kuchlari: Entsiklopediya* (1996) 816pp
* Uotson, Aleksandr. *Chelik uzuk: Birinchi jahon urushida Germaniya va Avstriya-Vengriya* (2014)
* Vauro, Jeffri. *Aqldan ozgan falokat: Birinchi jahon urushining boshlanishi va Gabsburg imperiyasining qulashi* (2014)
* Uilyamson, Samuel R. *Avstriya-Vengriya va Birinchi jahon urushining kelib chiqishi* (1991)
* Zametika, Jon. *Ahmoqlik va yovuzlik: Gabsburglar imperiyasi, Bolqon va Birinchi jahon urushining boshlanishi* (London: Shepheard-Walwyn, 2017). 416 bet.