# Tonga

| Tonga QirolligiPuleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
  |
| --- |
|
Bayroq

Gerb

 |
| **Shior:Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa* (Tongacha: Xudo va Tonga mening merosim) |
| **Madhiya:** Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga |
|  |
| Poytaxt |
Nuku'alofa |
| Rasmiy til(lar) |
Tongacha Inglizcha |
| Hukumat |
Absolyut Rohiblik |
|  |
| • Rohib  |
Qirol Taufa'ahau Tupou IV |
| • Bosh Vazir  |
ʻAkilisi Pōhiva |
| Mustaqillik (Birlashgan Qirollik protektoratidan) |
|  |
| • Sana  |
4-iyun 1970 |
| Maydon |
| • Butun |
748 km2 (188-oʻrin) |
| • Suv (%) |
4.0 |
| Aholi |
| • 2002-yilgi roʻyxat |
112,422 (193-oʻrin) |
| • Zichlik |
150/km2 |
| YIM (XQT) |
2005-yil roʻyxati |
| • Butun |
AQSh$244 mil. (214-oʻrin) |
| • Jon boshiga |
AQSh$2,170 |
| Pul birligi |
Pa'anga (TOP) |
| Vaqt mintaqasi | UTC+13 |
| • Yoz (DST) | UTC+14 |
| Qisqartma |
TN |
| Telefon prefiksi |
676 |
| Internet domeni |
.to |
| *tahrir kuzat* |

**Tonga** (Tonga), Tonga Qirolligi (The Kingdom of Tonga) – Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismidagi va Polineziyadagi Tonga arxipelagida joylashgan davlat. Maydoni 748 km². Aholisi 112 000 kishi (2023). Poytaxti – Nukualofa shahri. Maʼmuriy jihatdan 6 okrug (district)ra boʻlinadi. Shimolda Samoa suvlari, sharqda Niue hududiy suvlari va gʻarbda Fiji suvlari bilan chegaradosh. Sohil chizigʻining uzunligi 419 km ni tashkil etadi. Tonga xuddi shu nomdagi arxipelagning 177 ta orolida joylashgan. Umumiy maydoni 748 km². Mamlakat aholisi 100 651 kishini tashkil qiladi. (2016-yil, baholash).

Tonga birinchi marta taxminan 2500 yil oldin Lapita tsivilizatsiyasi, Polineziya koʻchmanchilari tomonidan yashagan, ular asta-sekin Tongan xalqi sifatida oʻziga xos va kuchli etnik oʻziga xoslik, til va madaniyatni rivojlantirdilar. Ular tezda Tinch okeanining janubi boʻylab kuchli poydevor yaratdilar va bu Tonga ekspansionizmi va mustamlakachilik davri Tuʻi Tonga imperiyasi sifatida tanilgan . Birinchi Tonga shohi ʻAxoʻeytu hukmronligidan Tonga mintaqaviy kuchga aylandi. Bu talassokratiya Tinch okeanining misli koʻrilmagan hududlarini, yaʼni Solomon orollari va gʻarbdagi butun Yangi Kaledoniya va Fidjidan tortib Samoa va Niuegacha, hatto sharqda zamonaviy Fransiya Polineziyasigacha boʻlgan hududlarni bosib olgan va nazorat qilgan. Tuʻi Tonga XIII asrdagi Samoa inqilobi va 1616-yilda yevropaliklar kashf etganidan keyin ham kuchli boʻlib qolgan Tinch okeaniga oʻzining iqtisodiy, etnik va madaniy taʼsiri bilan mashhur boʻldi.

1900-yildan 1970-yilgacha Tonga Britaniyaning himoyalangan davlat maqomiga ega edi. Birlashgan Qirollik Tonga tashqi ishlarini Doʻstlik shartnomasiga muvofiq koʻrib chiqdi, ammo Tonga hech qachon oʻz suverenitetini hech qanday xorijiy davlatga topshirmadi. 2010-yilda Tonga oʻzining anʼanaviy mutlaq monarxiyasidan qatʼiy qadam tashladi va qonunchilik islohotlari birinchi qisman vakillik saylovlariga yoʻl ochganidan soʻng yarim konstitutsiyaviy monarxiyaga aylandi.

Tonga Millatlar Hamdo'stligi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Tinch okeani orollari forumi va Kichik orol davlatlari alyansi aʼzosi.

## Davlat tuzumi

Tonga – konstitutsiyaviy monarxiya. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1875-yilda qabul qilingan, keyinchalik unga qoʻshimcha va tuzatishlar kiritilgan. Davlat boshligʻi – qirol (1965-yildan Taufa’axau Tupou IV). Bosh Vazir-
Samiu Vaipulu (aktyor). Assambleya spikeri -Tadqiqot OAV.
Qonun chiqaruvchi organ -Qonun chiqaruvchi assambleya Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Qonun chiqaruvchi assambleya, ijrochi hokimyatni qirol va bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.

## Tabiati

**Tonga arxipelagi** (Doʻstlik orollari) Tinch okeanning janubi-gʻarbidagi va Polineziyadagi vulqon va marjonlardan hosil boʻlgan bir qancha orollardan iborat. Ularning tarkibida uch asosiy guruh: Tongatapu, Xaapay, Vavau orollari hamda bir qancha mayda va odam yashamaydigan orollar bor. Tonga arxipelagi orollari 2 ta parallel suv osti tizmasida joylashgan boʻlib, gʻarbiy tizma (uzunligi 700 km dan koʻproq) togʻli vulqonli orollardan (eng baland joyi Kao orolida, 1030 m), sharqiy tizma uncha baland boʻlmagan marjon orollardan iborat. Harakatdagi vulqonlar, shu jumladan, suv osti vulqonlari bor. Iqlimi – tropik dengiz iqlimi. Dekabr—aprel issiq, nam, may—noyabr salqin va quruq oylar hisoblanadi. Yanvarning oʻrtacha harorati 26 °C, avgustniki 20 °C. Yillik yogʻin 2000 mm. Tuprogʻi unumdor qizil tuproq, orollar namsevar tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Hayvonot dunyosi ilon, kaltakesak va qushlarning 30 ga yaqin turi, kalamush va sichqon, toshbaqa, dengiz mollyuskalaridan iborat; baliq koʻp.

## Aholisi

Aholisining aksariyati (98%) – tongalar tashkil etadi. Boshqa orollardan kelgan polinezlar va yevropaliklar ham bor. Dindorlarning koʻpchiligi protestant; katoliklar ham bor. Rasmiy til – tonga va ingliz tillari. Aholining 43% shaharlarda yashaydi.

aholisining 70% dan ortigʻi uning asosiy oroli Tongatapuda istiqomat qiladi. Tonganlar soni ortib borayotgan yagona shahar va savdo markazi Nukuʻalofaga koʻchib oʻtgan boʻlsa-da, u yerda Yevropa va mahalliy xalqlarning madaniy va turmush tarzi uygʻunlashgan, qishloq hayoti va qarindoshlik aloqalari butun mamlakat boʻylab taʼsirchanligicha qolmoqda. Tonga emigratsiyasiga qaramay, aholisi 1930-yillarda taxminan 32 000 kishidan 1976 yilga kelib 90 000 dan oshdi

### Etnik guruhlar

| Tongadagi etnik guruhlar |
| --- |
| Etnik guruhlar |  | foiz |
| Tonga |  | 97,03% |
| Tonga qismi |  | 0,79% |
| Xitoy |  | 0,73% |
| fiji |  | 0,3% |
| yevropalik |  | 0,25% |
| Hind-Fiji |  | 0,12% |
| Tinch okeanining boshqa orollari |  | 0,2% |
| Boshqa Osiyo |  | 0,19% |
| Boshqa |  | 0,37% |
| Belgilanmagan |  | 0,03% |

Hukumat portaliga koʻra, etnik kelib chiqishi boʻyicha polineziyalik melaneziyaliklar aralashmasi boʻlgan Tonganlar aholining 98% dan ortigʻini tashkil qiladi. Taxminan 1,5% aralash tonganlar, qolganlari esa yevropalik (koʻpchilik Britaniya), aralash yevropalik va boshqa Tinch okeani orollaridir . 2001-yilda u yerda 3000 dan 4000 gacha xitoylar yashagan, bu umumiy Tongan aholisining 3-4% ni tashkil qilgan. 2006-yil Nukuʻalofadagi tartibsizliklar asosan xitoyliklarga tegishli boʻlgan korxonalarni nishonga oldi, bu esa bir necha yuz xitoyliklarning koʻchib ketishiga olib keldi, shundan atigi 300 ga yaqini qolgan.

**Tillar**

Tonga tili ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy tildir . Tongan tili polineziya tili boʻlib, tong tili boʻlimining boshqa tillari bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, ular: Niuean va Niuafoʻouan tillaridir. Tongan tili boshqa Polineziya tillari, jumladan Gavayi, Samoa , Maori va Taiti tillari bilan uzoqroq bogʻliq .

### Din

Tonga rasmiy davlat diniga ega emas. Tonga Konstitutsiyasi (1998 yil qayta koʻrib chiqilgan) din erkinligini taʼminlaydi.

1928 yilda Tonga erkin Vesliyan cherkovining aʼzosi boʻlgan qirolicha Salote Tupou III Tonga davlat dini sifatida Free Wesleyan cherkovini oʻrnatdi. Erkin Uesleyan cherkovining bosh ruhoniysi Tonga qirolining yoki malikasining toj kiyish marosimida Tonga xalqi va cherkov vakili sifatida xizmat qiladi va u yerda monarxni moylaydi va toj kiydiradi. Erkin Veslian cherkovining davlat dini sifatida oʻrnatilishiga qarshi boʻlib, Tonga cherkovi 1928 yilda Erkin Vesliyan cherkovidan ajralib chiqdi.

Tongadagi islom mamlakatdagi kichik ozchilik dinidir. Tongadagi musulmonlar sunniy mazhabga mansub. Al-Xadija masjidi Tongadagi mashhur masjiddir.

Kundalik hayotga Polineziya urf-odatlari va xristian dini katta taʼsir koʻrsatadi; masalan, barcha savdo va koʻngilochar tadbirlar yakshanba kuni yarim tunda kunning boshidan yarim tungacha kunning oxirigacha toʻxtaydi. Konstitutsiya Shabbatni abadiy muqaddas deb eʼlon qiladi. 2011 yildagi soʻnggi hukumat roʻyxatidan olingan rasmiy raqamlaraholining 90% nasroniy cherkovi yoki mazhabiga aʼzo ekanligini koʻrsatib, qirollikdagi toʻrtta asosiy cherkovga tegishli:

* Tonga bepul Wesleyan cherkovi (36,592 yoki 36%)
* Iso Masihning oxirgi zamon avliyolari cherkovi (18554 yoki 18%)
* Rim katoliklari (15441 yoki 15%)
* Tonga bepul cherkovi (11 863 yoki 12%)

Iso Masihning oxirgi zamon avliyolari cherkovi 1891 yilda qirol Siaosi (Jorj) Tupoga tashrif buyurish uchun missionerlarni yubordi va u yerda vaʼz qilish uchun ruxsat oldi.

### Salomatlik

Baʼzi nashr etilgan soʻrovlarga koʻra, Tonga dunyodagi eng yuqori semizlik darajasiga ega. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 2014 yilda nashr etilgan maʼlumotlari shuni koʻrsatadiki, Tonga oʻrtacha tana massasi indeksi maʼlumotlari boʻyicha sanab oʻtilgan mamlakatlar boʻyicha toʻrtinchi oʻrinda turadi . 2011 yilda kattalar aholisining 90 foizi NIH tomonidan tana massasi indeksi (BMI) maʼlumotlarining talqinidan foydalangan holda ortiqcha vaznli deb hisoblangan, ularning 60% dan ortigʻi semirib ketgan . 15-85 yoshdagi Tongan ayollarining 70% semirib ketgan. Tonga va Nauru dunyodagi eng yuqori vaznli va semirib ketgan aholiga ega.

2021-yil oktabr oyi oxirida Tonga Yangi Zelandiya havo yoʻlovchisining ijobiy sinovi asosida COVID-19 bilan kasallangan birinchi holat haqida xabar berdi.

### Taʼlim

6 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan boshlangʻich taʼlim davlat maktablarida majburiy va bepul. Missiya maktablari boshlangʻich taʼlimning taxminan 8% va oʻrta darajadagi taʼlimning 90% ni taʼminlaydi. Qolganlarini davlat maktablari qoplaydi. Oliy taʼlim oʻqituvchilar tayyorlash, hamshiralik va tibbiy kadrlar tayyorlash, kichik xususiy universitet, ayollar biznes kolleji va bir qator xususiy qishloq xoʻjaligi maktablarini oʻz ichiga oladi. Oliy taʼlimning koʻp darajalari chet elda taʼminlanadi.

Tonganlar nisbatan yuqori darajadagi taʼlimga ega, savodxonlik darajasi 98,9% va oliy maʼlumot, shu jumladan, tibbiyot va magistratura darajasiga (asosan chet elda taʼqib qilinadi). Ular oʻz olimlari tomonidan yaratilgan akademik bilimlar toʻplamini yuksak qadrlaydilar va Kukū Kaunaka toʻplami boʻlib, u har qanday mamlakatda Tonga tomonidan yozilgan har bir doktorlik va magistrlik dissertatsiyasini Tongadagi Taʼlim institutida Seu’ula Yoxansson-Fua tomonidan arxivlangan.

### Emigratsiya

Zamonaviy Tonganlar koʻpincha chet el mamlakatlari bilan mustahkam aloqaga ega. Koʻplab tonganlar ish va yuqori turmush darajasini izlash uchun Avstraliya , Yangi Zelandiya yoki Qoʻshma Shtatlarga hijrat qilishgan.

2018 yilda Yangi Zelandiyada 82 389 tongan yashagan. 2000 yil holatiga koʻra, 36 840 tongan AQShda yashagan. Avstraliyada 8000 dan ortiq tonganlar yashaydi. Tonga diasporasi uyda qarindoshlari bilan yaqin aloqalarni saqlab qoladi, va Tonga daromadining muhim qismi Tongada qolishni afzal koʻrgan oila aʼzolariga (koʻpincha keksa) pul oʻtkazmalari hisobidan keladi.

## Tarixi

Miloddan avvalgi 2-ming yillikda orollarga polinezlar koʻchib kelgan. Milodiy X asrda davlat uyushmalari paydo boʻlgan, ularni qabila boshliqlari idora qilgan. Bu yerga XVII asrda golland dengizchi sayyohlar yetib borgan. 1845-yil Xaapay orollari qabila boshligʻi orollar guruhini birlashtirishga erishdi. Tongani egallash uchun Buyuk Britaniya, Germaniya va AQSH oʻrtasida keskin kurash boʻlib, natijada 1900-yil Tonga Buyuk Britaniya protektorati ostidagi oʻzini oʻzi idora qiluvchi davlat deb eʼlon qilindi. 1967-yilgi Buyuk Britaniya – Tonga bitimi Buyuk Britaniyaning orollar ustidan nazoratini chekladi. 1970-yil 4-iyunda Tonga mustaqillikka erishdi.
Tonga mifologiyasiga koʻra, yarim xudo Maui okeandan orollar guruhini tuzib, birinchi boʻlib Tongatapu, Haʼapai orollari va Vavau orollari paydo boʻlib, zamonaviy Tongaga integratsiyalashgan.

Arxeologlar Melaneziya orolidan Samoagacha boʻlgan Lapita madaniyati bilan bogʻliq boʻlgan avstroneziya tilida soʻzlashuvchi guruh, soʻngra Tongada miloddan avvalgi 1500-1000-yillarda yashagan. Olimlar hali ham Tonga qachon birinchi marta joylashgani haqida bahslashmoqda, ammo toriy bilan tanishish koʻchmanchilar eng qadimgi aholi yashaydigan Nukuleka shahriga miloddan avvalgi 888-yilda ± 8 yil ichida kelganligini tasdiqlaydi. Tonganing aloqa oldidan tarixi ogʻzaki tarix orqali oʻrtoqlashdi, bu avloddan-avlodga oʻtdi.

XII asrga kelib, Tonganlar va Tonga monarxi Tuʻi Tonga Tinch okeanining markaziy qismida – Niue, Samoa, Rotuma, Uollis va Futuna, Yangi Kaledoniyadan Tikopiyagacha boʻlgan obroʻga ega boʻlib, baʼzi tarixchilarni Tu’i Tonga Empisi haqida gapirishga majbur qilishdi. oʻsha davrda mavjud boʻlgan. Tongada XV—XVII asrlarda fuqarolar urushlari boʻlganligi maʼlum.
Tonga xalqi yevropaliklar bilan birinchi marta 1616-yilda, Villem Shouten kapitanligidagi Gollandiyaning Eendracht kemasi savdo bilan shugʻullanish maqsadida orollarga qisqa muddatli tashrif buyurganida uchrashgan. Keyinchalik, boshqa golland tadqiqotchilari, jumladan, Yakob Le Maire (shimoliy Niuatoputapu oroliga tashrif buyurgan) kelishdi; va 1643-yilda Abel Tasman (Tongatapu va Xaʻapayga tashrif buyurgan). Keyinchalik eʼtiborga molik yevropalik tashrif buyuruvchilar orasida 1773-, 1774- va 1777-yillarda Britaniya Qirollik dengiz flotidan Jeyms Kuk bor edi; Ispaniya dengiz floti tadqiqotchilari Fransisko Mourelle de la Rua 1781-yilda; Alessandro Malaspina 1793-yilda; 1797-yilda birinchi London missionerlari; va Uesliyan metodist vaziri, muhtaram Valter Lori, 1822-yilda.

Kit ovlash kemalari Gʻarbning birinchi muntazam tashrif buyuruvchilari edi. Ulardan birinchisi 1799-yil iyun oyida Tonga orollari orasida koʻrilgani xabar qilingan Enn va Hopedir. Soʻnggi maʼlum boʻlgan kit ovlovchi 1899-yilda Albatros boʻlgan . Oʻsha kema Tongaga qayta zaxira izlab kelgan. suv, oziq-ovqat va oʻtin. Gʻarbliklar eng koʻp tashrif buyuradigan orollar Ata, 'Eua, Haʼapai, Tongatapu va Vavaʼu edi. Baʼzan bu kemalarda ekipaj sifatida xizmat qilish uchun Tongan erkaklari yollangan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Exploring Ekspeditsiyasi 1840 -yilda Tonga tashrif buyurdi.

1845-yilda Taufaʼahau ismli shuhratparast yosh tongalik jangchi, strateg va notiq Tongani qirollikka birlashtirdi. U Tuʻi Kanokupolu unvoniga ega edi, lekin 1831-yilda metodist missionerlar tomonidan Siaosi („Jorj“) nomi bilan suvga choʻmgan edi. 1875-yilda missioner Shirli Valdemar Beyker yordamida u Tongani konstitutsiyaviy monarxiya deb eʼlon qildi. Gʻarbiy qirollik uslubi, „krepostnoylarni“ ozod qilgan, qonun kodeksi, yerga egalik qilish va matbuot erkinligini mustahkamladi va boshliqlarning vakolatlarini chekladi.
Tonga 1900-yil 18-mayda Yevropa koʻchmanchilari va raqib Tonga boshliqlari Taufaʼahaudan keyin oʻrinbosar boʻlgan odamni qirollikdan quvib chiqarishga urinib koʻrganlarida, 1900-yil 18-mayda Buyuk Britaniya bilan Doʻstlik shartnomasi asosida himoyalangan davlatga aylandi . Shartnoma Tongada Britaniya konsulidan (1901–1970) yuqoriroq doimiy vakilni joylashtirmadi. Britaniya himoyasi ostida Tonga oʻz suverenitetini saqlab qoldi va monarxiya hukumatini saqlab qolgan yagona Tinch okeani davlati boʻlib qoldi. Tonga monarxiyasi bir oiladan boʻlgan irsiy hukmdorlarning uzluksiz vorisligiga ergashadi.

1918-yilgi gripp pandemiyasi , Yangi Zelandiyadan kema tomonidan Tonga olib kelingan, 1800 Tongani oʻldirdi, oʻlim darajasi taxminan 8% ni tashkil etdi.

Doʻstlik shartnomasi va Tonganing himoya maqomi 1970-yilda Tonga qirolichasi Salote Tupou III tomonidan oʻlimidan oldin 1965-yilda oʻrnatilgan kelishuvlar boʻyicha yakunlandi. Britaniya aloqalari tufayli Tonga 1970-yilda Hamdoʻstlikka qoʻshildi (odatda oʻz davlatiga ega boʻlgan davlat sifatida). bilan birga Birlashgan Qirollik monarxiga ega boʻlishdan koʻra monarx Malayziya , Bruney , Lesoto va Esvatini). Tonga 1999 yil sentyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻldi. Mustamlakachilik bosimiga duchor boʻlgan boʻlsa-da, Tonga har doim oʻzini boshqargan, bu esa uni Tinch okeanida noyob qiladi.

2022-yil yanvar oyida Tongatapu asosiy orolidan 65 km (40 mil; 35 nmi) shimolda joylashgan Xunga Tonga – Xunga Xaʼapai vulqoni otilib, tsunamiga sabab boʻlib, arxipelagning bir qismini, jumladan, poytaxt Nukuʻalofani suv ostida qoldirdi. Otilish qirollikka jiddiy taʼsir koʻrsatdi, aksariyat aloqalarni uzib qoʻydi va Tongada toʻrt kishini oʻldirdi. Peruda ikki ayol gʻayritabiiy sunami toʻlqinlari tufayli choʻkib ketdi. Internet va telefon aloqasi uchun Tonga Kabel tizimida ishlatiladigan suv osti tolali optik kabelini taʼmirlash taxminan besh hafta davom etdi. Tonga – 1999-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 4 iyun – Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1970).

## Siyosat

Tonga – konstitutsiyaviy monarxiya . Bu Tinch okeani orollarida saqlanib qolgan yagona mahalliy monarxiyadir (yana qarang: Gavayi). Monarxga boʻlgan hurmat avvalgi asrlarda muqaddas bosh boshliq Tuʻi Tonga uchun qilingan hurmat oʻrnini egalladi. Monarxni tanqid qilish Tongan madaniyati va odob-axloq qoidalariga zid keladi. Tonga oʻz fuqarolariga hamma uchun bepul va majburiy taʼlim, faqat nominal toʻlovlar bilan oʻrta taʼlim va oʻrta taʼlimdan keyingi taʼlim uchun chet el tomonidan moliyalashtiriladigan stipendiyalarni taqdim etadi.

Tongadagi demokratiya tarafdori harakati islohotlarni, jumladan, parlamentda oddiy aholining koʻpchiligi uchun yaxshi vakillikni va davlat masalalarida yaxshi javobgarlikni qoʻllab-quvvatlaydi. Monarxiyani agʻdarish harakatning bir qismi emas va monarxiya instituti, hatto islohotlar tarafdori boʻlsa ham, xalq tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. Yaqin vaqtgacha boshqaruv masalasi boshqa mamlakatlar rahbarlari tomonidan umuman eʼtiborga olinmagan, ammo asosiy yordam donorlari va qoʻshnilari Yangi Zelandiya va Avstraliya hozir Tonga hukumatining ayrim harakatlaridan xavotir bildirmoqda.

Qirolicha Salote pretsedentlari va koʻplab xalqaro maslahatchilarning maslahatlaridan soʻng, qirol Taufaʼahau Tupou IV boshchiligidagi Tonga hukumati (1965-2006 yillarda hukmronlik qilgan) iqtisodiyotni monetizatsiya qildi, tibbiyot va taʼlim tizimini xalqarolashtirdi va oddiy aholiga koʻpayib borayotgan materiallar shakllaridan foydalanish imkonini berdi. boylik (uylar, mashinalar va boshqa tovarlar), taʼlim va chet elga sayohat.

Erkak gomoseksualizm Tonga noqonuniy hisoblanadi, maksimal jazo bilan 10 yil qamoq, lekin qonun amalga oshirilmaydi. Tongaliklar milliy sogʻliqni saqlash tizimidan foydalanish imkoniyatiga ega. Tonga Konstitutsiyasi yerga egalik huquqini himoya qiladi; yer chet elliklarga sotilmaydi (garchi ijaraga berilishi ham mumkin).

**Siyosiy madaniyat**

Qirol Taufaʼahau Tupou IV va uning hukumati baʼzi muammoli iqtisodiy qarorlar qabul qildi va demokratiya faollari, jumladan, sobiq bosh vazir ʻAkilisi Poxiva tomonidan millionlab dollarlarni behuda sarflaganlikda ayblashdi . Muammolar asosan turli sxemalar orqali milliy daromadni oshirishga urinishlar bilan bogʻliq – Tonga yadroviy chiqindilarni koʻmiladigan maydonga aylantirish (bu gʻoya 1990-yillarning oʻrtalarida hozirgi valiahd shahzoda tomonidan ilgari surilgan), va Tonga himoyalangan shaxslar pasportlarini sotish. (bu oxir-oqibat Tonga xaridorlarni tabiiylashtirishga majbur qildi, bu esa etnik kelib chiqishiga asoslangan tashvishlarni keltirib chiqardi. Tonga ichida).

Sxemalar, shuningdek, chet el kemalarini roʻyxatdan oʻtkazishni (ular noqonuniy faoliyat bilan shugʻullangani isbotlangan, jumladan, Al-Qoida uchun joʻnatmalarni), geo-orbital sunʼiy yoʻldosh slotlariga daʼvo qilishni oʻz ichiga olgan (daromadlar Qirollik malikasi emas, Princess Royalga tegishlidir). shtat), yaroqsiz Boeing 757 ning uzoq muddatli charteriga ega boʻlgan Oklend aeroporti, Royal Tongan Airlines qulashiga olib keladi, va Xitoyga sigaretalar eksport qilish uchun zavodni tasdiqlash (Tongan tibbiyot xodimlarining maslahati va oʻnlab yillar davomida sogʻliqni saqlashni targʻib qilish xabarlariga qarshi).

Qirol katta vaʼdalar bilan chayqovchilar oldida zaif boʻlib chiqdi va oʻzini qirol saroyining masxarachisi deb atagan moliyaviy maslahatchi Jessi Bogdonoffdan 26 million dollar yoʻqotdi . Politsiya demokratiya tarafdorlari rahbarlarini qamoqqa tashladi va hukumat *The Tongan Times* gazetasini (Yangi Zelandiyada bosilib, Tongada sotiladigan) bir necha bor musodara qildi, chunki muharrir qirolning xatolarini qattiq tanqid qilgan. Taʼkidlash joizki, hukumatni tanqid qilish uchun maxsus ishlab chiqarilgan va demokratiya tarafdori ʻAkilisi Poxiva tomonidan Tonga tilida chop etilgan *Keleʼa oʻsha vaqt ichida taqiqlanmagan edi. Pohiva esa* barratriya (tez-tez sud jarayonlari) shaklida taʼqibga uchragan .

2003-yil oʻrtalarida hukumat monarxiya imidjini himoya qilish uchun matbuot erkinligini litsenziyalash va cheklash yoʻli bilan matbuotni „tonganlashtirish“ uchun radikal konstitutsiyaviy tuzatish kiritdi. Tuzatish hukumat va qirollik tarafdorlari tomonidan anʼanaviy madaniy qadriyatlar asosida himoyalangan. Litsenziya mezonlari mamlakatda yashovchi Tonganlarning 80% egaliklarini oʻz ichiga oladi. 2004 yil fevral holatiga koʻra, yangi qonun boʻyicha litsenziyalar rad etilgan hujjatlar orasida *Taimiʻo Tonga* (*Tongan Tayms*), *Keleʼa* va *Matangi Tonga* bor edi – bu ruxsat etilgan litsenziyalar bir xilda cherkovga asoslangan yoki hukumat tarafdorlari edi.

Poytaxtdagi bir necha ming kishilik norozilik marshida bu qonun loyihasiga qarshi chiqdi, Tuʻi Pelehake (shahzoda, qirolning jiyani va saylangan parlament aʼzosi) Avstraliya va boshqa xalqlarni Tonga hukumatini demokratlashtirish uchun bosim oʻtkazishga chaqirdi. saylov tizimi va qonun loyihasi boʻyicha sud tekshiruvini oʻtkazishni talab qiluvchi huquqiy hujjat. Ikkinchisini 160 ga yaqin imzo qoʻllab-quvvatladi, jumladan, saylangan toʻqqizta „Xalq vakillari“dan yetti nafari.

Oʻsha paytdagi valiahd shahzoda Tupoutua va qirollik malika Pilolevu bu masalada umuman jim turishgan. Umuman olganda, oʻzgarishlar siyosatni beqarorlashtirish, status-kvoni qoʻllab-quvvatlash va monarxiyaga qoʻshimcha bosim oʻtkazish bilan tahdid qildi.

2005 yilda hukumat bir necha hafta davomida ish tashlagan davlat xizmatchilari bilan muzokaralar olib borib, kelishuvga erishdi. Fuqarolik tartibsizliklari faqat Tonga bilan cheklanmagan; Yangi Zelandiya qirolining qarorgohi oldidagi namoyishlar sarlavhalarga aylandi.

Bosh vazir shahzoda Tupou VI oʻz lavozimini tark etdi. Vaqtinchalik uning oʻrniga saylangan mehnat vaziri Feleti Sevele keldi.

2006 yil 5 iyulda Kaliforniya shtatining Menlo-Park shahrida haydovchi shahzoda Tuʻipelehake ʻUluvalu, uning rafiqasi va haydovchisining oʻlimiga sabab boʻldi . 55 yoshli Tuʻipelehake konstitutsiyaviy islohotlar komissiyasining hamraisi va qirolning jiyani edi.

Jorj Tupou V 2006-yil sentabr oyida otasining oʻrnini egallaganida jamoatchilik baʼzi oʻzgarishlarni kutgan edi. 2006-yilning 16-noyabrida poytaxt Nukuʻalofada gʻalayon koʻtarilib, parlament demokratiyani oshirishda hech qanday olgʻa siljish boʻlmay, bir yilga tanaffus qiladi, deb tuyuldi. hukumat. Demokratiya tarafdorlari doʻkonlar, idoralar va hukumat binolarini yoqib, talon-taroj qildilar. Natijada shahar markazining 60% dan ortigʻi vayron boʻldi va olti kishi halok boʻldi. Tartibsizliklar Tonga xavfsizlik kuchlari va Yangi Zelandiya boshchiligidagi qoʻshma ishchi guruhi qoʻshinlarining harakatlari bilan tugatildi.

2008 yil 29 iyulda saroy qirol Jorj Tupou V oʻz vakolatlarining katta qismini tark etishini va kundalik hukumat ishlaridagi rolini Bosh vazirga topshirishini eʼlon qildi. Qirollik palatasi bu birinchi parlamentning aksariyati saylanadigan 2010 yilga monarxiyani tayyorlash uchun qilinayotganini aytdi va qoʻshimcha qildi: "Yagona Polineziya qirolligining suvereniteti … demokratik intilishlarni qondirish uchun oʻz vakolatlarini ixtiyoriy ravishda topshirmoqda. uning koʻp odamlari „. Avvalgi hafta hukumat qirol qirol oilasi boyligining katta qismiga hissa qoʻshgan davlat aktivlarini sotganini aytdi.

2012- yil 15-martda qirol Jorj Tupou V pnevmoniya bilan kasallangan va Gonkongdagi Qirolicha Meri kasalxonasiga olib kelingan . Keyinchalik unga leykemiya tashxisi qoʻyilgan. Koʻp oʻtmay uning sogʻligʻi sezilarli darajada yomonlashdi va u 2012-yil 18-mart kuni soat 15:15 da vafot etdi. Uning oʻrniga 2015-yil 4-iyulda toj kiygan akasi Tupou VI keldi.

### Tashqi aloqalar

2009 yil yanvar oyidagi Tonga tashqi siyosati Matangi Tonga tomonidan „Sharqqa qara“ deb taʼriflangan – xususan, Osiyo bilan yaqinroq diplomatik va iqtisodiy munosabatlar oʻrnatish (aslida Tinch okeani qirolligining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan). 2021 yil holatiga koʻra, Xitoy Tonga katta taʼsirga ega boʻlib, infratuzilma loyihalarini, shu jumladan yangi qirollik saroyini moliyalashtirdi va mamlakat tashqi qarzining uchdan ikki qismiga ega.

Tonga Qoʻshma Shtatlar bilan samimiy munosabatlarni saqlab qoladi. Birlashgan Qirollik bilan yaxshi munosabatda boʻlsa-da, ikki davlat ayniqsa yaqin munosabatlarni saqlab qolmaydi. Birlashgan Qirollik Tongadagi Oliy komissiyasini 2006 yilda yopib qoʻydi, garchi u 14 yillik tanaffusdan keyin 2020 yil yanvar oyida qayta tashkil etilgan boʻlsa ham. Tonga Okeaniyaning mintaqaviy davlatlari Avstraliya va Yangi Zelandiya bilan aloqalari yaxshi.

Tonga Tinch okeanida kuchli mintaqaviy aloqalarni saqlab turadi. Tinch okeani orollari forumi , Janubiy Tinch okeani amaliy geoilmiy komissiyasi , Janubiy Tinch okeani turizm tashkiloti , Tinch okeani mintaqaviy atrof-muhit dasturi va Tinch okeani hamjamiyatining kotibiyatining toʻliq aʼzosi .

2023-yilda Tonga va iqlim oʻzgarishiga zaif boʻlgan boshqa orollar (Fidji , Niue , Solomon orollari , Tuvalu va Vanuatu) hukumatlari „Port-Vila Tinch okeaniga qazilma yoqilgʻidan xoli oʻtish uchun“ chaqiruvini boshlab, bosqichma-bosqich bekor qilishga chaqirishdi. fotoalbom yoqilgʻilar va qayta tiklanadigan energiyaga "tez va adolatli oʻtish „ va atrof-muhit qonunchiligini mustahkamlash, shu jumladan ekotsid jinoyatini kiritish.

### Harbiy

Tonga hukumati Amerikaning Iroqdagi " xolis koalitsiya „ harakatini qoʻllab-quvvatladi va 2004 yil oxirida 40 dan ortiq askarni (Amerika kuchlari tarkibida) joylashtirdi. Kontingent 2004 yil 17 dekabrda uyiga qaytdi. 2007 yilda ikkinchi kontingent Iroqqa yoʻl oldi va yana ikkitasi 2008 yilda koalitsiyani qoʻllab-quvvatlashning bir qismi sifatida yuborildi. Tonga ishtiroki 2008 yil oxirida hech qanday qurbonlarsiz yakunlandi.

2010 yilda Tonga Mudofaa Xizmatlari qoʻmondoni brigada generali Tauʻaika ʻUtaʼatu Londonda Afgʻonistondagi Britaniyaning xalqaro xavfsizlik kuchlari bilan hamkorlik qilish uchun kamida 200 nafar askarni jalb qilish toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi . Vazifa 2014-yil aprel oyida yakunlandi va Buyuk Britaniya Tongadagi paradda qatnashgan har bir askarga Operatsion xizmatlari medallarini topshirdi.

Tonga Papua-Yangi Gvineyadagi Bougainville mojarosiga va Solomon orollaridagi Avstraliya boshchiligidagi RAMSI kuchlariga qoʻshin va politsiyani qoʻshgan.

### Maʼmuriy boʻlinmalar

Tonga beshta maʼmuriy boʻlinmaga boʻlingan: Eua , Xaapai , Niuas , Tongatapu va Vavau .

## Siyosiy partiyalari

Siyosiy partiyalari: Inson huquqlari va demokratiya uchun harakat; Xalq partiyasi, 1994-yil tuzilgan. Tongada kasaba uyushmalari yoʻq.

## Xoʻjaligi

T. – iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosi qishloq xoʻjaligi. (yalpi ichki mahsulotning 32%). Aholining 90% shu sohada band.

Eksport uchun banan, ananas, kokos palmasi (kopra), sitrus mevalar, mahalliy ehtiyoj uchun batat, yams, maniok, taro yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa, echki, uy parrandasi boqiladi, baliq ovlanadi, yogʻoch tayyorlanadi.

Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan va taxta tiladigan mayda korxonalar, tikuv fabrikasidan iborat. Avtomobil yoʻllari uzunligi – 650 km dan ziyod. Asosiy dengiz portlari (savdo markazlari) – Nukualofa va Neiafu. T. chetga kopra, banan, tropik mevalar, dengiz mahsulotlari, qovun, vanil, pomidor chiqaradi, chetdan mashina va uskuna, oziq-ovqat (qand, choy, qahva va boshqalar), sanoat mollari oladi. Yangi Zelandiya, Avstraliya, AQSH, Buyuk Britaniya, Yaponiya bilan savdo qiladi. Pul birligi – paanga.

**Maorifi.** Boshlangʻich taʼlim bepul, 6-14 yoshdagi bolalar uchun majburiy. Boshlangʻich maktab oʻqituvchilari pedagogika kollejida tayyorlanadi. Okean sohilidagi orombaxsh plyajlar va Nukualofadagi qirol saroyi T.ning diqqatga sazovor joylaridir.

**Matbuoti va radioeshittirishi.** „Tonga kronikl“ („Tonga voqealari“, ingliz va tonga tillarida chiqadigan hukumat haftanomasi, 1964-yildan), „Tonga Tayme“, („Tonga vaqti“, ingliz va tonga tillarida chiqadigan haftanoma, 1989-yildan); „Keleʼa“ („Chiganoq“, tonga tilida yiliga 6 marta chiqadigan siyosiy-iqtisodiy jurnali, 1986-yildan). T. radioeshittirish komissiyasi hukumatga qarashli boʻlib, 1961-yil tashkil etilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |