# Turkiy tillar

Turkli tillar
**Turkiy tillar** — hozirgi va qadimgi turkiy ellar va elatlarning tillari. Asosan, Oʻzbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, XXR, Afgʻoniston, Eron, Tojikistonda, shuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Shimoliy Makedoniya, Albaniya, AQSh, Saudiya Arabistoni va boshqa bir qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Turkiy tillarda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 million kishidan ortiq .

Turkiyada koʻpchilik bilan turkiy tillar oʻrniga turk lahjalari atamasi qabul qilinadi. Turkiya, Ozarbayjon, Oʻzbek va shuningdek hammasi turk tilining lahjalari hisob qilinadi. Turk tili deganda Turkiya turkchasi emas, butun lahjalarni qamraydigan til sifatida tushuniladi. Universitetlarda *Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları* nomidagi kafedralarda turkiy tillar va ularning adabiyotlari oʻrgatiladi.

## Umumiy maʼlumot

Baʼzi olimlar Turkiy tillarni moʻgʻul tillari hamda tungus manjur tillari bilan birga qoʻshib, oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar. Ye. D.Polivanov, G. Y. Ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha, ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qoʻshish hisobiga kengayishi mumkin. Oltoy nazariyasiga koʻra, Turkiy tillarning tarixi oltoy tillari bir til boʻlib tashkil topgan qadim zamondan — oltoy davridan boshlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻngra turkmoʻgʻul tili ham 2 ga — turk va moʻgʻul tillariga ajralgan. Lekin Turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida qolmoqda.

Turkiy tillar deganda, Sibirdan Bolqon yarim oroligacha bir chiziq boʻylab choʻzilgan ulkan geografik hududda tarqalgan oʻzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy, karagas, shor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boshqird, chuvash, qoʻmiq, noʻgʻay, qorachoybolqor, tofalar, chuvash kabi 25 dan ortiq til tushuniladi. Turkiy tillar hozirgi tarqalish geografiyasiga koʻra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Oʻrta va Janubiy.

Sharqiy Osiyo, Janubiy va Gʻarbiy Sibir, Volga-Kama havzasi, Shimoliy Kavkaz, Kavkazorti va Qora dengiz boʻyi. Turkiy tillarning genetik, lisoniy xususiyatlar jihatidan oʻzaro munosabati masalasiga qiziqish juda qadimdan davom etib keladi. Turkiy tillarni birinchi marta tasnif qilgan olim Maxmud Koshgʻariydir. Turkiy tillar tasnifi bilan qiziqish XIX asr oxiri va XX asrda qayta avj oldi va hozirgigacha koʻplab tasniflar vujudga keldi (rus olimlari I. N. Berezin, V. V. Radlov, F.Ye. Korsh, A. N. Samoylovich, V. A. Bogoroditskiy, N. A. Baskakov, B. A. Serebrennikov, turk olimi R. R. Arat, fin olimlari G. Y. Ramstedt va A. M. O. Ryasyanen, nemis olimlari I.Bensing va K. G. Mengeslarning tasniflari). Bu *tasniflar* metodi, oldiga qoʻygan maqsadi nuqtai nazaridan xilma-xil. Shuning uchun bu tasniflarning birida biron bir guruhga mansub deb hisoblangan til ikkinchisida boshqa bir guruhga tushib qolishi mumkin. Turkiy tillarni tasnif qilishning oʻziga xos qiyin tomonlari bor. Bu qiyinchilik, avvalo, Turkiy tillarning oʻzaro fonetik, leksik, grammatik jihatdan yaqinligidan kelib chiqadi. Ikkinchidan, alohida olingan har bir turkiy xalqning tarkib topishida turli xil qabilalarning ishtirok etganligi va bir qabila bir paytning oʻzida bir necha turkiy xalqning shakllanishida ishtirok etganligi bilan izohlanadi. Masalan, V. A. Bogoroditskiy oʻz tasnifida Turkiy tillarning geografik tarqalish xususiyatini asos qilib, ularni 7 guruhga ajratadi: shimoliy-sharqiy (saxayoqut, karagas va tuva tillari); xakas (mintaqadagi xakas aholining shevalari); oltoy (oltoy va teleut tillari, bir qancha lahjalar); gʻarbiy sibir (sibir tatarlariningbarcha laxjalari); volgaboʻyi-uraloldi (tatar va boshqird tillari); oʻrta osiyo (uzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq tillari); janubiy-gʻarbiy (turkman, ozarbayjon, qoʻmiq, gagauz, turk tillari va chuvash tili). Bu tasnifda turkiy xalqlar va tillarning tarixiy tarakane™ hisobga olinmagan, karaim, noʻgʻay kabi tillar eʼtibordan chetdan qolgan. V. V. Radlov tomonidan Turkiy tillar quyidagicha tasnif qilingan: sharqiy guruh (Oltoy, Ob, Yenisey turkiylari va Chulim tatarlarining til va lahjalari, karagas, xakas, shor va tuva tillari); gʻarbiy guruh (Gʻarbiy Sibir tatarlarining lahjalari, qirgʻiz, qozoq, boshqird, tatar va qoraqalpoq tillari); oʻrta osiyo guruhi (oʻzbek va uygʻur tillari); janubiy guruh (turkman, ozarbayjon, turk, qrim-tatar tillari). Bu tasnifga Turkiy tillarning fonetik xususiyatlari asos qilib olingan boʻlsada, baʼzi fonetik belgilar muayyan bir guruhga emas, bir necha guruh tillarga xos ekanligi seziladi. Boshqa tasniflar ham u yoki bu darajada kamchiliklarga ega. Tasniflar orasida Turkiy tillarning ham til xususiyatlarini, ham tarixiy taraqqiyotini, ham genetik qarindoshligini atroflicha hisobga olgan hamda Turkiy tillarning barchasini tuliq qamrab olgan tasnif N. A. Baskakov tomonidan taklif etilgan va u koʻpchilik turkiyshunoslar tomonidan tan olingan.

Turkiy tillar oilasi uchun xos boʻlgan *singarmonizm* (hozirgi oʻzbek adabiy tili bundan mustasno), soʻz boshida undoshlarning ketma-ket kela olmasligi, oʻzakning deyarli oʻzgarmasligi, gap boʻlaklarining joylashish tartibi kabi xususiyatlar uni boshqa til oilalaridan farqlab turadi. Turkiy tillarni bir til oilasiga birlashtiruvchi va boshqa til oilalaridan farqlovchi xususiyatlaridan biri lugʻat tarkibining bir-biriga juda yaqinligi va grammatik qurilishining oʻxshashligidir. Shuning uchun gʻam chuvash va yoqutlardan boshqa hamma turkiy xalklar vakillari oʻz ona tillarida gaplashganlarida bir-birini muayyan darajada tushuna oladi.

Turkiy tillar umumiy genetik va tipologik belgilarga ega: *fonetikada* yuqoridagi belgilardan tashqari unli va undoshlar *oppozitsiyasi* mavjud. Hozirgi Turkiy tillarda unli va undosh tovushlar mik, dori bir xil emas. Unlilar miqdori baʼzi Turkiy tillarda (tuva, gagauz, chulimtatar tillarida) 20 dan ortiq boʻlsa, koʻpchiligida 8 ta (xoz. oʻzbek adabiy tilida 6 ta). Undosh tovushlar miqdorida esa bunchalik katta farq yoʻq. Maxsus adabiyotlarda undoshlar miqdori 20 dan kam kursatilmaganidek, 30 dan ortiqham qayd etilmaydi. Baʼzi Turkiy tillarda soʻz boshida jarangsiz undoshlar (k, p, t) ishlatilsa, boshqalarida ayni urinda jarangli undoshlar (g, b, d) qoʻllanadi; soʻz boshida sonor undoshlar (l, m, n, r) deyarli uchramaydi. Morfologiya sohasida agglyutinatsiya shakl va soʻz yasalishining asosiy usuli hisoblanadi, grammatik jins turkumsi yuq, prefiks va old qoʻshimchalar mavjud emas (koʻmakchilar faol qoʻllanadi), bir turdagi turlanish va bir turdagi tuslanish mavjud; sintaksis sohasida gap boʻlaklari oʻzining muntazam joylashish tartibiga ega (aniqlovchi aniqlanmishdan, ega kesimdan oldin joylashadi), bogʻlovchilar deyarli yoʻq (ularning aksariyati arab va fors tillaridan oʻzlashgan), sifatdoshli, ravishdoshli tuzilmalar keng qoʻllanadi, ikki ot yoki otlashgan soʻzning birikuvidan hosil boʻlgan va turkiy izofa deb ataluvchi aniklovchili soʻz birikmalari barcha Turkiy tillarda uchraydi. Soʻz yasalishi, asosan, affiksatsiyadan iborat, shuningdek, soʻz hosil qilishning analitik va boshqa usullari ham bor.

Eng qad. turkiy yozma yodgorliklar (urxunenisey yozuvida) 7— XI asrlarga mansub boʻlib, ular, asosan, qabrtoshlar tarzida Shimoliy Mongoliya, Qirgʻizistonda, Yenisey daryosining yuqori qismi, Talas vodiysida va boshqa joylarda topilgan. Brahmi va sugʻd yoʻzuvlarida bitilgan qadimgi turkiy yodgorliklar ham uchraydi (Sharqiy Turkiston va Oʻrta Osiyo). Keyinchalik uygʻur va arab alifbolari asosidagi turkiy yozuv sharqda (Qashqar, Oʻrta Osiyo, Oltin Oʻrda hududi, Volgaboʻyida) va gʻarbda (saljuqiylar davlatida, Ozarbayjon, Turkiya va boshqa hududlarda) rivojlandi. Xitoyda yashovchi uygʻurlar XI asrdan hozirgigacha arab alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. Qad. yozuv anʼanalariga ega boʻlgan turkiy xalqlarning aksariyati (oʻzbek, uygʻur, turk, ozarbayjon, turkman, tatar, boshqird kabi) XX asrning 20-yillarigacha arab alifbosi asosidagi yozuvga ega boʻlgan. Turk tili 1929-yildan lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtgan. Sobiq SSSRdagi barcha Turkiy tillar uchun 20-yillar oʻrtalarida lotin grafikasi asosida alifbolar ishlab chiqildi va ular 1930-yilgacha ixtiyoriy-majburiy tarzda ana shu yozuvga oʻtkazildi; 1938—40 yillarda esa ayni shu tartibda rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtkazildi. SSSR parchalanib ketgandan keyin 1991-yilda Ozarbayjon va Turkmanistonda, 1993-yilda Oʻzbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etish haqida qaror qabul qilindi va bu qarorlar amalga oshirilmoqda. Turkiy tillarning oʻrganilishi haqida qarang: Turkiyshunoslik.

## Turkiy tillar orasidagi oʻxshashliklar

| **Tillar** | **Yozilishi** |
| --- | --- |
| Oʻzbekcha | Bolalar maktabda tilimizni lotin alifbosi bilan / ila yozadi. |
| Turkcha | Çocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor. |
| Gagauzcha | Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr. |
| Ozarcha | Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır. |
| Turkmancha | Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar. |
| Uygʻurcha | Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu. |
| Qozoqcha | Balalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı. |
| Noʻgʻoycha | Ballar mektepte tılımızdı latın alfabemen yazadılar. |
| Qoraqalpoqcha | Balalar mektepte tilimizdi latın álipbesi menen jazadı. |
| Qirgʻizcha | Baldar mektepte tilibizdi latin alfaviti menen jazat  |
| Tatarcha | Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası belän yaza. |
| Boshqircha | Balalar mәktәptә telebeҙҙe latin әlifbaһı menәn yaҙa. |

| **Tillar** | **Yozilishi** |
| --- | --- |
| Oʻzbekcha | Yangi yilingiz qutlugʻ boʻlsin. |
| Turkcha | Yeni yılınız kutlu olsun. |
| Gagauzcha | Yeni yılınızı kutlerim. |
| Qrimcha | Sizni yañı yılnen/yıl ile qutlayım. |
| Ozarcha (Ozarbayjon) | Yeni iliniz mübarək olsun. |
| Ozarcha (Eron) | Təzə iliniz mübarək olsun. |
| Iroq turkchasi (Iqoq) | Y’engi iliwiz mübarak olsun. |
| Turkmancha | Taze ýylynyz gutly bolsun. |
| Uygʻurcha | Yengi yılıngızğa mübarek bolsun. |
| Qozoqcha | Janga jılıngız quttı bolsın |
| Qorachoy-Bolqorcha | Cangngı cılığıznı alğışlayma. |
| Noʻgʻaycha | Yaña yılıñız men. |
| Qoraqalpoqcha | Jańa jılıńız qutlı bolsın. |
| Qirgʻizcha | Cañı cılıñız quttu bolsun. |
| Tatarcha | Yaña yılığız qotlı bulsın. |
| Qrimtatarcha | Yañı yılıñız hayırlı (mübarek) olsun. |
| Maldoʻva-Ruminya Tatarchasi | Cañı cılıñız qutlu bolsun. |
| Boshqircha | Һeҙҙe yaңı yıl menәn qotlayım. |
| Qoʻmiqcha | Yañı yılığız qutlu bolsun. |
| Xakascha | Naa çılnang alğıstapçam (-alkış) şirerni. |
| Xakascha | Naa çılnang alğıstapçam şirerni. |
| Tuvacha | Caa çıl-bile bayır çedirip or men. |
| Oltoycha | Slerdi cangı cılla utkup turum. |
| Shorcha | Naa çıl çakşı polzun. |
| Yoqutcha | Ehigini şanga cılınan eğerdeliibin. |
| Chuvashcha | Sene sul yaçepe salamlatap. |

|   | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | ata | ota | ata |   | ata |   |   |   |   |
|   | ana | ona | anne/ana | ene | ana | ana | ana |   | anʼn |
|   | oʻgul | oʻgil | oğul | oğul | ul, uğıl | ul | oghul | uol | yvul |
|   | er(kek) | erkak | erkek | erkek | ir | yerkek | är | er | ar |
|   | kyz | qiz | kız | gyz | qız | qιz | qiz | ky:s | χeʼr |
|   | kiši | kishi | kişi | kişi | keşe | kisi |   | kihi |   |
|   | kelin | kelin | gelin | geli:n | kilen | kelin | kelin | kylyn | kilen |
|   | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
|   | jürek | yurak | yürek | ýürek | yöräk | zhürek | yüräk | süreq |   |
|   | qan | qon | kan | ga:n | qan | qan | qan | qa:n | jon |
|   | baš | bosh | baş | baş | baş | bas | baş | bas | puš |
|   | qyl | qil | kıl | qyl | qıl | kyl | kyl | kyl | χeʼleʼr |
|   | köz | koʻz | göz | göz | küz | köz | köz | kos | kör |
|   | kirpik | kiprik | kirpik | kirpik | kerfek | kirpik | kirpik | kirbi: | χurbuk |
|   | qulqaq | quloq | kulak | gulak | qolaq | qulaq | qulaq | gulka:k | χoʻlga |
|   | burun | burun | burun | burun | borın | murιn | burun | murun |   |
|   | qol | qoʻl | kol | gol | qul | qol |   | qol | χol |
|   | el(ig) |   | el | el |   |   |   | ili: | alaʼ |
|   | barmak | barmoq | parmak | barmak | barmaq |   | barmaq |   |   |
|   | tyrnaq | tirnoq | tırnak | dyrnaq | tırnaq | tιrnaq | tirnaq | tynyraq |   |
|   | tiz | tizza | diz | dy:z | tez | tize | tiz | tüsäχ |   |
|   | baltyr | boldir | baldır | baldyr | baltır | baldyr | baldir | ballyr |   |
|   | adaq | oyoq | ayak | aýaq | ayaq | ayaq |   | ataq |   |
|   | qaryn | qorin | karın | garyn | qarın | qarιn | qor(saq) | qaryn | χyraʼm |
|   | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
|   | at | ot | at | at | at | at | at | at | ut |
|   | siyir | sigir | sığır | sygyr | síır (sıyır) | siyιr |   |   |   |
|   | yt | it | it | it | et | iyt | it | yt | jyda |
|   | balyq | baliq | balık | balyk | balıq | balιq | beliq | balyk | polaʼ |
|   | bit | bit | bit | bit | bet | biyt | pit | byt | pyjda |
|   | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
|   | ev | uy | ev | öý | öy | üy | öy |   | av |
|   | otag | otoq | otağ | otaq |   | otaq |   | otu: |   |
|   | yol | yoʻl | yol | yo:l | yul | zhol | yol | suol | sol |
|   | köprüq | koʻprik | köprü | köpri | küpar | köpir | kövrük | kürpe |   |
|   | oq | oʻq | ok | ok | uk |   | oq | oχ | ugu |
|   | ot | oʻt | od | ot | ut | ot | ot | uot | vot |
|   | kül | kul | kül | kül | köl | kül | kül | kül | kö'l |
|   | suv | suv | su | suw | syw | suw | su | ui | syv |
|   | kemi | kema | gemi | gämi | kimä | keme |   |   | kim |
|   | köl | koʻl | göl | köl | kül | köl | köl | küöl |   |
|   | atov | orol | ada | ada | atan | aral | aral |   | ută |
|   | küneš | kun | güneş | gün | qoyaş | kün | kün | kün | χĕvel |
|   | bulut | bulut | bulut | bulut | bolıt | bult | bulut | bylyt | pĕlĕt |
|   | yulduz | yulduz | yıldız | ýyldyz | yoldız | zhuldιz | yultuz | sulus | şăltăr |
|   | topraq | tuproq | toprak | toprak | tufraq | topιraq | tupraq | toburaχ | tăpra |
|   | töpü | tepa | tepe | depe | tübä | töbe |   | töbö | tüpe |
|   | yağac | yogʻoch | ağaç | agaç | ağaç | ağaš |   |   | jyvăş |
|   | tenri | tangri | tanrı | taňry | täñre |   | tängri | tanara | tură |
|   | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
|   | uzun | uzun | uzun | uzyn | ozın | uzιn | uzun | uhun | vărăm |
|   | yany | yangi | yeni | yany | yaña | zhanga | yengi | sana | şĕnĕ |
|   | semiz | semiz | semiz | semiz | simez | semiz | semiz | emis | samăr |
|   | tolu | toʻla | dolu | do:ly | tulı | tolι | toluq | toloru | tulli |
|   | aq | oq | ak | ak | aq | aq | aq |   |   |
|   | qara | qora | kara | gara | qara | qara | qara | χara | χura |
|   | qyzyl | qizil | kızıl | gyzyl | qızıl | qızıl | qizil | kyhyl | χĕrlĕ |
|   | kök | koʻk | gök | gök | kük | kök | kök | küöq | kăvak |
| **Sonlar** | **Eski Turkiy** | **Oʻzbekcha** | **Turkcha** | **Turkmancha** | **Tatarcha** | **Qozoqcha** | **Uygʻurcha** | **Yoqutcha** | **Chuvashcha** |
| 1 | bir | bir | bir | bir | ber | bir | bir | bi:r | pĕrre |
| 2 | eki | ikki | iki | iki | ike | yeki | ikki | ikki | ikkĕ |
| 4 | tört | toʻrt | dört | dö:rt | dürt | tört | töt | tüört | tăvattă |
| 7 | yeti | yetti | yedi | yedi | cide | zheti | yättä | sette | şiççĕ |
| 10 | on | oʻn | on | o:n | un | on | on | uon | vunnă |
| 100 | yüz | yuz | yüz | yü:z | yöz | zhüz | yüz | sü:s | şĕr |

| Shaxs tuslanishi |
| --- |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **men** | **ben** | **mən** | **men** | **men** | **min** | **min** | **men** | **men** | **min** | **epĕ / ep** |
| menga | bana | mənə | maňa | manga | miñä | miña | mağan | maga | miexe / miexeğe | mana |
| meni | beni | məni | meni | méni | mine | mine | meni | meni | miigin | mana |
| menda | bende | məndə | mende | mende / méningde | mindä | mindä | mende | mende | - | manra |
| mendan | benden | məndən | menden | mendin / méningdin | mindän | minnän | menen | menden | miigitten | manran |
| mening | benim | mənim | meniň | méning | mineñ | minem | meniñ | menin | miene | man / manăn |
| men bilan / mening bilan | benimle | mənimlə | men bilen / meniň bilen | men bilen / méning bilen | mineñ menän | minem belän | menimen | men menen | miiginen | manpa |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **sen** | **sen** | **sən** | **sen** | **sen** | **hin** | **sin** | **sen** | **sen** | **en** | **esĕ / es** |
| senga | sana | sənə | saňa | sanga | hiñä | siña | sağan | saga | eyiexe / eyiexeğe | sana |
| seni | seni | səni | seni | séni | hine | sine | seni | seni | eyigin | sana |
| senda | sende | səndə | sende | sende / séningde | hindä | sindä | sende | sende | - | sanra |
| sendan | senden | səndən | senden | sendin / séningdin | hindän | sinnän | senen | senden | eyigitten | sanran |
| sening | senin | sənin | seniň | séning | hineñ | sineñ | seniñ | senin | eyiene | san / sanăn |
| sen bilan / sening bilan | seninle | səninlə | sen bilen / seniň bilen | sen bilen / séning bilen | hineñ menän | sineñ belän | senimen | sen menen | eyiginen | sanpa |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **siz** | **siz** | **siz** | **siz** | **siz / sili** | **heź** | **sez** | **siz** | **siz** | **en** | **esir / esĕr** |
| sizga | size | sizə | size | sizge / silige | heźgä | sezgä | sizge | sizge | eyiexe / eyiexeğe | sire |
| sizni | sizi | sizi | sizi | sizni / silini | heźźe | sezne | sizdi | sizdi | eyigin | sire |
| sizda | sizde | sizdə | sizde | sizde / silide | heźźä | sezdä | sizde | sizde | - | sirĕnte |
| sizdan | sizden | sizdən | sizden | sizdin / silidin | heźźän | sezdän | sizden | sizden | eyigitten | sirĕnten |
| sizning | sizin | sizin | siziň | sizning / silining | heźźeñ | sezneñ | sizdiñ | sizdin | eyiene | sirĕn |
| siz bilan / sizning bilan | sizinle | sizinlə | siz bilen / siziň bilen | siz bilen / sizning bilen / sili bilen | heźźeñ menän | sezneñ belän | sizben | siz menen | eyiginen | sirĕnpe |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **u** | **o** | **o** | **ol** | **u** | **ul** | **ul** | **ol** | **al** | **kini** | **văl / ul** |
| unga | ona | ona | oňa | uningha | uğa | aña | oğan | aga | kiniexe | ăna |
| uni | onu | onu | onu | uni | unı | anı | onı | anı | kinini | ăna |
| unda | onda | onda | onda | unda / uningda / anda | unda | anda | onda | anda | - | unra / unta |
| undan | ondan | ondan | ondan | undin / uningdin / andin | undan | annan | onan | andan | kinitten | unran / untan |
| uning | onun | onun | onuň | uning | unıñ | anıñ | onıñ | anın | kiene | un / unăn |
| u bilan / uning bilan | onunla | onunla | o bilen / onuň bilen | u bilen / uning bilen | unıñ menän | anıñ belän | onımen | al menen | kininen | unpa |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **biz** | **biz** | **biz** | **biz** | **biz** | **beź** | **bez** | **biz** | **biz** | **bihigi** | **epir / epĕr** |
| bizga | bize | bizə | bize | bizge | beźgä | bezgä | bizge | bizge | bihiexe / bihiexeğe | pire |
| bizni | bizi | bizi | bizi | bizni | beźźe | bezne | bizdi | bizdi | bihigini | pire |
| bizda | bizde | bizdə | bizde | bizde | beźźä | bezdä | bizde | bizde | - | pirĕnte / pirte |
| bizdan | bizden | bizdən | bizden | bizdin | beźźän | bezdän | bizden | bizden | bihigitten | pirĕnten / pirten |
| bizning | bizim | bizim | biziň | bizning | beźźeñ | bezneñ | bizdiñ | bizdin | bihiene | pirĕn |
| biz bilan / bizning bilan | bizimle | bizimlə | biz bilen / biziň bilen | biz bilen / bizning bilen | beźźeñ menän | bezneñ belän | bizben | biz menen | bihiginen | pirĕnpe |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **senlar** | **siz** | **siz** | **siz** | **siler / sénler** | **heź** | **sez** | **sender** | **siler** | **ehigi** | **esir / esĕr** |
| senlarga | size | sizə | size | silerge / sénlerge | heźgä | sezgä | senderge | silerge | ehiexe / ehiexeğe | sire |
| senlarni | sizi | sizi | sizi | silerni / sénlerni | heźźe | sezne | senderdi | silerdi | ehigini | sire |
| senlarda | sizde | sizdə | sizde | silerde / sénlerde | heźźä | sezdä | senderde | silerde | - | sirĕnte |
| senlardan | sizden | sizdən | sizden | silerdin / sénlerdin | heźźän | sezdän | senderden | silerden | ehigitten | sirĕnten |
| senlarning | sizin | sizin | siziň | silerning / sénlerning | heźźeñ | sezneñ | senderdiñ | silerdin | ehiene | sirĕn |
| senlar bilan | sizinle | sizinlə | siz bilen / siziň bilen | siler bilen / sénler bilen | heźźeñ menän | sezneñ belän | sendermen | siler menen | ehiginen | sirĕnpe |
| Oʻzbek | Turk | Ozarbayjon | Turkman | Yangi Uygʻur | Boshqir | Tatar | Qozoq | Qirgʻiz | Yoqut | Chuvash |
| **ular** | **onlar** | **onlar** | **olar** | **ular** | **ular** | **alar / ular** | **olar** | **alar** | **kiniler** | **vĕsem / vălsem** |
| ularga | onlara | onlara | olara | ulargha | ularğa | alarğa | olarğa | alarga | kinilerge | vĕsene |
| ularni | onları | onları | olary | ularni | ularźı | alarnı | olardı | alardı | kinileri | vĕsene |
| ularda | onlarda | onlarda | olarda | ularda | ularźa | alarda | olarda | alarda | - | vĕsenche |
| ulardan | onlardan | onlardan | olardan | ulardin | ularźan | alardan | olardan | alardan | kinilerten | vĕsenchen |
| ularning | onların | onların | olaryň | ularning | ularźın | alarnıñ | olardıñ | alardın | kiennere | vĕsen / vĕsenĕn |
| ular bilan | onlarla | onlarla | olar bilen | ular bilen | ular menän | alar belän | olarmen | alar menen | kinilerinen | vĕsempe |

## Klassifikatsiyasi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Turkiy tillar | Bulgar guruhcha | Chuvash tili |
| Qarluq guruhcha | Oʻzbek tili |
| Uygʻur tili |
| Qipchoq guruhcha | Boshqird tili |
| Qozoq tili |
| Qaraim tili |
| Qoraqalpoq tili |
| Qorachoy-Bolqor tili |
| Qo'miq tili |
| Noʻgʻoy tili |
| Tatar tili |
| Oʻgʻuz guruhcha | Ozarbayjon tili |
| Gagauz tili |
| Turk tili |
| Turkman tili |
| Qirgʻiz-qipchoq guruhcha | Oltoy tili |
| Qirgʻiz tili |
| Uygʻur guruhcha | Tuva tili |
| Xakas tili |
| Shor tili |
| Yoqut tili |

## Turkiy Tillar Boʻyicha Ilmiy Ishlar

Turkiya, qadimiy turk madaniyati va tilining muhim markazi sifatida, turk dunyosining turli geografiyalarida soʻzlashiladigan tillarga oid muhim akademik tadqiqotlarga mezbonlik qilgan. „*Türk dilleri*“ yoki „*Türk lehçeleri*“ sarlavhalari ostida toʻplangan bu tadqiqotlar, ham umumiy turk tilining boyligini namoyish etadi, hamda turli turkiy tillar oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlarni koʻrsatib beradi.

Turkiyada turk lahjalari boʻyicha qilingan ilk keng qamrovli tadqiqotlardan biri, **Ahmet Cevat Emre**ning 1949-yilda Turk Tili Tashkiloti (TDK) tomonidan nashr etilgan „*Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri*“ (**Turk Lahjalarining Qiyosiy Grammatikasi**) nomli asaridir. Bu ish, turli turk tillarining tilshunoslik tuzilmalarini qiyoslab, muhim asos tashkil qildi.

Keyinroq, 1950-yilda **Saadet Çağatay**ning „*Türk Lehçeleri Örnekleri*“ (**Turk Lahjalari Namunalari**) nomli asari, turli tillardan toʻplangan matn namunalari bilan bu sohadagi tadqiqotlarga muhim hissa qoʻshdi. Bu asarlar, keyingi nasl tadqiqotchilari uchun muhim manba boʻlib xizmat qildi.

1990-yillarda bu sohadagi tadqiqotlar yanada xilma-xil boʻldi. **Ahmet Bican Ercilasun** va uning hamkasblarining 1991-yilda Madaniyat Vazirligi tomonidan nashr etilgan „*Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü*“ (**Qiyosiy Turk Lahjalari Lugʻati**), turli turkiy tillardagi soʻz boyligini birga toʻplab, muhim maʼlumotnoma boʻldi. Bu lugʻatdan, bugungi kunda Turk Tili Tashkilotining rasmiy lugʻat saytida onlayn tarzda foydalanish va turli turk tillaridagi soʻzlarning maʼnolarini osongina topish mumkin.

Ayni davrda **Timur Kocaoğlu** va uning hamkasblari tomonidan tayyorlangan „*Türk Dünyası Konuşma Kılavuzu*“ (**Turk Dunyosi Soʻzlashuv Qoʻllanmasi**) (1992), amaliy yondashuv bilan turli turkiy tillarda ishlatiladigan asosiy iboralarni birga toʻplab, turk dunyosi oʻrtasidagi aloqani osonlashtirishni maqsad qilgan.

2000-yillarda ham bu sohadagi akademik tadqiqotlar susaymadi. **Ahmet Buran**ning „*Çağdaş Türk Lehçeleri*“ (**Hozirgi Zamonaviy Turk Lahjalari**) (2001), **Nami Ardakoç** va uning hamkasblarining „*Modern Türk Dilleri Seyahat ve Konuşma Kılavuzu*“ (**Zamonaviy Turk Tillari Sayohat va Soʻzlashuv Qoʻllanmasi**) (2005) va **Ahmet Bican Ercilasun** va uning hamkasblarining „*Türk Lehçeleri Grameri*“ (**Turk Lahjalari Grammatikasi**) (2007) kabi asarlar, sohadagi bilimlar bazasini dolzarb qilib turibdi. **Talat Tekin**ning „*Türk Dilleri -Giriş-*“ (**Turk Tillari — Kirish**) (1999) nomli asari esa, Turk tillarining umumiy doirasini taqdim etib, mavzuga kirishmoqchi boʻlganlar uchun muhim manbadir.

Pamukkale Universitetidan **Günsel Barış** tomonidan tayyorlangan *PAÜ ÇTLE* nomli veb-saytda ham turli turk tillarining lugʻatlari va hatto soʻz oʻrganishga qaratilgan qiziqarli oʻyinlar onlayn tarzda taqdim etiladi.

Turkiyada turk lahjalari boʻyicha qilingan bu muhim tadqiqotlar, turk tilining umumiy ildizlarini va boy xilma-xilligini tushunishimizga katta hissa qoʻshmoqda. Oʻtmishdan bugungi kungacha yetib kelgan bu akademik meros, bugungi kunda onlayn platformalar orqali kengroq auditoriyaga yetib bormoqda va turk dunyosi oʻrtasidagi madaniy va til aloqalarining mustahkamlanishiga yordam bermoqda.

## Yana qarang

* Turkic Languages Verb Comparison
* Turkiy xalqlar
* Devonu lugʻotit turk
* Turkiy davlatlar tashkiloti

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Baskakov N. A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969; Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; Serebrennikov B. A., Gadjiyeva M. Z., Sravnitelnoistoricheskaya grammatika tyurkskix yazikov, Baku, 1979; Qoʻch qortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984.

## Havolalar

* Turkiy tillar portali
* Turkiy obidalar ~ Bilge Kağan (Wayback Machine saytida 2016-03-13 sanasida arxivlangan)
* Turkiy Tillarning Lugʻatlari

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |