Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yenisey

| Yenisey |
| --- |
|  |
| Tavsif |
| Uzunligi | 3 487 |
| Maydoni | 2 580 000 km² |
| Suv sarfi | m³/s |
| Joylashuvi |
|  |
| Davlat | Rossiya |
| Yenisey |

**Yenisey** yoki **Yenisei** (nenetscha: *Ензя’ ям’*, evenkcha: *Ионэси*, xakas: *Ким суғ*, tiva tilida: *Улуг Хем*)— Osiyodagi daryo. BiyXem (Katta Ye.) va Ka-Xem (Kichik Ye.) daryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Yuqori oqimi (yoki Ulugʻ-Xem) Tuva soyligi boʻylab oqib, soʻng Gʻarbiy Sayan togʻ sistemasini kesib oʻtadi va Gʻarbiy Sibir chegarasi boʻylab oqadi, Kara dengizining Yenisey qoʻltigʻiga quyiladi. Uz. 3487 km (Ka-Xem daryosi boshidan 4092 km), havzasining mayd. 2580 ming km².

E., asosan, qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Toshqin davri daryoning yuqori qismida aprel oxirlaridan sent.gacha, quyi qismida esa may oʻrtalaridan avgustgacha davom etadi. Ye. RFning eng sersuv daryosi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 19800 m³/sek. Quyi qismi oktabr dan iyungacha, yuqori qismi noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Ye.ning gidroenergiya zapasi katta. Daryoda Krasnoyarsk GES, Sayan-Shushensk GES qurilgan. Ye.ning transport ahamiyati katta. Sayanogorskdan muntazam kema qatnaydi; dengiz kemalari daryoning quyilish joyidan Igarka sh.gacha kirib boradi. Baliq ovlanadi (asosan quyi oqimida). Ye. boʻyida Minusinsk, Krasnoyarsk, Yeniseysk, Igarka, Dudinka va b. shaharlar joylashgan. Ye.ning irmoklari: Angara, Toshloq Tunguska.

## Manbalar
# Hind-Gang tekisligi

Hindgang tekisligi
Hindgang tekisligi
**Hindgang tekisligi** — Shim da Himolay togʻlari bilan janubida dekan yassitogʻligi oraligʻidagi allyuvial tekislik, Hindiston, Pokiston va Bangladash hududida. Arabiston dengizidan Bepgaliya qoʻltigʻigacha 3000 km ga choʻzilgan. Kengligi 250– 350 km. Hindgang tekisligi alp togʻ oldi bukilmasi boʻlib, usti qadimiy va hozirgi allyuviy jinslar bilan toʻlgan. Yer yuzasi tekis, suvayirgich qismidan (balandligi 270 m) Hind va Gang daryolari deltalari tomon pasayib boradi. Hindgang tekisligini baʼzi yerlarda jarlik va daryo terrasalari parchalangan. Iqlimi sharqida subekvatorial mussonli, gʻarbiy qismida tropik. Oʻrtacha temperaturalar yanvarda 12 20°. iyuluta 30 — 36°. Yillik yogʻin janubiy-sharqida 1500 mm dap janubi-gʻarbida 100150 mm gacha kamayib boradi. Yogʻin, asosan, yoz oylarida yogʻadi. Daryo sistemasi zich va sersuv, ayniqsa sharqida. Asosiy daryolari: Hind va Gang hamda ularning irmoqlari. Gazli mussonlar va qorning erishi natijasida suv oqimi koʻpayadi. Mexanik tarkibli allyuvial tuproq keng tarqalgan. Sharqiy qismida, Gang va Brahmaputra darslari deltalarida mangazorlar va doim yashil oʻrmonlar zich joylashgani. Tekislikning markaziy qismida barg toʻkuvchi oʻrmon va savannalarbor. Gʻarbida shoʻrxok na qumlp choʻl landshafti ustup. Hududining katta qismi ekinyurtlariga aylantirilgan, pyuli, bugʻdoy, paxta va boshqa ekiplar jiladi. H.-Hindgang tekisligi jahon sivilizatsiyasining qadimiy markazlaridan. Aholi zich joylashgan. H.-Hindgang tekisligida yirik shaharlarlan Dshli. Kalkutta (Hindistop). Karochi, Laxrr (Pokiston) joylashgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kamchatka

Kamchatka
**Kamchatka** — Osiyoning shimoli-sharqidagi yarim orol, Rossiya Federatsiyasida. Tinch okean, Oxota va Bering dengizlari bilan oʻralgan. Uzunligi 1200 km. Maydoni 270 ming km2. Markaziy qismini Oʻrtaliq va Sharqiy tizmalar kesib oʻtgan, ular oraligʻida Markaziy Kamchatka pasttekisligi va Kamchatka daryosi joylashgan. K.da 160 dan ziyod vulqon (28 tasi harakatdagi vulqonlar) bor. Eng baland joyi 4750 m — Klyuchi Sopkasi. Issiq mineral buloqlar va geyzerlar mavjud. Iqlimi, asosan, moʻʼtadil musson iklim. Fevralning oʻrtacha temperaturasi —13°, avgust niki 12°. Yillik yogʻin 600 mm dan 1000 mm gacha. Siyrak qaragʻayzor va igna bargli oʻrmonlar bilan krplangan. Shimoli — tundra. Kronoki qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

## Manbalar
# Vancouver

**Vankuver** — Kanadaning janubi-gʻarbidagi shahar, Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasida. Aholisi 631,486 kishi (2016). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Mamlakatning yirik sanoat, savdo-moliya markazi. Vankuver provinsiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Kanadaning Tinch okean sohilidagi eng yirik porti. Vankuver orqali chetga bugʻdoy, oʻrmon mahsulotlari, baliq va rangli metallar chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziqovqat, neftni qayta ishlash, metallsozlik, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Oʻrmon, kon va oziq-ovqat sanoati uchun mashinalar ishlab chiqariladi. Universitet, konchilik muzeyi bor. Shaharga 1886-yilda asos solingan va ingliz dengiz sayyohi J. Vankuver nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Chukcha tili

| Chukcha tili |
| --- |
| Milliy nomi | Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ |
| Mamlakatlar | Rossiya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 5100 |
| Alifbosi | Kirill alifbosi |
| Til kodlari |
| ISO 639-3 | ckt |

**Chukcha tili**, chukot tili — chukotkamchatka tillari oilasining chukot-koryak tarmogʻiga mansub til. Rossiya Federatsiyasining Chukot va Koryak muxtor okruglarida, shuningdek, Saxa Respublikasining Quyi Kolima tumanida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Chukcha tilining 10 ga yaqin laxjasi boʻlib, ularning asosiylari 2 ta: sharqiy (uelen) — adabiy tilga asos boʻlgan; gʻarbiy (pevek). Chukcha tili fonetik tizimida 6 unli, 13 undosh mavjud; unlilarda singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya hodisalari kuzatiladi. Grammatik qurilishi jihatidan agglyutinativ tillarga kiradi. Suz va shakl yasalishi suffikslar va prefikslar orqali amalga oshadi. Morfologiyasida son kategoriyasi (birlik va kuplik) mavjud, olmoshlar soni 6—8 tani tashkil etadi. Sintaksisida qoʻshma gaplarga nisbatan sodda gaplar koʻproq qoʻllanadi. Leksikasida eskimos, yukagir tillaridan, shuningdek, rus tilidan (XIX asr oxiri — XX asr) oʻzlashgan soʻzlar bor. 1931-yilda lotin grafikasi asosida shakllangan yozuvi 1936-yilda rus grafikasiga koʻchirilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# DuckDuckGo

| DuckDuckGo |
| --- |
|  |
| Joriy holati |
Faol |
| Tijoratmi |
Ha |
| Sayt turi |
Qidiruv tizmi |
| Roʻyxatdan oʻtish |
Yoʻq |
| Qaysi tillarda |
Koʻp tillik |
| Muassisi |
Duck Duck Go, Inc. |
| Muallifi |
Gabriel Weinberg |
| Ochilgan sanasi |
25-sentyabr, 2008-yil (2008-09-25) |
| URL | duckduckgo.com |

**DuckDuckGo** (qisqartmasi **DDG**) qidiruvchilarning maxfiyligini himoya qilishga va moslashtirilgan qidiruv natijalari filtr pufakchasidan qochishga urgʻu beradigan internetdagi qidiruv tizimidir. DuckDuckGo kontent fermalaridan qidiruv natijalarini koʻrsatmaydi. U soʻrovlarga tezkor natijalarni koʻrsatish uchun boshqa veb-saytlarning turli API-laridan foydalanadi va anʼanaviy havolalar uchun hamkorlari (asosan Bing) va oʻzining brauzeri yordamidan foydalanadi. Anonimligi sababli, DuckDuckGo-dan qancha odam foydalanishini bilish mumkin emas.

Kompaniya Pensilvaniyada joylashgan. 2022-yil holatiga koʻra 180 nafar xodimga ega. DuckDuckGo-ning nomi bolalar oʻyiniga ishoradir.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti (ingl.)
# Johns Hopkins universiteti

Johns Hopkins universiteti| The Johns Hopkins University |
|  Johns Hopkins universiteti akademik muhri |
| Shiori | *Veritas vos liberabit* (lotincha) — *Haqiqat sizni ozodlikka yetaklaydi* (oʻzbekcha) |
| Turi |
universitet |
| Asos solingan sanasi |
22-fevral, 1876-yil (1876-02-22) |
| Prezidenti |
Ronald J. Daniels |
| Rektori |
Sunil Kumar |
| Xodimlar tarkibi |
27,300 |
| Talabalari |
26,402 |
| Bakalavriat |
6,256 (2021) |
| Aspirantura |
>20,000 |
| Manzili |
Maryland, Baltimore shtati, AQSh |
| Kampusi |
Large City |
| Veb-sayti |
www.jhu.edu |
|  |

**Johns Hopkins universiteti** (**Jons Xopkins** yoki **Johns Hopkins**, qisqartmasi **JHU**) — AQShning Baltimore shtati, Maryland shahrida joylashgan xususiy tadqiqot universiteti. 1876-yilda asos solingan ushbu oliygoh Qoʻshma Shtatlardagi Yevropa tadqiqot instituti modeliga asoslangan birinchi universitet hisoblanadi. Doimiy ravishda AQSh va dunyoning eng nufuzli oliy taʼlim muassasalari qatoridan oʻrin olib keladi.

Universitet oʻzining ilk xayrixohlaridan biri boʻlmish amerikalik kvaker, saxovatpesha tadbirkor Johns Hopkins sharafiga nomlangan. Hopkinsning oliygoh tashkil etilishi uchun qoldirgan 7 million dollarlik vasiyati AQSh tarixidagi eng yirik xayriya sovg‘asi boʻlgan.

## Yana qarang

* Amerika Qoʻshma Shtatlari portal

## Izohlar

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
# Ummonshunoslik

**Ummonshunoslik**, **okeanologiya** (okean va ... logiya), yoki **okeanografiya** deb ham yuritiladi. — Dunyo okeanidagi fizik, kimyoviy, geologik va biologik jarayonlarni oʻrganadigan fanlar majmui. O.ning asosiy amaliy maqsadi — dengizdagi suv usti va suv osti kemalari katnovining xavfeizligini taʼminlash va samaradorligini oshirish, okean suvlari va tubining biologik-mineral va energetika resurelaridan foydalanish; ob-havoni oldindan aytish usullarini mukammallashtirish.

O., asosan, kemalarda va gidrologik st-yalarda oʻlchovlar oʻtkazishga asoslanadi: kemalarda exolot yordamida okean tubining chuqurligi oʻlchanadi; astronomiya usulida Yerning radio yoʻldoshlari va maxsus navigatsiya yoʻldoshlari yordamida kema turgan joyning oʻrni anikdanadi; gidrologik st-yalarda esa suvning temperaturasi oʻlchanadi; shoʻrligi va kimyoviy, optik xususiyatlarini aniklash uchun turli chuqurlikdan namuna olinadi. Bu fan okean suvi yuzasidagi va chuquridagi oqimlarni, toʻlqinlarni oʻlchash; suv rangini, muzlarning xususiyatini aniklash, gruntdan, hayvon va oʻsimliklardan namuna olish usullaridan ham foydalanadi. Bir qancha oʻlchovlar (dengiz sathi, suv koʻtarilishi, toʻlqinlar, temperatura va boshqalar) qirgʻoq va orol st-yalarida olib boriladi. Dunyo okeanografiya katalogi (1973) 200 ming gidrologiya st-yasining maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi. Okean tubi chuqurliklarini sistemali ravishda oʻlchab turish yoʻli bilan toʻplangan maʼlumotlar okean maydoni asosiy qismining 1:10 000 000 masshtabli batimetrik haritalarini tuzish imkonini bermokda. O. maʼlumotlari navigatsiya haritalari, jadvallar, qoʻllanmalar va lotsiyalar tuzishda gidrografiya xizmati muassasalari uchun ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi.

Okean fizikasi (fizik okeanografiya, dengiz fizikasi) gidrotermodinamika, akustika, okean optikasi, radioaktivligi (yadro gidrofizikasi) va elektromagnit maydonini tadqiq etishni oʻz ichiga oladi. Okean fizikasining eng yirik muammosi ob-havoni ancha vaqt oldindan aytish imkonini beradigan krnuniyatni — okean va atmosfera oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir qonuniyatini aniqlashdan iborat.

Okean kimyosi (kimyoviy okeanografiya) okean suvlarining gidro-kimyosi va okean tubi choʻqindilarining geokimyosini oʻz ichiga oladi.

Okean geologiyasi geologiya, geofizika va geokimyoning Dunyo okeani tagidagi Yer qobigʻiga tegishli barcha boʻlimlarini oʻz ichiga oladi.

Okean biologiyasi tirik organizmlar — plankton, nekton, bentos va mikroorganizmlarni oʻrganish bilan shugʻullanadi.

Asosiy xalqaro okeanologiya tashkilotlari: YUNESKO qaramogʻidagi hukumatlararo okeanografiya komissiyasi (XOK), Dengizni oʻrganish xalqaro kengashi va boshqa

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dengiz navigatsiya haritalari

## Tavsifi

Dengiz navigatsiya xaritalari — dengizda harakatlanish xavfsizligini ta’minlash maqsadida tuziladigan maxsus kartografik mahsulotlardir. Ular kemalarning yo‘nalishini belgilash, xavfli hududlarni aniqlash va navigatsiyani samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega.

Ushbu xaritalarda qirg‘oq chiziqlari, dengiz tubi relyefi, suv osti va suv usti to‘siqlari, dengiz oqimlari, shamol yo‘nalishlari hamda navigatsion belgilar (mayoq, bo‘ya va boshqalar) ko‘rsatiladi.

## Turlari

Dengiz navigatsiya xaritalari masshtabi va vazifasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:

* **Reja xaritalar** (1:500 — 1:25 000)
* **Maxsus xaritalar** (1:25 000 — 1:75 000)
* **Yo‘l xaritalari** (1:100 000 — 1:500 000)
* **Umumiy xaritalar** (1:750 000 — 1:5 000 000)

## Ahamiyati

Dengiz navigatsiya xaritalari kema qatnovining xavfsizligini ta’minlashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Ular yordamida dengizchilar xavfli hududlardan qochib o‘tish, optimal yo‘nalishni tanlash va favqulodda holatlarning oldini olish imkoniga ega bo‘ladilar.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*
# Yer radiusi

**Yer radiusi** (R* 🜨** yoki  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_0**  yoki sifatida belgilanadi) — Yerning markazidan uning yuzasi yoki unga yaqin nuqtagacha boʻlgan masofa. Yer sferoidi tomonidan Yerning figurasiga yaqinlashganda, radius maksimal 6,378 km (3,963 mi) ga yetadi.

*Nominal Yer radiusi* baʼzan astronomiya va geofizikada oʻlchov birligi sifatida ishlatiladi, bu Xalqaro Astronomiya Ittifoqi tomonidan ekvatorial qiymat oʻlaroq tavsiya qilinadi.

Yer radiusini aniqlash va oʻlchashning usullariga egrilik radiusini misol qilish mumkin. Bir nechta taʼriflar qutb radiusi va ekvator radiusi orasidagi diapazondan tashqari qiymatlarni beradi, chunki ular mahalliy yoki geoidal topografiyani oʻz ichiga oladi yoki ular mavhum geometrik fikrlarga bogʻliq hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar

* *Merrifield, Michael R.* „ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 The Earth's Radius (and exoplanets)“. *Sixty Symbols*.  Brady Haran for the University of Nottingham (2010). 2016-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 26-may.
# 1978

**1978**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 19-asr
* **20-asr 21-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1950-lar
* 1960-lar
* **1970-lar 1980-lar
* 1990-lar
 |
| Yillar: | * 1971
* 1972
* 1973
* **1974 1975
* 1976
* 1977
 |

## Voqealar

* 27-aprel - Afgʻonistonda harbiy toʻntarish
* 17-sentyabr - Isroil va Misr, AQSh o'rtasidagi Kemp Devid kelishuvlari (guvoh).
* 1-noyabr - Uganda qoʻshinlari Tanzaniyaga bostirib kirishdi.
* 25-dekabr - Vetnamning Kambodjaga bostirib kirishi
* Sun'iy urugʻlantirish natijasida birinchi bolaning tugʻilishi.
* SamulNori guruhiga musiqachi Kim Duk Su asos solgan.
* Mingtepada (hozirgi Marhamat tumani) qozgʻolon boʻlib oʻtdi.

## Tugʻilgan

Yana qarang: Turkum:1978-yilda tugʻilganlar
* 6-iyul - Nasimiy Rahmonov - „Aziya“ MChJ bosh direktori, Respublika Saxa (Yakutiya), Neryungri shahrining „Churapchi“ bozorining direktori, huquq himoyachisi, Neryungri tumani oʻzbek diasporasining rahbari
* 9-avgust — Одри Тоту (*Audrey Tautou*),Fransuz kino aktrisasi
* 27-oktyabr — Ванесса Мэй, musiqachi, bastakor.

## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1978-yilda vafot etganlar
* 6-avgust - Pavel VI, Rim Papasi.
* 27-avgust — Ева Симонайти́те, литовская писательница (род. 1897).
* 8-dekabr — Меир, Голда, премьер-министр Израиля с 1969 по 1974.

## Nobel mukofotlari

* Fizika - Pyotr Leonidovich Kapitsa - "Past haroratlar fizikasidagi fundamental tadqiqotlari va kashfiyotlari uchun", Arno Allan Penzias va Robert Vudro Vilson mikroto'lqinli fon radiatsiyasini kashf etgani uchun.
* Kimyo - Piter Mitchell
* Tibbiyot va fiziologiya -
* Iqtisodiyot - Gerberg Aleksandr Saymon - "Iqtisodiy tashkilotlar doirasida qarorlar qabul qilish bo'yicha kashshof tadqiqotlari uchun".
* Adabiyot - Isaac Bashevis Singer - “Polsha-yahudiy madaniyati anʼanalaridan kelib chiqqan, abadiy savollar tugʻdiradigan, hikoya qilishning emotsional sanʼati uchun”.
* Tinchlik mukofoti -
# Giroskop

Giroskop.

**Giroskop** (giro... va ...skop) — aylanish oʻqi fazoda oʻz yoʻnalishini oʻzgartira oladigan tez aylanuvchi qattiq jism. Aylanish oʻqi fazoda erkin aylana olishi uchun giroskopni kardanli osmaga mahkamlab qoʻyish kerak (qarang Kardanli mexanizm). Osma markaziga nisbatan giroskop istalgan yoʻnalishda burilishi, uning aylanish oʻqi doiraviy konussimon sirt yasab harakatlanishi (qarang Presessiya) mumkin. Keyingi xususiyati navigatsiya asboblari — girokompas, girovertikal va b.ga asbob qilib olingan. Giroskopning har qanday holda ham fazoda oʻz oʻqi yoʻnalishini oʻzgarishsiz saqlay olishi xossasidan samolyot, raketa, dengiz kemalari, torpedolar va b. harakatini avtomatik tarzda saqlash uchun foydalaniladi (mas, avtopilot). Kemalarda matroslarning osma toʻrkrovatlari giroskop xossasiga asoslangan (kema qanchalik chayqalmasin matroslar bemalol uxlab ketishaveradi). Samolyotning kursdan ogʻganligini aniqlaydigan asbob yoʻnalish giroskopi, yaʼni giropolukompas deb ataladi. U avtopilotlarda qoʻllanadi.

**Giroskop** (qadimgi yunoncha: γῦρος — „halqa“, qadimgi yunoncha: σκοπός — „kuzataman“), deb impuls momenti prinsiplariga asosan moʻljal olish uchun xizmat qiluvchi qurilmaga aytiladi. Mexanik jihatdan, giroskop oʻqi erkin harakatlanuvchi aylanuvchi gʻildirak yoki diskdan iborat. Ushbu moʻljal oʻzgarmas boʻlmasa-da, u katta aylanish tezligi va inersiya momenti tufayli tashqi kuch momenti taʼsiridan deyarli oʻzgarmaydi. Tashqi kuch momentini yanada kamaytirish uchun giroskop muvozanat xalqasiga oʻrnatiladi, natijada unga oʻzi joylashgan platforma harakati taʼsir qilmaydi.

Boshqacha prinsiplarga asoslangan giroskoplar ham mavjud, masalan, elektron giroskop, lazerli giroskop, optik tolali giroskop va oʻta sezgir kvant giroskopi.

Giroskoplar inersiyali navigatsiyada, ayniqsa kompas ishlamaydigan sohalarda qoʻllanadi. Bularga qitʼalararo ballistik raketalar, fazoviy kemalar parvozlari, yerosti tunnel kavlash va boshqalar kiradi.

## Manbalar
# Xitoy fanlar akademiyasi

**Xitoy fanlar akademiyasi**, XXR Fanlar akademiyasi — Xitoyning oliy ilmiy muassasasi. Fanning barcha sohalari boʻyicha tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, koʻp ilmiy tadqiqot muassasalariga rahbarlik qiladi. Nankindagi Markaziy ilmiy tadqiqot akademiyasi va Pekin ilmiy tadqiqot akademiyasi negizida 1949-yil noyabrda Pekin shahrida tashkil etilgan. Akademiya tarkibida fizikamat va kimyo fanlari, biologiya fanlari, geologiya va geografiya fanlari, texnika fanlari, falsafa va ijtimoiy fanlar boʻlimlari, 80 ga yaqin ilmiy tadqiqot muassasasi mavjud.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dong Fang Xong 1

Dong Fang Hong 1 – Shuningdek, **Xitoy 1** yoki **XXR 1** nomi bilan ham tanilgan Xitoy Xalq Respublikasining (XXR) birinchi kosmik sun'iy yo'ldoshi boʻlib, 1970 yil 24 aprelda muvaffaqiyatli uchirilgan. XXRning Dongfanghong kosmik sunʼiy yoʻldosh dasturi. Ushbu sunʼiy yoʻldosh 173 kg (381 lb) boʻlib, boshqa mamlakatlarning birinchi sunʼiy yoʻldoshlaridan ogʻirroq edi. Sunʼiy yoʻldoshda xuddi shu nomdagi oʻsha paytdagi milliy madhiyani eshittiruvchi radio uzatgich bor boʻlgan.

Ushbu sunʼiy yoʻldosh Xitoy Kosmik Texnologiyalar Akademiyasi (XKTA) dekani Qian Xuesen rahbarligida ishlab chiqilgan. Oʻsha paytda jami beshta bir xil sunʼiy yoʻldoshlar yaratilgan va shularning birinchisi muvaffaqiyatli uchirilgan. Sun Jiadong *Dongfanghong 1* texnologiyasi uchun mas’ul shaxs etib tayinlangan. 1967-yilda Dang Hongxin mis antenna membranasini tanlashi 100 ga yaqin ultra qisqa toʻlqinli antennada eshittirishning qiyinchiliklarini hal qildi. Muhandislar sunʼiy yoʻldoshga „Sharq qizil“ musiqa pleyerini oʻrnatganlar.

## Sunʼiy yoʻldoshning yer orbitasiga chiqishi

*Dongfanghong 1* uchish maydoniga poezdda olib kelingan hamda har ikki elektr ustunlari orasiga qurolli qoʻriqchilar ushbu joyni himoya qilib turishgan. 1970-yil 24-aprelda 13:35:45 GMT da Long 1 Mart (CZ-1) „Jiuquan sunʼiy yoʻldoshini ishga tushirish markazi“dan koʻtarilib, GMT vaqti bilan 13:48 da orbitaga chiqgan.

## Maqsadlari

*Dong Fang Hong 1* sunʼiy yoʻldoshining asosiy maqsadi – sunʼiy yoʻldosh texnologiyasini sinovdan oʻtkazish va ionosfera va atmosferani qatlamlarini oʻrganish boʻlgan.

## Sunʼiy yoʻldoshning dizayni

Sunʼiy yoʻldosh shakli 72 yuzli nosimmetrik poliedrga oʻxshab ketadi, massasi 173 kg (381 lb) teng va diametri taxminan 1 m (3 ft 3 in)ni tashkil qilgan. Stabillashtirish uchun daqiqasiga 120 marta aylanardi. Tashqi yuzasi haroratni nazorat qilish uchun qayta ishlangan alyuminiy qotishmasi bilan qoplangan. Sferaning asosiy korpusida kamida uzunligi 2 m (6 ft 7 in)lik ultra qisqa toʻlqinli qamchi antennalari mavjud edi.

## Orbita

Sunʼiy yoʻldosh 441 km (274 mi) perigey bilan orbitaga chiqarilgan, apogey esa 2,286 km (1,420 mi)ga teng va 68,42° orbital moyillikni oʻzida mujassam etgan. Bu Yerga yaqin elliptik orbitaning aylanish davri 114,09 daqiqa. Uning „Sunʼiy Yoʻldosh Katalog Raqami“ 04382 va „Xalqaro Belgi“si 1970-034A.

*Dong Fang Hong 1* dizayni 20 kun ichida tugallangan. Bu vaqt ichida u telemetriya maʼlumotlarini va kosmik koʻrsatkichlarni Yerga toʻgʻridan-toʻgʻri uzatgan. 1970-yil 14-mayda signal yuborishni toʻxtatgan.

Vaqt boʻyicha orbita oʻzgarishi (erkin tushish) | Sana (milodiy) | Perigey (km) | Apogey (km) |
| --- | --- | --- |
| 1970 yil 24 aprel | 441 | 2286 |
| 1996 yil 23 avgust | 431 | 2164 |
| 2010 yil 01 yanvar | 430 | 2073 |
| 2022 yil 15 aprel | 429 | 2030  |

## Manbalar
# Liu Boming

| Liu Boming |
| --- |
| Liu Boming Gonkongdagi Xitoy universitetida |
| Tugʻilgan | 1966-yil 17-sentyabrNenjiang, Heilongjiang, Xitoy |
| Bilimi |  PLA havo kuchlari Changchun parvoz kolleji |
| **Kosmik karer** |
| PLAAC astronavti |
| Oldingi kasb |  Qiruvchi uchuvchi, PLAAF |
| Daraja | General-mayor, PLASSF |
| Kosmosdagi vaqti | 95 kun va 29 daqiqa |
| Tanlash | Xitoy 1-guruh |
| Jami EVA | 3 |
| Jami EVA vaqti | 13 soat 03 daqiqa |
| Missiyalar | Shenchjou 7, Shenchjou 12 |
|  |

**Liu Boming** (1966-yil 17-sentyabrda tugʻilgan) — Xitoy Xalq Ozodlik Armiyasi Strategik Qoʻllab-quvvatlash Kuchlarining (PLASSF) general -mayori. PLA Harbiy- havo kuchlarida (PLAAF) qiruvchi uchuvchi, 1998-yilda PLA Astronavtlar Korpusiga (PLAAC) saylangan. U Shenzhou 7 faxriysi hisoblanadi. 2021-yil iyundan sentyabrgacha Shenzhou 12 missiyasi davomida Tiangong kosmik stantsiyasida ham ishlagan.

Jami uchta EVA ni bajargan holda, u koinotda taxminan 13 soat oʻtkazgan, bu hozirda xitoylik astronavtning rekordidir.

## Astronavtlar korpusi martabasi

Liu, Chjay Zhigang va Jing Haipeng bilan birga, 2008-yil 17-sentyabrda Shenzhou 7 ning asosiy ekipaji etib, Chjai esa qoʻmondon sifatida saylandi. 25-sentyabr kuni soat 21:10 da ular Xitoyning uchinchi kosmik parvozi va uch kishilik ekipajga ega boʻlgan birinchi Xitoy missiyasi sifatida koinotga uchirildi. Liu va Chjay Xitoyning birinchi kosmik yurishida ishtirok etishdi.

Lyu ruscha Orlan-M skafandisini, Chjay esa Xitoyda ishlab chiqarilgan Feitian kosmik kostyumini kiygan. Lyu orbital modulning ochiq portalida qoldi va Chjayga kosmik yurishida yordam berdi. U Chjayga Xitoy bayrogʻini topshirish uchun orbital modulni qisman qoldirib, stenddan tashqarida harakatini amalga oshirdi. Kosmik yurishdan soʻng, Lyu intervyusida uni ilhomlantiruvchi insonlar Neil Armstrong va Yuriy Gagarin boʻlganini aytdi.

2021-yil 17-iyun kuni Lyu Shenchjou 12-da ikkinchi kosmik parvozini amalga oshrib, Tiangong kosmik stansiyasiga kirgan dastlabki uch ekipaj aʼzolaridan biriga aylandi. 2021-yil 4-iyul kuni Shenchjou 12 ekipajining yana bir aʼzosi Liu va Tang Xongbo Tiangong kosmik stansiyasining birinchi parvozi harakatini yakunladilar. 2021-yil 20-avgustda Liu va missiya qoʻmondoni Nie Haisheg kosmik stansiyaning ikkinchi martaba, kosmik kemadan tashqari harakatni amalga oshirdi.

## Manbalar