# Amerigo Vespuchchi

| Amerigo Vespuchchi |
| --- |
| italyancha: *Amerigo Vespucci* , lotincha: *Americus Vespucius* |
|  |
| Tavalludi |
09.03.1454 Florensiya, Florentsiya Respublikasi |
| Vafoti |
22.02.1512 Sevilla, Ispaniya |
| Fuqaroligi | Republic of Florence va Kastiliya va Leon qirolligi |
| Imzosi |
|  |

**Amerigo Vespuchchi** (italyancha: *Amerigo Vespucci*, lotincha: *Americus Vespucius*; 1454-yil 9-mart, Florensiya — 1512-yil 22-fevral, Sevilya) — florensiyalik dengiz sayyohi. Ispaniya va Portugaliya flotida xizmat qilgan.

1499 va 1501—1502-yillarda Janubiy Amerikaning shimoliga uyushtirilgan ekspeditsiyalarda qatnashgan. Vespuchchi birinchi boʻlib, u yerlar dunyoning yangi qitʼasi degan fikrni ilgari surgan va uni Yangi Dunyo deb atagan. Keyinroq lotaringiyalik haritashunos M. Valdzemyuller (1505) Kolumb kashf etgan materikni V. sharafiga Amerika deb atashni taklif etgan. Keyinchalik bu nom hammaga manzur boʻldi, 1538-yildan Merkator haritasidan boshlab Shimoliy Amerika ham shunday atala boshladi.
1501-1502-yillarda Braziliya va Gʻarbiy Hindiston qirgʻoqlariga suzib borib, u bu hududlar Osiyoning sharqiy chekkasi emas (dastlab Kolumb sayohatlarida taxmin qilinganidek), " Yangi dunyo " deb taʼriflangan alohida qitʼa ekanligini isbotladi. 1507-yilda yangi qitʼa Vespuchchi nomining lotincha koʻrinishidan kelib chiqqan holda Amerika deb nomlangan.

## Biografiyasi

Amerigo Vespuchchi 1454-yil 9-martda Florensiyada tugʻilgan. Suvga choʻmish paytida unga Avliyo Emerik sharafiga ism berildi . Amerigoning ikkita ukasi bor edi: kattasi — Antonio (Piza universiteti olimi), oʻrtasi — Girolamo (Suriyadagi savdogar) . Ularning qarindoshi Marko Vespuchchi (San-Marko ahlining oʻgʻli), Simonetta Vespuchchining eri (nee Simonetta Kattaneo) edi.

Amerigo Vespuchchi respublika notariusi Anastasio (Nastagio) Vespuchchining uchinchi oʻgʻli edi. U Florensiyadagi Avliyo Mark monastirining dominikalik rohibi, olim amakisi Jorjio Antonio Vespuchchidan puxta taʼlim oldi, u unga lotin tilini oʻrgatdi (lotin tilida 1478-yil 18-oktyabrda otasiga xat yozar edi), va fizika, dengiz astronomiyasi va geografiyada katta muvaffaqiyatlar koʻrsatdi. Savdogar sifatida u 1490- yilda Sevilyaga bordi (uning jiyani Jovanni, katta akasi Antonioning kenja oʻgʻli u bilan birga sayohat qildi), u yerda florensiyalik Jannotto Berardining boy savdo uyi xizmatiga kirdi. Bu uy Kolumbni 1493- yilda ikkinchi sayohati uchun pul bilan taʼminlaganligi sababli , Amerigo Vespuchchi ispan admiralini hech boʻlmaganda shu vaqtdan boshlab tanigan deb taxmin qilish mumkin. Kolumb oʻlimidan sal oldin uni oʻgʻliga halol, ishonchli inson sifatida tavsiya qildi.
qildi.

1492- yilda Florensiyadagi Medici savdo uyi Amerigo Vespuchchini Donato Nikkolini bilan birgalikda Kadis va Sevilya qarorgohlariga yubordi . 1495- yil dekabr oyida italiyalik savdogar Jannotto Berardi Sevilyada vafot etadi va Vespuchchi uning ishlarini oʻz qoʻliga olishga majbur boʻladi. 1495- yil 9- aprelda Jannotto Berardi Ispaniya tojini 900 tonna sigʻimli 12 ta kema bilan taʼminlash boʻyicha shartnoma oldi. Berardi vafotidan soʻng, 1495- yil dekabr oyida Amerigo Vespuchchi ushbu savdo uyining hisobotini boshqarishni boshladi; 1495-yil 10-aprelda Ispaniya hukumati Kolumb bilan munosabatlarni uzdi va Vespuchchi 1498-yilning mayigacha Hindistonni yetkazib berish huquqini qoʻlga kiritdi. 1496-yil 12-yanvarda u dengizchilarning ish haqini toʻlash uchun xazinachi Pinelodan 10000 maravedis oladi . Darhaqiqat, u Hindistonda Andalusiyada bitta (agar ikkita boʻlmasa) ekspeditsiyani, xususan Kolumbning uchinchi ekspeditsiyasini etkazib berish uchun shartnoma tuzdi . Ushbu navigator korxonasining muvaffaqiyati Amerigo Vespuchchini dunyoning yangi kashf etilgan qismi bilan tanishish uchun savdoni tark etishga ilhomlantirdi.
**Amerikaga sayohat**
Amerigo Vespuchchi navigator sifatida 1499-yil 20-mayda toʻrtta kema bilan Kadis yaqinidagi Puerto-de-Santa-Mariyadan suzib ketgan ispan admirali Alonso de Ojedaning birinchi ekspeditsiyasida ishtirok etdi ; 23½ kunlik suzib yurgandan soʻng u Surinam qirgʻogʻiga , 3° shimoliy burchakka qadam qoʻydi. w. (Keyp-Pariadan janubi-sharqda ikki yuz dengiz mili) — ular Kolumbdan olingan yangi qirgʻoq chizigʻi xaritasi tufayli ushbu marshrutni tanladilar (Kolumb xaritani oʻzi 1498-yil oktyabr oyida yuborgan); bu qirgʻoqni oʻrganib chiqdi, Marakaybo koʻrfaziga kirdi, u yerda suvning oʻrtasida joylashgan ustunlardagi turar-joyni topdi va uni Venesuela — Kichik Venetsiya deb ataydi, Paria qirgʻoqlari boʻylab gʻarbiy ikki yuzdan ortiq ligani suzib oʻtdi va Gʻarbiy Hindiston orollariga tashrif buyurdi. , fevral oyida [ manba aniqlanmagan 259 kun ] 1500 Cadizga qaytib keldi. Sayohat paytida ekspeditsiya ikki yuz hindistonlikni qul sifatida asirga oldi.

Oʻsha yili ekspeditsiya aʼzosi boʻlgan uchuvchi Xuan de la Kosa oʻzining mashhur dunyo xaritasini tuzdi, u yerda ekspeditsiya tomonidan bosib oʻtilgan Janubiy Amerika qirgʻoqlarining shimoliy qismida u roʻyxatga olinganlarga mos keladigan 22 nomni belgilab qoʻydi. Vespuchchi tomonidan.

Qirol Manuel I ning taklifiga binoan , 1500-yil oxirida Vespuchchi Portugaliyaga borib , Portugaliya kemalarida Lissabondan yangi qitʼaning qirgʻoqlariga yana ikki marta sayohat qildi; birinchisi 1501-yil maydan 1502-yil sentyabrgacha, ikkinchisi admiral Gonsalo Koelo boshchiligida 1503-yil 10-maydan 1504-yil 18-iyungacha davom etgan. U sayohatlarini komandir sifatida emas, balki kosmograf va rul boshqaruvchisi sifatida qilgan; Faqat Braziliya qirgʻoqlarining koʻp qismi oʻrganilgan oxirgi sayohatida u kichik kemaga buyruq berdi. Kolumb tomonidan Manuel I ning raqibi Aragon qiroli Ferdinand II ga tavsiya etilgan Amerigo Vespuchchi 1505-yilda yana ispan xizmatiga kirdi va 1508-yil 22-martda Hindistonga sayohatlar uchun bosh rul boshqaruvchisi (navigator) etib tayinlandi. 1512-yil 22-fevralda Sevilyada vafot etgan.

## Xatlar

Amerigo Vespuchchi qoldirgan yagona yozma yodgorliklar uning baʼzi olijanob shaxslarga yozgan doʻstona maktublaridan iborat, masalan: Lorenzo di Perfrancesko de Mediciga (Lorenzo di Pierfrancesko deʼ Medici) va Florensiyadagi Gonfalonier Soderiniga, ularni Lotaringiya hukmdoriga etkazgan . Rene II , geografik kashfiyotlar targʻibotchisi. Bu xatlar Amerigo Vespuchchi vafotidan keyin darhol Florensiyada nashr etilgan. Amerigo Vespuchchining sayohatlari nomi ostida nashr etilgan asarlar u tomonidan yozilmagan va koʻplab qarama-qarshiliklarni oʻz ichiga olgan.

„Quatuor navigationes“ (lotincha — „Toʻrt dengiz sayohati“) sarlavhasi ostida nashr etilgan uning sayohatlari kundaligi nashr etilishi kerak boʻlgan, ammo hech qachon boʻlmagan kengroq asardan koʻchirma yoki parchadir. Amerigo Vespuchchining kichik asarlari, agar ular „Raccolta“ yoki yaqinda sayohatlar toʻplamida qayta nashr etilmaganida, vaqtinchalik, oʻtkinchi hodisa boʻlib qolar edi. 1507-yilda Vitsensada „Mondo nuovo e paesi nuovamente retrovati da Alberico Vespuzio Florentino“ nomli anonim nashri oltita kitobda nashr etilgan, uning muallifi birinchi oʻylanganidek Frankanson de Montalboddo emas, balki venetsiyalik kosmograf va kartograf Alessan edi. Zorzi. Ushbu „Yangi dunyo“ keyinchalik 1508-yilda Milanda lotin tilida nashr etilgan, oʻsha yili Nyurnberg shifokori Ruhamer tomonidan nemis tiliga tarjima qilingan va 1516-yilda fransuzcha tarjimada paydo boʻlgan .

1504-yilda „ Uchinchi sayohat“ kitobini nashr etgan kitob sotuvchisi Iogann Ottmar dunyo xaritasida Ptolemeyning 1507-yilgi Rim nashrida ham topilgan " Yangi dunyo " nomini Amerigo nomi bilan bogʻladi, ammo hech qaerdan hatto topa olmadi. Amerigoning oʻzi buni bilganligi yoki bunga hissa qoʻshganligi haqida ozgina dalolat beradi. Aksincha, Yangi Dunyoni „Amerika“, yaʼni Amerigo mamlakati deb atash taklifi birinchi marta Lotaringiyaning Sent-Di shahrida kitob sotuvchisi Martin Valdseemyuller tomonidan 1507-yilda nashr etilgan . nomi Gilakomila yoki Ilakomila, fransuz tilidan tarjima qilingan, „Cosmographiae introductio“ kitobidagi Amerigoning sayohati va boshqalar, insuper quatuor Americi Vespucii navigationes.
Kristofer Kolumb tomonidan yozilgan asarlarning kamligi va Amerigoning doʻstlari, jumladan Rene II uning sayohatlari haqidagi xabarlarni tarqatishga gʻayrat bilan harakat qilganligi sababli, qiziquvchan jamoatchilik Yangi Dunyo haqidagi bu birinchi maʼlumotni umumiy maʼqullash bilan kutib oldi. Valdseemyullerning kitobi koʻpchilikning eʼtiborini tortdi va toʻrtta nashrga ega edi: 1507 , 1509 , 1535 va 1554 . Uning Yangi Dunyoga Amerigo nomini „Amerika“ deb nomlash taklifi katta qoʻllab-quvvatlandi. Bu nom allaqachon Apian tomonidan 1520-yilda chizilgan umumiy geografik xaritada, keyin Pomponius Meda Vadian nashrida va 1522-yilda Metzda nashr etilgan Ptolemey nashrining bitta xaritasida topilgan, shuning uchun Amerika nomi tez orada tomonidan qabul qilingan . barcha olimlar, shu jumladan Ispaniya. Ushbu holatni tushuntirish uchun Aleksandr Gumboldt sharafiga ega boʻlib, u buni oʻzining „Yangi dunyo boʻyicha geografik maʼlumotlarning tarixiy rivojlanishi boʻyicha tanqidiy tadqiqotlari“ (Ideler tomonidan nemis tiliga tarjimasi, 3 jildda. Berlin, 1836-39) asarida bayon qilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |