Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tayvan (orol)

Tayvan (orol)|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 35 883 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi | 3952 m. |
| Eng baland nuqtasi | Yushan Main Peak |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Xitoy Respublikasi |
| Mintaqa | Xitoy Respublikasi |
| Demografiya |
| Aholisi | 23 894 394, 15 600 000 va 17 000 000 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Tayvan**, Formoza – Tinch okeanidagi orol, Osiyoning janubi-sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, materikdan *Tayvan boʻgʻozi* orqali ajralgan. Maydoni - 36 ming km². Maʼmuriy markazi – Taybey sh. Aholisi - 22,3 mln. kishi (2001), 1 km² ga 621,7 kishi toʻgʻri keladi. Rasmiy til – xitoy (mandarin) tili. Aholi buddizm, daosizm va xristian dinlariga eʼtiqod qiladi. Pul birligi – yangi Tayvan dollari.

Tayvanning qirgʻoq chizigʻi tekis, sharqiy qismida Tayvanshan *suvayirgʻich tizmasi* oʻtgan. Gʻarbiy sohili tekislik. Shimolida bir necha soʻngan vulqon bor. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi shimolida subtropik, janubida tropik, *mussonli* iqlim, yanvarning temperaturasi 15— 20°, iyulniki 25—30°. Yillik yogʻin 1500–2500 mm. Tez-tez tayfun boʻladi. Daryolari sersuv. Hududining yarmiga yaqini doim yashil oʻrmon bilan qoplangan, 3300 m dan baland qismi butazor va oʻtloqlar. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi, oltingugurt konlari bor. Tekisliklarda sholi, choy, batat, shakarqamish, ananas va hokazo ekiladi. Tayvanliklar turli xil *davlatlarga* ham tarqalgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Gavayi orollari

Gavayi orollari, Sandvich orollari – Tinch okeandagi arxipelag. Orollar 3600 km ga choʻzilgan 24 ta vulqon orolidan iborat. Balandligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulqoni). Eng yirik orollari: Gavayi (yarim orol)Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu va boshqa Harakatdagi vulqon vulkanlar koʻp. Iqlimi tropik dengiz iqlim. Eng issiq oy – avgustning oʻrtacha temperaturasi 21— 25 °C, fevralniki 18—2°C. Oʻrtacha yillik yogʻin 3500–4000 mm. Daryolari kalta. Tuprogʻi qizil, qizil-qoʻngʻir, togʻlarda togʻ-oʻrmon qoʻngʻir tuproq. Nam tropik oʻrmonlar, quruq yon bagʻirlar esa savanna va butazorlar bilan qoplangan. 90% oʻsimligi endemiklar hisoblanadi. Turizm va dam olish zonasi; iqlim kurortlari mavjud. Shaharlari: Xilo va Gonolulu. Orollari: Gavayi, Oaxu, Maui, Kauai, Nixoa, Neker, Lesyanskiy oroli, Meduey orollari kiradi. Gardner qoyalari bor. Atollari: Perl-end-Xermes, Kure, Jonston mavjud. AQShdan 3700 km gʻarbda, AQShga tegishli hudud boʻladi. Okeaniyaning shimolida joylashgan. AQSh hukumati tomonidan tashkillashtirilgan hudud. Gavayi orollari AQSh tarkibiga kiradi, ammo uning hududi hisoblanmaydi, AQSh bilan korporatsiyasilashmagan hudud.

## Yana qarang

* Gavayi orollari geografiyasi

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Malay arxipelagi

**Malay arxipelagi** — Yer yuzidagi eng yirik orollar toʻplami, Osiyoning materik qismi bilan Avstraliya oraligʻida. Jami 10 mingdan ortiq orollardan iborat boʻlib, umumiy maydoni 2 mln. km² ga yaqin. Katta Zond orollari, Kichik Zond orollari, Filippin va boshqa bir necha mayda orollardan iborat. Malay arxipelagida Indoneziya, Malayziya va Filippin davlatlari joylashgan. Relyefi, asosan, togʻli, 100 dan ortiq harakatdagi vulqon bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Eng baland joyi 4101 m (Kalimantan oroldagi Kinabalu togʻi). Yirik qalay konlari bor; neft, gaz, temir, nikel, mis, volfram, marganets rudalari, boksit qazib chiqariladi.

Iqlimi ekvatorial va subekvatorial, tekisliklarda yil davomida harorat 23–26°. Yiliga 1000–2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryo koʻp. Daryolari sersuv, biroq qisqa, baʼzilarida kema qatnaydi. Tuprogʻi qizil, qizilqoʻngʻir, togʻlarda qoʻngʻir va togʻ-oʻtloqi, vodiylarda allyuvial tuproq. Tekislik va past togʻlar 1200–1300 m gacha sernam tropik oʻrmonlar, undan yuqorisi subtropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Baʼzi joylar musson oʻrmonlari va savannalardan iborat. Daryo vodiylari va dengiz sohillarida mangra oʻrmonlari bor. Tekisliklarning katta qismi ekinzor. Flora va faunasi turlarga boy. Ularning 30–35% endemik turlar. Faunasining eng harakterli vakillari: odamsimon va itsimon maymunlar, fil, karkidon, malay ayigʻi, malay qizil boʻrisi va boshqa Malay arxipelagining hayvonot dunyosi Malay va Papua kichik oblastiga mansub.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Malakka boʻgʻozi

Malakka boʻgʻozi
**Malakka boʻgʻozi** — Malakka yarim orol bilan Sumatra orol oʻrtasidagi boʻgʻoz. Andaman va Janubiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 937 km, eng kambar joyining kengligi 15 km, eng sayoz joyining chukurligi farvaterida 12 m. Boʻgʻozga jan. tomondan kiraverishda Singapur porti joylashgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Amazonka pasttekisligi

**Amazonka pasttekisligi** -Janubiy Amerikada, yer sharidagi eng katta payettekislik. Maydoni 5 mln. km² dan ziyod. Gviana togʻligi bilan Braziliya togʻligi oraligʻida, And togʻlaridan Atlantika okeanigacha choʻzilgan. Janubiy Amerika platformasining sineklizasi (botigʻi) uchlamchi davrning dengiz, koʻldaryo yotqiziqlari bilan toʻlishi natija-sida paydo boʻlgan. Amazonka pasttekisligining katta qismi ekvatorial iqlimli, 1500-3000 mm yogʻin tushadi. Amazonka pasttekisligi doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Sharqiy qismida yil qurgʻoqchil va namgarchil fasllarga boʻlinadi. Aholi siyrak. Neft, marga-nes, gematit konlari bor.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |