# Shimoliy qutb doirasi

Arktika doirasi, Ekvatordan taxminan 67° shimolda joylashgan. Arktika dengizlari va quruqliklarining chegarasi belgilaydi.
**Arktika doirasi** - bu ikkita qutb doiralaridan biri va Yer xaritasida tasvirlanganidek taxminan 66° 34' shimolda bo`lib, besh katta kenglik doiralari orasida eng shimoliysi hisoblanadi. Doiraning janubiy ekvivalenti Antarktika doirasi.

Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning qish quyoshi turishi kunida (yilning eng qisqa kuni) eng janubiy kenglikni belgilaydi. Quyosh butun kun davomida chiqmaydi va Shimoliy yarimshardagi yoz quyosh turishi (yilning eng uzun kuni) paytida Quyosh botmaydi. Bu hodisalar Qutb tuni va yarim tungi quyosh deb ataladi va qanchalik shimolga qarab ilgarilab borgani sari, bu ta'sirlar yanada yaqqolroq namoyon bo`ladi. Masalan, Arktika doirasidan uch daraja shimolda joylashgan Rossiyaning port shahri Murmanskda, qish o'rtasida quyosh 40 kun davomida ufqdan yuqoriga ko'tarilmaydi.

Arktika doirasining joylashuvi aniq emas va hozirda ekvatordan 66°33′50.0′′ shimolda joylashgan. Doiraning kengligi oyning orbitasidan kelib chiqadigan to'lqin kuchlari tufayli 41 000 yil davomida 2 ° dan ortiq chegarada o'zgarib turadigan yerning eksenel egilishiga bog'liq. Natijada, hozirda Arktika doirasi yiliga taxminan 14,5 metr (48 ft) tezlikda shimolga qarab harakatlanmoqda.

## Etimologiyasi

*Arktik* yunoncha ἀρκτικός (*arktikos*: "Katta ayiq yulduz turkumiga yaqin, shimoliy") va ἄρκτος (*arktos*: "ayiq") so`zidan olingan.

## Qutb kuni va qutb kechasi

Yerning eksenel egilishining (ε) tropik va qutb doiralari o`rtasidagi munosabati
Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning eng janubiy kengligi bo'lib, unda quyosh markazi 24 soat davomida doimiy ravishda ufqdan yuqorida yoki pastda bo'lishi mumkin. Buning natijasida, har yili kamida bir marta Arktika doirasining istalgan joyida quyosh markazini mahalliy yarim tunda ko'rish mumkin va kamida bir marta markaz mahalliy tushda ko'rinmaydi.

Arktika doirasida bu hodisalar amalda Iyun va Dekabr oylarida yiliga bir marta sodir bo'ladi. Biroq, atmosferaning sinishi va sarob tufayli, shuningdek quyosh nuqta sifatida emas, disk sifatida ko'rinishi sababli, shimoliy yozgi kun kechasida quyoshning bir qismi, Arktika doirasidan janubda taxminan 50 yoy daqiqasida (′) (90 km (56 mi) kenglikda ko`rinadi. Xuddi shuningdek, shimoliy qish kunlarida quyoshning bir qismi Arktika doirasidan taxminan 50′ shimolda koʻrinishi mumkin. Bu dengiz sathida ham shunday, dengiz sathi ko`tarilishi bilan bu chegaralar ortadi, ammo tog'li hududlarda ko'pincha haqiqiy ufqni to'g'ridan-to'g'ri ko'rish mumkin emas.

Kechasi ko‘rinadigan yorqin qutb yogʻdusi Arktika doirasida juda keng tarqalgan ko'rinish. Rovaniemidagi shimoliy qutb yog‘dusi tasviri.
Silindrsimon proyeksiyada qizil rangda ko‘rsatilgan Arktika doirasi
 Arktika doirasidagi eng yirik aholi punktlari Rossiya, Norvegiya va Shvetsiyada joylashgan. Murmansk (aholisi 295,374 kishi) Vorkuta (aholisi 58,133 kishi) va Norilsk (aholisi 178,018 kishi) Rossiyada; Tromsø (aholisi 75,638 kishi), Bodø (aholisi 52,357 kishi) va Harstad (aholisi 24,703 kishi) Norvegiyada; Kiruna (aholisi 22,841 kishi) Shvetsiyada joylashgan. Finlyandiyadagi Rovaniemi (aholisi 62,667 kishi) Arktika doirasiga yaqin eng katta aholi punkti bo`lib, chiziqdan 6 km (4 mi) janubda yotadi. Rossiyadagi Salehard (aholisi 51,186 kishi) - bu dunyoning to'g'ridan-to'g'ri Arktik to'plamda joylashgan yagona shahri.

Farqli ravishda, Arktika doirasining shimolida joylashgan Shimoliy Amerikaning eng yirik aholi punkti Sisimiut (Grenlandiya) shahri bo`lib, aholisi taxminan 5,600 kishini tashkil etadi. Qo'shma Shtatlarda, Arktika doirasining shimolida joylashgan eng yirik aholi punkti Utqiaġvik ( Alaska) (ilgari Barrow deb atalgan) taxminan 5,000 aholisiga ega. Kanadada bunday eng yirik aholi punkti Shimoliy-g'arbiy hududlardagi Inuvik, 3137 nafar aholiga ega.

## Geografiyasi

Artkika doirasi aylanasi taxminan 16,000 km (9,900 mi) atrofida. Aylana shimolidagi maydon taxminan 20,000,000 km2 (7,700,000 kv mi) ni tashkil etadi va Yer yuzasining taxminan 4% egallaydi.

Arktika doirasi Shimoliy muz okeani, Skandinaviya yarim oroli, Shimoliy Osiyo, Shimoliy Amerika va Grenlandiya orqali o‘tadi. Arktika doirasidagi yerlar sakkizta davlatga bo'lingan: Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya, Rossiya, AQSh (Alaska), Kanada (Yukon, Shimoliy-g'arbiy hududlar va Nunavut), Daniya (Grenlandiya) va Islandiya (u yerda Grimseyning kichik dengiz oroli orqali o‘tadi).

### Iqlimi

Arktika doirasidan shimolda iqlim odatda sovuq, ammo Norvegiyaning qirg‘oq bo‘yi hududlari Golfstrim natijasida yumshoq iqlimga ega bo`lib, bu esa Shimoliy Norvegiya va Shimoli-g‘arbiy Rossiyaning portlarini yil davomida muzdan xoli qiladi. Ichki hududlarda yoz juda issiq, qish esa juda sovuq bo`lishi mumkin. Masalan, Rossiyaning Norilsk shahrida yozgi harorat ba'zan 30 °C (86 °F) gacha yetadi, qishki harorat esa ko`pincha −50 °C (−58 °F) dan past bo`ladi.

### Arktika doirasi bo'ylab joylashgan joylar

Bosh meridiandan boshlanib, sharqqa qarab, Arktika doirasi:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Koordinatalar | Mamlakat, hudud yoki okean | Izohlar |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿  | Atlantika okeani | Norvegiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Norvegiya  | Træna orollari va skerrilari, Nordland okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Trænfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Norvegiya  | Nesøya orollari va skerrilari, Norland okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Nesøyfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Norvegiya  | Storseløya orollari va skerrilari, Norland okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Kvarøyfjorden, Norvegiya dengiziNorvegiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Norvegiya  | Rangsundøya orollari va skerrilari, Nordland okrugi o‘z ichiga oladi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Varangerfjord, Norvegiya dengiziNorvegiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Norvegiya  | Nordland okrugi |
| ﻿ / ﻿ |  Shvetsiya | Norrbotten okrugi (Lapland va Norrbotten viloyatlari) |
| ﻿ / ﻿ |  Finlandiya  | Lapland viloyati, Rovaniemi aeroportidan o‘tadi |
| ﻿ / ﻿ |  Rossiya  | Kareliya Respublikasi |
| ﻿ / ﻿ | Murmansk viloyati |
| ﻿ / ﻿ | Kareliya Respublikasi |
| ﻿ / ﻿ | Grand Island, Murmansk viloyati |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Kandalaksha qoʻltigʻi, Oq dengiz, Barens dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Rossiya  | Kola yarim oroli, Murmansk viloyati — taxminan 7 km (4.3 mi) |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Kandalaksha Gulf, Oq dengiz, Barens dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Rossiya  | Kola yarim oroli, Murmansk viloyati |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Oq dengiz, Barens dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Rossiya  | Nenetslar muxtor okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Komi Respublikasi |
| ﻿ / ﻿ | Yamal Nenetslari muxtor okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Gulf of Ob, Kara dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Rossiya  | Yamal Nenetslari muxtor okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Krasnoyarsk o‘lkasi |
| ﻿ / ﻿ | Yukagir yassitogʻligi, Saxa Respublikasi |
| ﻿ / ﻿ | Anadir yassitogʻligi va Chukotka tog‘lari, Chukotka muxtor okrugi |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Chukotka dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  AQSH | Seward Peninsula, Alaska |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Kotzebue Sound, Chukotka dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  AQSH | Alaska—Selavik ko‘lidan o‘tadi |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Yukon |
| ﻿ / ﻿ | Shimoli-gʻarbiy hududlar, Katta ayiq ko‘lidan o‘tadi |
| ﻿ / ﻿ | Nunavut |
| ﻿ / ﻿ | Shimoliy muz okeani | Foxe Basin |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Nunavut (Baffin oroli), Nettilling Lake va Auyuittuq National Parkdano‘tadi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Deyvis boʻgʻozi |
| ﻿ / ﻿ |  Grenlandiya  | Kangerlussuaq Fjord va Schweizerlanddan o‘tadi |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Denmark Strait |
| ﻿ / ﻿ | Grenlandiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ |  Islandiya | Grímsey orollari |
| ﻿ / ﻿ | Atlantika okeani | Grenlandiya dengizi |
| ﻿ / ﻿ | Norvegiya dengiziNorvegiya dengizi |

Gallereyasi | Shvetsiyaning Gällivare shahridagi Polcirkeln portali
Finlandiya Rovaniemidagi Arktika doirasi chizig‘i tax. 1865
Rossiya Saleharddagi Arktika doirasi monumenti
Alaska Dalton avtomagistrali bo‘ylab Arktika doirasi joylashgan joyni ko‘rsatuvchi belgi
Yukon Dempster avtomagistrali bo‘ylab tepasida qutb yog‘dusi ko‘rinib turgan Arktika doirasi belgisi﻿ / ﻿ |

* Norvegiyadagi Arktika doirasini belgilaydigan Vikingen orolidagi shimoliy qutb doirasi globusi
* Shvetsiyadagi Inland Line temiryo‘lining Arktika doirasi belgisi
* Finlandiyaning Rovaniemi shahridagi Santa Claus qishlog'ida joylashgan Arktika doirasi oq chegarasi
* Rossiya Karel Respublikasida joylashgan Arktika doirasi belgisi
* Rossiya Yamal Nenetslari muxtor okrugidagi Arktika doirasi belgisi
* Rossiya Saxa Respublikasidagi (Yakutia) belgi
* Islandiya Grimsey orolidagi Arktika doirasi belgisi

## Manbalar