Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Greenwich astronomiya rasadxonasi

**Grinvich astronomiya rasadxonasi** — Buyuk Britaniyadagi ilmiy tadqiqot muassasasi. Grinvichda asos solingan (1685). 1953-yilda Grinvich sh.dan 70 km jan.-sharqda joylashgan Xyorstmonso qasriga (XV asr) koʻchirilgan. Unda dastlab yulduzlarning oʻrinlarini koʻrsatuvchi yulduzlar jadvallarini tuzish va Oy harakatini aniqlash ishlari olib borilgan. XIX asrdan boshlab yulduzlar parallaksini (qarang Parallaks) aniqlash, Quyosh yuzini izchil fotosuratga olish, fotogeliogrammalar yordamida Quyosh yuzidagi dogʻlar, mashʼallarning geliografik koordinatalarini oʻlchash va Quyosh yuzidagi hodisalarning tabiatini oʻrganish bilan shugʻullanadi. Grinvich astronomiya rasadxonasi passaj asbobi orqali oʻtgan meridian bosh meridian deb qabul qilingan (1884); geografik uzunlik (qarang Geografik koordinatalar) shu meridiandan boshlab hisoblanadi. Grinvich astronomiya rasadxonasi meridian vaqgi dunyo vaqti deb qabul qilingan. Undagi asboblar: 28 dyuymli va 26 dyuymli refraktor, 98 dyuymli reflektorlar va boshqalar.

## Yana qara

* Garvard astronomiya rasadxonasi

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Sana oʻzgaradigan chiziq

**Sana oʻzgaradigan chiziq** - Yer yuzasida 180° li meridian orqali oʻtkazilgan shartli chiziq. Bu chizikdan gʻarbdan sharqqa oʻtilsa, ertasiga ham oʻsha sana (kun) hisoblana beradi. Agar sharqdan gʻarbga oʻtilsa, bir kun tashlab hisoblanadi. Masalan, 25 mart kuni gʻarbdan sharqqa oʻtilsa, ertasi kuni 26 mart emas, 25 mart boʻladi. Agar sharkdan gʻarbga oʻtilsa, 26 mart tashlab yuborilib, 27 mart deb hisoblanadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Parallel

**Parallel** (yunoncha: parallelos – yonida boruvchi):

1) geografiyada – Yer yuzasida ekvatorga parallel oʻtkazilgan shartli doira chizigʻi. Xarita, globuslarda gradus toʻrining asosiy tarkibiy qismi. Parallel sharq bilan gʻarbni koʻrsatadi. Ekvatordan uzoqlashgan sari Parallel qisqara boradi. Bir Parallelda yotgan barcha nuqtalarning geografik kengligi bir xil boʻladi;

2) astronomiyada – osmon sferasining kichik aylanasi; tekisligi osmon ekvatori tekisligiga parallel boʻladi. Osmon sferasining olam oʻqi atrofida koʻrinma sutkalik aylanishi natijasida osmon nuqtalari (olam qutblaridan tashqari) oʻtgan yoʻllardan iborat;

3) geometriyada – q. Parallel toʻgʻri chiziqlar.

## Yana qarang

* Parallelizm

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Taypey

**Taypey** — Xitoydagi shahar. Taypey shahri Tayvan orolining shimoliy qismida. Tayvan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,64 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro ahamiyatga ega 2 ta aeroporti bor. T. Szilun avanporti bilan birga yagona sanoat kompleksini tashkil etadi. Taypey — orolning eng katta shahri va yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, radioelektronika), metallurgiya, kimyo, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari mavjud. XvaKang, milliy saroy muzeylari, Chan Kayshi memoriali, Bopiliao tarixiy majmuasi kabi joylari bor.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Google Xaritalar

| Google Maps |
| --- |
|  |
| Joriy holati |
faol |
| Sayt turi |
web mapping |
| Qaysi tillarda |
Koʻptilli |
| Muassisi |
Google |
| URL |
 |

**Google Maps** (tarjimasi: **Google xaritalari**) – Google kompaniyasi tomonidan maps.google.com manzilida taqdim etilgan va bepul kartografik xizmat va texnologiyalari asosida qurilgan dasturiy qoʻllanmalar toʻplami.

Google Maps xizmati butun dunyo (Oy va Mars sayyoralari ham) xaritasi va sunʼiy yoʻldosh suratlarini oʻz ichiga oladi.

Shuningdek, xizmat Amerika Qoʻshma Shtatlari, Kanada, Yaponiya va boshqa yirik mamlakat shaharlarining biznes-maʼlumotlarini va avtomobil yoʻllari xaritasini ham taqdim etadi.

## Yana qarang

* OpenStreetMap
* Yandeks xaritalari
# Bering boʻgʻozi

**Bering boʻgʻozi** – Shimoli-Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz. Shimoliy Muz okeani (Chukotka dengizi)ni Tinch okean (Bering dengizi) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, kengligi 86 km, eng sayoz joyining chuqurligi 36 m. Oktabrdan avgustgacha boʻgʻozda suzib yuruvchi muzlar koʻp boʻladi.

Antropogen davrida Bering boʻgʻozi oʻrnida bir necha marta dengiz tubi koʻtarilib har ikki qitʼani birlashtiruvchi quruklik „koʻprigi“ paydo boʻlgan. Boʻgʻoz oʻrtasidagi Diomid orollari orqali Rossiya Federatsiyasi va AQSHning davlat chegarasi oʻtgan.

Bering boʻgʻozini dastlab 1648-yil kazak SI. Dejnev suzib oʻtgan, soʻngra 1728-yilda V. Bering ekspeditsiyasi tadqiq qilgan (boʻgʻoz ekspeditsiya rahbari nomi bilan atalgan). Sohillari 1732-yil xaritaga tushirilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

## Havolalar
# Skandinaviya yarim oroli

**Skandinaviya yarim oroli** — Yevropaning shim.gʻarbidagi yarim orol. Shimoldan janubga qariyb 1900 km ga choʻzilgan, eni 800 km gacha (Yevropada eng yirik yarim orol). Boltiq, Shimoliy, Norvegiya va Barens dengizlari suvi oʻrab turadi. Materikdagi chegarasi shartli ravishda Botnik qoʻltigʻidan Varangerford qultigʻigacha boʻlgan joydan oʻtgan. Skandinaviya yarim orolio.da Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiya shimoli-gʻarbiy qismi joylashgan. Shimoliy va gʻarbiy qirgʻoklari fordlar bilan kuchli parchalangan, arxipelag va orol koʻp. Yarim orolning jan. qismi Skagerrak boʻgʻozi va Boxus qultigʻi orqali ikkiga ajralgan. Sharqi va janubidagi past, qiya sohil qismi kichikroq buxtalar bilan parchalangan. Skandinaviya yarim orolio.ning gʻarbiy va shim. qismida Skandinaviya togʻlari (eng baland joyi — 2469 m, Galxyopiggen togʻi), sharqida pastroq Norland yassitogʻligi (eng baland joyi 800 m), janubida morenali pasttekislik, undan janubroqda gʻarb, sharq va jan.dan sohilbuyi pasttekisliklari bilan chegaralangan gumbazsimon Smoland qiri (eng baland joyi 377 m) bor. Skandinaviya yarim orolio. Boltiq qalqoni va kaledon burmali strukturasida joylashgan. Materik muzlanishining Yevropadagi markazi hisoblangan Skandinaviya yarim orolio.dagi muzning qalinligi ayrim joylarda 1500 m ga yetgan. Foydali qazilmalardan temir, mis rudalari, titan va qoʻrgʻoshin, shelf qismida neft konlari bor. Skandinaviya yarim orolio.ning aksari qismi moʻʼtadil mintaqa, chekka shimoliy qismi subarktika mintaqasida. Gʻarbida qishi yumshoq dengiz iqlimi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —4°dan janubida 2° gacha), yozi birmuncha salqin (8—14°). Yillik yogʻin 1000–3000 mm. Skandinaviya togʻlari tepalarida yanvarning oʻrtacha temperaturasi —16° gacha, iyulda 6— 8°. taxminan 5000 km² maydon muz bilan qoplangan. Skandinaviya yarim orolio.ning sharqiy qismida moʻʼtadil iqlim kontinental iqlimga oʻtib boradi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimda —15° dan janubida —3° gacha, iyulniki 10—17°, yillik yongʻin 300–800 mm. Daryo koʻp, sersuv, serostona. gidroenergiya zaxirasiga boy. Koʻl kup, ular tektonik harakatlar va muzlik natijasida vujudga kelgan. 40% dan ortiq maydoni oʻrmon. Gʻarbida torf botqokdiklari, janubida aralash va keng bargli oʻrmonlar bor. Chekka shimoli tundra. Yarim orolda oʻrmon hayvonlaridan los, tulki, kuyon, shimolida bugʻu yashaydi. Qush koʻp. Qirgʻoqqa yaqin suvlari baliqqa boy.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Boltiq dengizi

## Manbalar

i

| Boltiq dengizi |
| --- |
|   |
| **Joylashuvi** | Simoliy Yevropa |
| **Yuzasi** | 415 ming km |
| **Oʻrtacha chuqurligi** | 51 m |
| **Eng katta chuqurligi** | 470 m |
| **Suv hajmi** | 21,5 ming km |
| **Qirgʻoq uzunligi1** | 8000 km |
| 1 Qirgʻoq uzunligini aniq oʻlchab boʻlmaydi. |

**Boltiq dengizi** — Atlantika okeanining bir qismi. Maydoni 419 ming km². Materik ichkarisiga chuqur kirib borgan. Chuq. 40–100 m, eng chuqur yeri 470 m. Boltiq dengizi da suv osti balandliklari va botiqlar, Botniya, Fin, Riga kabi qoʻltiqlar, Saaremaa, Ryugen, Gotland, Eland, Bornxolm, Aland kabi katta orollar bor. Okean bilan Eresunn, Katta va Kichik Belt, Kattegat va Skagerrak boʻgʻozlari orqali tutashgan. Qirgʻoqlari asosan qumli pasttekisliklardan iborat, shim.sharqi qoyali. Dengiz tubi qum va gilli balchiqlar bilan krplangan. Botiqlar, qatortepalar va jarliklar koʻp uchraydi. Boltiq dengizi ga 250 dan ortiq dare (Neva, Daugava, Visla, Odra va boshqalar) quyiladi. Boltiq dengizi ning iqlimi moʻʼtadil. Jan.da yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 1,1°, iyulniki 17,5°, shim.da yanvarniki — 11,5°, iyulniki 17°. Oʻrtacha yillik yogʻin 500–600 mm, baʼzi joylarida 1000 mm gacha. Qishda suv yuzasining temperaturasi 1—3°, yezda 18—20°. Boltiq dengizi ning qirgʻoqqa yaqin qismlari noyabrdan aprel oyigacha muzlaydi. Boltiq dengizi yuzasida suvning shoʻrligi faqat gʻarbida 11‰, boshqa qismlarida 2—3‰ dan 6— 8‰ gacha. Boltiq dengizi da seld, chavaqbaliq, anchous, paltus, losos, olabugʻa ovlanadi. Botniya qoʻltigʻida tyulen bor. Boltiq dengizi Boltiqboʻyi mamlakatlarining eksportimportida va yoʻlovchilar tashishda katta ahamiyatga ega. Antropogen taʼsirlar natijasida ekologik ahvoli yomonlashgan. Asosiy portlari: SanktPeterburg, Tallin, Riga, Liyepaya, Ventspils, Klaypeda, Kaliningrad, Shchesin, GdanskGdinya, Rostok va boshqa Kurortlardan: Yurmala, Kolobjeg, Ustka va boshqa

**Boltiq dengizi** Shimoliy Yevropadagi dengizdir. Skandinaviya yarimoroli, Yevropa qitʼasi va Daniya orollari bilan oʻralgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qashqar tekisligi

**Qashqar tekisligi**, Tarim tekisligi — Xitoyning gʻarbiy qismida, Tarim daryosi havzasidagi tekislik. Tyanshan, Pomir, Kunlun va Beyshan togʻlari bilan oʻralgan. Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1200 km, maydoni 530 ming km²(Markaziy Osiyoda eng katta). Balandligi sharqdan gʻarbga 800 m dan 1500 m gacha koʻtarilib boradi. Qashqar tekisligining katta qismi Taklamakon qumli choʻli bilan band. Relyefining pastqam joylarida keng maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Tekislikning gʻarbiy qismida past qator tepalar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil (baʼzi joylarda kontinental, choʻl iqlimi), yozi issiq, qishi qisqa, sovuq va qorsiz. Oʻrtacha temperatura iyulda 26°, qishda —20° gacha. Yillik yogʻin 100 mm dan kam. Togʻlardan oqib keluvchi daryolar Qashqar tekisligiga chiqqach, sugʻorishga sarf boʻladi yoki qumga singib ketadi. Eng yirik daryolari: Tarim, Xoʻtan, Qashqar, Oqsuv, Koʻnchidaryo; sharqida Lobnor koʻli bor. Qashqar tekisligining aksari qismi boʻz tuproqlarda oʻsuvchi choʻlga xos oʻsimliklar bilan qoplangan. Daryo vodiylarida toʻqay oʻsimliklari oʻsadi. Vohalarda, togʻ etaklarida dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Qashqar tekisligining gʻarbi va shimoli-gʻarbida Qashqar, Oqsuv va Yorkend vohalari joylashgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |