Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chernigov viloyati

**Chernigov viloyati** (ukr. **Chernіgіvska oblast**) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 7-oktabrda tashkil etilgan. Maydoni 31,9 ming km². Aholisi 1199,1 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 22 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 31 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Chernigiv, Priluki, Nijin. Markazi — Chernigiv shahri

Chernigiv viloyati Dneprning chap irmogʻi — Desna daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi tekislik, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon qiya. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq. Yanvarning urtacha temperaturasi –6°, –8°; iyulniki 19–20°. Yiliga 500–600 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi — Desna. Mayda kul kup. Shimoliy qismida chimli podzol, qumli, qumloq, janubida qoratuproq tuproklar keng tarqalgan. Viloyat xududining 1/5 kismi oʻrmon (qaragʻay, grab, dub, juka). Oʻrmon va urmonli dasht hayvonlari uchraydi.

Viloyatda bir kancha neft konlari ochilishi natijasida neft, neftni qayta ishlash sanoati tarmoklari vujudga keldi. Chernigiv viloyati torf zaxiralari boʻyicha mamlakatda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Temirruda, fosforit, mergel konlari bor.

Yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik korxonalarining salmogʻi katta. Mashinasozlik va metallsozlikda qishloq xoʻjaligi mashinalari, yongʻinga qarshi asbobuskunalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqarish tajribaeksperimental, maxsus qirqish asboblari, taʼmirlash zavodlari ishlab turibdi. Kime va neft kimyosi sanoatlari („Ximvolokno“ ishlab chiqarish birlashmasi, plastmassa, lok va boʻyoq korxonalari) vujudga kelgan. Mebel, musiqa asboblari (pianino) ishlab chiqarish korxonalari, texnik qogʻoz fabrikasi bor. Yigʻma temirbeton konstruksiyalar, tunuka materiallar, gʻisht ishlab chiqariladi. Goʻsht, moysir, sut, shakarqand, pivo, kraxmalqiyom zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Sabzavotni qayta ishlash rivojlangan.

Viloyat qishloq xoʻjaligi kartoshka, don, qand lavlagi, uzun tolali zigʻir, sabzavot yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Chernigiv viloyatida foydalaniladigan yerlar viloyat hududining 70% ga yakinini tashkil etadi. Don, kartoshka, texnika va ozuqa ekinlari ekiladi. Yaylov va pichanzorlar 30%ga yaqin maydonni egallaydi.

Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernigiv viloyati uzunligi 900 km ga yakin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 4 ming km chamasida. Dnepr va Desna daryolarida kema qatnaydi. Havo yoʻli rivojlangan. 2 pedagogika institut, 8 muzey, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxona, 2 teatr bor.

## Manbalar
# Geodezik chiziq

**Geodezik chiziq** - yer sirtida istalgan joyda olingan ikki nuqta orasidagi chiziq. Shar yuzasida — katta doyra yoyi, silindr yon tomonining yuzasida — burama chiziq yoʻli, ellipsoid sirtida — ikkilanma egri chizigʻi boʻlib, uning har nuqtasiga tegib oʻtgan tekislik shu nuqtadagi yuzaga normal (tik) chiziqdan oʻtadi.

Yer shari va ellipsoid yuzasidagi bir nuqta paralleli radiusi g ning shu nuqtadagi geodezik azimuti sinusiga koʻpaytmasi shu G. ch. uchun oʻzgarmas miqdor boʻladi, yaʼni r6sina=c.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Geoid

**Geoid** (geo... va yun. eidos — koʻrinish) — okean suvlari tinch va muvozanatda turgan paytda yuzasini quruqlik tagidan fikran davom ettirishdan hosil boʻlgan Yer shakli. Geoid sirti Yer yuzasining har bir nuqtasida shovun chiziqqa perpendikulyar boʻladi. Geoid ustidagi quruqlik massasining tuzilishi va zichligini bilmay turib geoid yuzasining shaklini aniqlab boʻlmaydi. Shu bois geoid yuzasi oʻrniga unga juda yaqin boʻlgan kvazigeoid (soxta geoid, geoidsimon) ishlatiladi. Kvazigeoid yuzasini aniq-lashda geoid ustidagi quruklik massasining zichligini apiqlash shart emas. Bunda yuzalar farqi 2 m dan oshmaydi va geoid yuzasi deb yuritiladi.

## Adabiyotlar

Geoid
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim

**Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim** bir necha sunʼiy yoʻldoshlar tizimi boʻlib Yer shari boʻyicha geografik joylashuv nuqtasini avtonomik tarzda aniqlab berish vazifasini bajaradi. Maxsus elektron qabul qilivchi vositalar yordamida joyning geografik koordinatalarini (geografik kenglik, geografik uzunlik va geografik daraja) aniqlash imkonini yaratadi.

2011-yil oktyabrgacha boʻlgan vaqtda Amerika Qoʻshma Shtatlarining Global joylashuv tizimi va Rossiyaning GLONASS tizimlari toʻla funksional Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim hisoblanadi. Xitoy ham oʻzining mahalliy Beidou navigatsion tizimini 2020 yilgacha Compass nomi ostida global navigatsion tizimga aylantirish istagida

## Havolalar
# Global joylashuv tizimi

Har xil navigatsion tizimlarning orbitalarini solishtirish
**Global joylashuv tizimi** (**GJT**) (ing. - **GPS**) fazodagi sunʼiy yoʻldoshlar asosida taʼmilab berilgan sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim boʻlib, Yer sayyorasida va uning atrofida boʻlgan joylardagi vaqt va geografik koordinata aniqlash imkonini beradi. GJT ob-havoga bogʻliqmas ravishda berilgan nuqta atrofida 4 ta GJT sunʼiy yoʻldoshni toʻgʻri chiziq boʻyicha hech qanday toʻsiqlarsiz koʻra olish imkoni boʻlganda ishlay oladi. GJT Amerika Qoʻshma Shtatlari tomonidan ishlab chiqilib GJT qabul qilgichga ega boʻlgan barchaga tekin xizmat koʻrsatadi.
# GLONASS

**Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizimi** (**GLONASS) -** Rossiya sunʼiy yoʻldoshli navigatsion tizimi. Tizim yerning istalgan nuqtasidan foydalanish mumkin boʻlgan fuqarolik signallarini uzatadi, navigatsiya xizmatlari bepul va cheklovlarsiz, shuningdek, maxsus ilovalar uchun shifrlangan aniqlik signalini taqdim etadi.

Dastlab harbiy maqsadlarga ega boʻlgan GLONASS tizimi 1982 yilda raketa hujumidan ogohlantirish tizimi (MSRN) bilan bir vaqtda navigatsiya va quruqlik, dengiz, havo va kosmik foydalanuvchilarning cheksiz soni uchun vaqtni qoʻllab-quvvatlash uchun ishga tushirilgan.

Tizimning asosini 64,8 ° orbital balandlikda va 19 100 km orbital balandlikda uchta orbital tekislikda harakatlanadigan 24 ta sunʼiy yoʻldosh tashkil etadi . GPS tizimidan asosiy farqi shundaki, GLONASS sunʼiy yoʻldoshlari orbital harakatida Yerning aylanishi bilan rezonansga (sinxronlikka) ega emas, bu esa ularga katta barqarorlikni taʼminlaydi. Shunday qilib, GLONASS kosmik kemasining yulduz turkumi (SC) faol mavjud boʻlgan butun davrda qoʻshimcha tuzatishlarni talab qilmaydi.

GLONASSni ishlab chiqish Roskosmos , Akademik M. F. Reshetnev nomidagi Axborot yoʻldosh tizimlari OAJ va Rossiya kosmik tizimlari OAJ tomonidan amalga oshiriladi [3] . Rossiyada va xorijda GLONASS texnologiyalarini tijoratlashtirish va ommaviy joriy etishni taʼminlash uchun Rossiya Federatsiyasi Hukumatining 2009 yildagi qarori bilan „Navigatsiya faoliyati sohasidagi federal tarmoq operatori“ tashkil etilgan boʻlib, uning funktsiyalari PJSC ga yuklangan. Navigatsiya axborot tizimlari . 2012 yildan buyon ushbu funktsiyalar „Navigatsiya texnologiyalarini rivojlantirish va ulardan foydalanishni ragʻbatlantirish“ notijorat tashkiloti hamkorligiga oʻtkazilgan .
# Universal transvers Mercator proektsiyasi

UTM zonasi taʼrifi
**Universal transvers mercator** (UTM) (*Universal Transvers Mercator*) — bu xarita proyeksiyalari tizimi boʻlib, unda Yer yuzasi meridional yoʻnalishda 6 gradus kengligida choʻzilgan 60 ta zonaga boʻlinadi. Bu zonalarning har biri oʻzining markaziy meridianiga ega va koʻndalang Merkatorda alohida proyeksiyalanadi .

## Xususiyatlari

Gauss-Kruger proektsiyasidan farqli oʻlaroq, UTM 0,9996 miqyosli koeffitsientdan foydalanadi. Natijada, bu proyeksiyada bir ga teng masshtab koeffitsienti markaziy meridian chizigʻida emas, balki maʼlum masofada (taxminan 180 km) uning har ikki tomonida joylashgan. Shuning uchun olti graduslik zonadagi maksimal buzilish 0,1% dan oshmaydi.

Yana bir farq — zonalarning raqamlanishi. Bu yerda birinchi zonaning markaziy meridianining uzunligi 177 ° Vt.e) Shunday qilib, misol uchun Gauss-Kruger proyeksiyasidagi 7-zona 37-UTM zonasiga toʻgʻri keladi.

Koordinatalarni yozib olish tartibi ham har xil: Gauss-Kruger proyeksiyasida abtsissalar o‘qi shimolga, UTMda esa abtsissalar o‘qi sharqqa, ordinatalar o‘qi esa shimolga yo‘naltirilgan. Manfiy koordinata qiymatlarining oldini olish uchun janubiy yarimsharda abscissa qiymatiga 500 000 m, ordinata qiymatiga 10 000 000 m qoʻshib yoziladi.

## Tarixi

1942-1943-yillarda UTMga oʻxshash tizim nemis Vermaxti tomonidan ishlatilganligi haqida dalillar mavjud. Oʻsha paytdagi aerofotosuratlarda UTMREF yozuvlari va zonalarning harf-raqamli belgilari ham mavjud.

Zamonaviy shaklda UTM tizimi 1940-yillarda AQSh armiyasi muhandislari tomonidan ishlab chiqilgan. Kontinental Amerika Qoʻshma Shtatlari uchun Klark 1866-yil ellipsoidi mos yozuvlar ellipsoidi sifatida ishlatilgan. Er yuzasining qolgan qismida Xeyford ellipsoidi (*xalqaro ellipsoid* sifatida ham tanilgan) ishlatilgan. Tizim hozirda WGS84 ellipsoidiga asoslangan holda ishlatiladi.

## Alternativlar

Qutbli hududlarni koʻrsatish uchun UTM oʻrniga UPS tizimi ishlatiladi (inglizcha: *Universal Polar Stereographic coordinate system*), qutbli stereografik proyeksiyaga asoslangan tizm.

Rossiya va boshqa koʻplab mamlakatlarda geodeziya va kartografik ishlar uchun koʻndalang Merkator proyeksiyasiga asoslangan Gauss-Kruger proyeksiyasiga asoslamgan tizmdan qoʻllanadi.

Buyuk Britaniyada UTM dan tashqari *Ordnance Survey National Grid* proyeksiyasi ham qoʻllanadi, shuningdek Transvers Mercator ga asoslangan tizmdan ham qoʻllanadi..

## Manbalar

## Havolalar

* UTM zonasini qidirish
* Geodeziyadan UTMga konvertor
* UTM dan geodezik konvertorga
* UTM zonasining markaziy meridianini qidirish
* Google Xaritalar yordamida bepul ATS/LSD + GPS + UTM mapper
* AQSh Geologik tadqiqoti UTM Grid maʼlumotlar varaqasi (Wayback Machine saytida 2008-06-26 sanasida arxivlangan) 2008 Arxivnaya kopiya
* Milliy geodeziya xizmati (AQSh) UTM Utilities (Wayback Machine saytida 2022-11-24 sanasida arxivlangan)
* UTM zonalari
# Ellipsoid

Ellipsoidlar
**Ellipsoid** — markaziy simmetrik ikkinchi tartibli yopiq sirt. Ellipsni biror oʻqi atrofida aylantirilsa aylanma ellipsoid hosil boʻladi.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Hajm — WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## Yana q.

* Ellips
* Shar
* Geometriya

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Limb

**Limb** (lotincha limbus — hoshiya) — 1) shtrixlar bilan teng (mas, aylanani graduslar, minutlar va boshqalar) boʻlaklarga boʻlingan yassi metall halqa. L. — astronomik, geodezik, fizik va boshqa burchak oʻlchash asboblarining eng muhim qismi. Burchak oʻlchash asboblarida burchaklarni hisoblash uchun ishlatiladi; 2) Quyosh, Oy, Sayyora gardishining koʻrinadigan cheti.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sfera

Sfera
**Sfera** (qadimgi yunoncha: *σφαῖρα*) — barcha nuqtalari fazoning biror O nuqtasidan bir xil R masofada yotadigan berk sirt, O nuqta sfera markazi deyiladi. Sfera markazini uning biror nuqtasi bilan tutashtiruvchi R kesma sfera radiusi deyiladi. Sfera markazidan oʻtuvchi tekislik uni katta aylana boʻylab kesadi. Sferaga oʻtkazilgan urinma tekislik urinish nuqtasiga oʻtkazilgan radiusga tik boʻladi. Yuzi 4πR2 ga teng. Fazoning sfera bilan chegaralangan va uning markazini oʻz ichiga olgan qismi shar deyiladi. Sharning hajmi V — 4/3πR3 formula bilan ifodalanadi.

## Yana qarang

* Shar
* Aylana
* Geometriya

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dekart koordinatalar tizimi

Dekart koordinatalar tizimi
**Dekart koordinatalar tizimi** — tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq koordinatalar tizimi. Rene Dekart kiritgan (1637). Bir nuqta (koordinatalar boshi) dan oʻtadigan ikki WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 va WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 oʻq (tekislikda) yoki uch WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 va WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 oʻqdan (fazoda) iborat. Bunda koordinata oʻqlariga qoʻyiladigan uzunlik birliklari oʻzaro teng boʻladi. Koordinata oʻqlari oʻzaro tik boʻlgan Dekart koordinatalar tizimi toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi deb ataladi. Dekart koordinatalar tizimi deganda koʻpincha aynan shu tizim tushuniladi, umumiy Dekart koordinatalar tizimi esa affin koordinatalar tizimi deb ataladi.

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ekvator

Ekvator
**Ekvator** (lotincha: *aequator* — teng boʻluvchi), geografik ekvator, Yer ekvatori

1) Yer yuzasida qutblardan teng uzoqliqdan oʻtkazilgan katta aylana chiziq; Yerning aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan va uning markazidan oʻtuvchi yassi yuza bilan yer yuzasining kesishgan chizigʻi. Ekvator uzunligi 40 075 696 m. Ekvator Yer sharini ikkiga — Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga boʻladi. Geografik kengliklar Ekvatordan qutblarga tomon hisoblanadi. Ekvatorda kecha va kunduz doimo teng boʻladi. Quyosh Ekvator ustida har yili 2-marta — bahorgi teng kunlik va yozgi teng quk/shklarda zenitda boʻladi;

2) Osmon ekvatori — osmon sferasi barcha nuqtalarining olam qutblaridan 90° da joylashgan katta doirasi. Osmon Ekvator tekisligi Yer Ekvator tekisligiga parallel va kuzatish joyidan biror tomonda ufq tekisligiga 90° — (r burchak ostida qiya joylashgan, f — bu yerda joyning kengligi. Osmon Ekvator osmon sferasini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga ajratadi.

Ekvator liniyasi dunyoning shakli tufayli osmonga eng yaqin nuqtadir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |