# Fintech

**Fintex** (inglizcha: *FinTech* — *financial technology*) — moliyaviy xizmatlar koʻrsatishni takomillashtirish va avtomatlashtirish maqsadida qoʻllaniladigan texnologiyalar hamda innovatsiyalarning umumiy nomi. Fintex oʻz ichiga ham anʼanaviy bank tizimidagi raqamli oʻzgarishlarni, ham mutlaqo yangi moliyaviy instrumentlarni (kriptovalyutalar, neobanklar va boshqalar) oladi.

## Rivojlanish tarixi

Fintexning rivojlanishini uchta asosiy bosqichga boʻlish mumkin:

1. **FinTech 1.0 (1866–1967):** Transatlantik kabelning yotqizilishi va moliya tizimining globallashuvi.
2. **FinTech 2.0 (1967–2008):** Bankomatlarning paydo boʻlishi va banklararo raqamli tarmoqlarning (SWIFT) shakllanishi.
3. **FinTech 3.0 (2008–hozir):** Smartfonlar davri, kriptovalyutalar, P2P kreditlash va moliyaviy xizmatlarning ochiqligi (Open Banking).

## Asosiy yoʻnalishlar va texnologiyalar

Fintex sanoati quyidagi zamonaviy texnologiyalarga tayanadi:

* **Blokcheyn:** Markazlashmagan va xavfsiz tranzaksiyalar tarmogʻi.
* **Sun'iy intellekt va Big Data:** Mijozlar ehtiyojini bashorat qilish va kredit skoringi.
* **RegTech:** Moliyaviy qonunchilikka rioya qilishni avtomatlashtiruvchi texnologiyalar.

## Fintexning global iqtisodiyotga ta’siri

Fintex anʼanaviy moliya bozorlaridagi raqobatni kuchaytirib, xizmat koʻrsatish tannarxini sezilarli darajada pasaytirdi. Uning asosiy iqtisodiy ta'sirlari quyidagilardan iborat:

* **Moliyaviy inklyuzivlik:** Bank tizimi yetib bormagan hududlarda aholining mobil ilovalar orqali moliya bozoriga kirib kelishi.
* **Tranzaksion xarajatlar:** P2P (shaxsdan shaxsga) toʻlovlar va kriptovalyutalar vositasida xalqaro pul oʻtkazmalari narxining arzonlashishi.
* **Kreditlashning demokratlashuvi:** Sun'iy intellekt yordamida kichik biznes vakillariga muqobil kredit skoringi tizimlari orqali qarz mablag'lari ajratilishi.

## RegTech: Fintex va tartibga solish

Fintex sanoati rivojlanishi bilan davlatlar tomonidan tartibga solish (regulation) masalasi ham dolzarblashdi. RegTech (Regulatory Technology) — bu moliya muassasalariga qonunchilik talablariga rioya qilishni avtomatlashtirishda yordam beradi:

* **KYC (Know Your Customer):** Mijozlarni masofaviy identifikatsiya qilish va jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurash (AML).
* **Ochiq bank (Open Banking):** Banklar va uchinchi tomon provayderlari o'rtasida ma'lumotlar almashinuvini xavfsiz ta'minlash.

## Fintex sohasidagi risklar va xavfsizlik

Sohaning jadal oʻsishi oʻz navbatida yangi xavflarni ham keltirib chiqarmoqda:

1. **Kiberhujumlar:** Raqamli hamyonlar va bank platformalariga bo'ladigan xakerlik hujumlari.
2. **Ma'lumotlar maxfiyligi:** Shaxsiy moliyaviy ma'lumotlarning uchinchi shaxslarga sizib chiqishi.
3. **Tizimli risklar:** Fintex kompaniyalarining banklar bilan integratsiyalashuvi natijasida moliya tizimida paydo bo'lishi mumkin bo'lgan zanjirli inqirozlar.

### Fintex ekotizimi segmentlari

1. **Raqamli toʻlovlar:** Apple Pay, Google Pay va milliy tizimlar.
2. **Neobanklar:** An'anaviy binolarga ega boʻlmagan, faqat mobil ilova orqali ishlovchi banklar (masalan, Revolut, Chime).
3. **InsurTech:** Sugʻurta xizmatlarini raqamlashtirish.

## Iqtisodiy ahamiyati va risklar

Fintex moliyaviy xizmatlar tannarxini pasaytiradi va moliyaviy inklyuzivlikni (aholining moliya tizimidan foydalanish imkoniyatini) oshiradi. Biroq, kiberxavfsizlik va ma'lumotlar maxfiyligi asosiy risklar hisoblanadi.

Fintexning an'anaviy bank tizimidan afzalliklari| Xususiyat | An'anaviy banklar | Fintex platformalar |
| --- | --- | --- |
| Operatsiya tezligi | Bir necha kun | Bir necha soniya |
| Foydalanish qulayligi | Filialga borish talab etiladi | 24/7 mobil ilova orqali |
| Innovatsiyalar | Sekin (byurokratik) | Tezkor va moslanuvchan |

## Oʻzbekistonda Fintex rivoji

O'zbekistonda raqamli iqtisodiyotga o'tish doirasida Fintex sektori jadal rivojlanmoqda. QR-kod orqali toʻlovlar, masofaviy identifikatsiya va raqamli bank litsenziyalarining joriy etilishi bu sohadagi muhim qadamlardir.

## Manbalar

* Arner, D. W., Barberis, J., & Buckley, R. P. (2015). The Evolution of Fintech.
* Goldstein, I., Jiang, W., & Karolyi, G. A. (2019). To FinTech and Beyond.
* Oʻzbekiston Respublikasining "Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida"gi qonuni.