# Dars rejasi

**Dars rejasi**-bu oʻqituvchi tomonidan oʻqitish kursining batafsil tavsifi yoki dars uchun "oʻrganish traektoriyasi. Kundalik dars rejasi oʻqituvchi tomonidan sinfni oʻrganishga rahbarlik qilish uchun ishlab chiqiladi. Tafsilotlar oʻqituvchining xohishiga, oʻrganilayotgan mavzuga va talabalarning ehtiyojlariga qarab oʻzgaradi. Rejaga nisbatan maktab tizimi tomonidan qoʻyilgan talablar boʻlishi mumkin.Dars rejasi – bu muayyan darsni oʻtkazish boʻyicha oʻqituvchining qoʻllanmasi boʻlib, u maqsad (talabalar nimani oʻrganishi kerak), maqsadga qanday erishish (usuli, tartibi) va maqsad qanchalik toʻgʻri boʻlganligini oʻlchash usulini oʻz ichiga oladi va quyidagilarga erishildi (test, ish varagʻi, uy vazifasi va boshqalar).

Dars rejasi uchun bir necha usullar mavjud boʻlsada, koʻpchiligida quyidagi nomlarbilan bilan qabul qilingan. Quyidagi boʻlimlarga boʻlingan.

* *Darsning nomi*
* Darsnining borishi taqsimoti uchun zarur boʻlgan *vaqt jadvali.*
* Foydalanilgan koʻrgazmalar roʻyxati
* *Maqsadlar* roʻyxati, ular *xatti-harakat maqsadlari.*
* Talabalarni darsning koʻnikmalari yoki tushunchalariga eʼtibor qaratadigan *toʻplam*—bular rasm yoki modellarni koʻrsatish, yetakchi savollar berish yoki oldingi darslarni koʻrib chiqishni oʻz ichiga oladi;
* Darsni tashkil etuvchi voqealar ketma-ketligini, shu jumladan oʻqituvchining koʻrsatma kiritishini va kerak boʻlganda, yangi koʻnikma va gʻoyalarni mustahkamlash uchun talabalar tomonidan boshqariladigan amaliyotni tavsiflovchi *oʻquv komponenti taashkil etish;*
* Talabalarga mustaqil ravishda koʻnikmalar yoki bilimlarni kengaytirish imkonini beradigan *mustaqil ish amaliyoti haqida maʼlumot beradi;*
* *Xulosa*, bu yerda oʻqituvchi muhokamani yakunlaydi va savollarga javob beradi;
* *Baholash* komponenti, koʻrsatma berilgan koʻnikmalar yoki tushunchalarni oʻzlashtirish uchun test—javob berish uchun savollar toʻplami yoki amal qilish kerak boʻlgan koʻrsatmalar toʻplami;
* Darsning xavflari va ularni minimallashtirish boʻyicha koʻrilgan choralar hujjatlashtirilgan *xavfni baholash;*
* Oʻqituvchi darsning oʻzi haqida fikr yuritish uchun foydalanadigan *tahlil* komponenti—masalan, nima ishlagan va nimani yaxshilash kerak;
* *Davomiylik* komponenti oldingi dars mazmunini koʻrib chiqadi va aks ettiradi.

### Darsda Gerbart usulidagi yondashuv:

1. Tayyorgarlik va koʻrsatma: Bu oʻquvchining oldingi bilimlari bilan bogʻlash, bolalarning qiziqishini uygʻotish va ularning his-tuygʻularini jalb qilish orqali bolalarni dars mazmuniga tayyorlash va undashga tegishli. Bu bolaning ongini yangi bilimlarni olishga tayyorlaydi. „Oʻquvchilarning qaerdaligini bilish va ular qaerda boʻlishga harakat qilishlari kerakligini bilish yaxshi oʻqitishning ikkita asosiy shartidir.“ Darslar quyidagi tarzda boshlanishi mumkin:
2. a) Ikki yoki uchta qiziqarli, ammo tegishli savollar b)Rasm/lar, diagramma yoki modelni koʻrsatish c) Vaziyat Maqsad bayoni: Darsning diqqat markazini aniq, ixcham bayonotda eʼlon qilish, masalan, „Bugun biz oʻrganamiz. . .“
3. Taqdimot va ishlab chiqish: Haqiqiy dars shu yerda boshlanadi. Bu bosqich talabalarning yaxshi faolligini oʻz ichiga olishi kerak. Oʻqituvchi turli xil vositalardan, masalan, savollar, rasmlar, tushuntirishlar, koʻrgazmalar, koʻrgazmali va sensorli vositalardan foydalanadi. Axborot va bilim berilishi, tushuntirilishi, oshkor etilishi yoki taklif qilinishi mumkin. Quyidagi tamoyillarni yodda tutish kerak.
4. a) Tanlash va boʻlinish printsipi: Ushbu mavzu turli boʻlimlarga boʻlinishi kerak. Oʻqituvchi, shuningdek, oʻzi qancha aytishi va oʻquvchilarning oʻzlari bilishi kerakligi haqida qaror qabul qilishi kerak.
5. b) Ketma-ket va ketma-ketlik usullari: Oʻqituvchi oldingi va keyingi bilimlarning oʻquvchilarga tushunarli boʻlishini taʼminlashi kerak.
6. c)Gʻoliblik va integratsiya usullari: Oxir oqibat, qismlarni ajratish butunlikni tushunishga yordam berish uchun ularning kombinatsiyasi bilan kuzatilishi kerak.
7. Assotsiatsiyani taqqoslash: har doim yangi gʻoyalar yoki bilimlarni mos usuli misollar keltirish va tegishli tushunchalar bilan taqqoslash orqali kundalik hayot vaziyatlari bilan bogʻlash maqsadga muvofiqdir. Bu qadam printsiplarni oʻrnatish yoki taʼriflarni umumlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
8. Umumlashtirish usuli: Bu tushuncha oʻrganilgan bilimlarni tizimlashtirish bilan bogʻliq. Taqqoslash va qarama-qarshilik umumlashtirishga olib keladi. Oʻquvchilarning oʻzlari xulosa chiqarishlariga harakat qilish kerak. Bu oʻquvchilarning oʻz fikrlashi, mulohaza yuritishi va tajribasiga olib kelishi kerak.
9. Qoʻllash usuli: Oʻrganilgan tamoyillarni yangi vaziyatlarda oʻylash va qoʻllash uchun yaxshi aqliy faoliyat talab etiladi. Bilim foydalanishga topshirilsa va tekshirilsa, aniq boʻladi va oʻquvchi aqliy tarkibining bir qismi boʻladi.
10. Takrorlash usuli: Dars rejasining oxirgi bosqichida oʻqituvchi oʻquvchilar mavzuni tushungan yoki tushunmaganligini aniqlashga harakat qiladi. Bu darsning samaradorligini baholash/baholash uchun talabalarga dars mazmuni boʻyicha savollar berish yoki oʻquvchining tushunish darajasini tekshirish uchun qisqa maqsadlar qoʻyish orqali qoʻllanadi; masalan, diagrammadagi turli qismlarni belgilash va hokazo.

### Dars oʻtish usullari va rejalari

Yaxshi ishlab chiqilgan dars ishlanmasida oʻquvchilarning qiziqish va ehtiyojlari oʻz aksini topadi. U taʼlim sohasidagi eng yaxshi tajribalarni oʻz ichiga oladi. Dars rejasi oʻqituvchining taʼlim falsafasi bilan bogʻliq boʻlib, oʻqituvchining fikriga koʻra, talabalarni tarbiyalash maqsadi.

Namuna, oʻrta ingliz tili dasturining dars rejalari odatda toʻrtta mavzu atrofida. Ular adabiy mavzu, til va kompozitsiya elementlari, adabiyot tarixi va adabiy janrdir. Keng, tematik dars rejasi afzalroq, chunki u oʻqituvchiga turli xil tadqiqot, yozish, nutq va oʻqish topshiriqlarini yaratishga imkon beradi. Bu oʻqituvchiga turli xil adabiyot janrlarini oʻrgatishda yordam beradi va videotasmalar, filmlar va teledasturlarni oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, u adabiyot va ingliz tilini birgalikda oʻqitishni osonlashtiradi. Xuddi shunday, tarix darslarining rejalari mazmunga (tarixiy aniqlik va asosiy maʼlumotlar), analitik fikrlashga, iskala va dars tuzilishining amaliyligiga va taʼlim maqsadlariga erishishga qaratilgan. Maktab talablari va oʻqituvchining shaxsiy didi, shu tartibda dars rejasiga qoʻyiladigan aniq talablarni belgilaydi. Bu talablar oʻquvchilar va talabalrda turli usullarda qoʻllanadi. Turlicha tushuncha va fikr bildiradi.

*Asosiy* dars rejasi bilan deyarli bir xil formatga mos keladi, lekin bir necha kun yoki hafta davom etishi mumkin boʻlgan butun ish birligini qamrab oladi. Zamonaviy konstruktivistik oʻqitish uslublari individual dars rejalarini talab qilmasligi mumkin. Birlik rejasi muayyan maqsadlar va vaqt jadvallarini oʻz ichiga olishi mumkin, ammo dars rejalari talabalar ehtiyojlari va oʻrganish uslublariga moslashgani uchun yanada faol boʻlishi mumkin. Zamonaviy usullardan keng foydalanish kerak.

Yangi usuldagi darsni rejalashtirish-bu toʻliq rasmni taqdim etadigan oʻquv faoliyatini toʻgʻri tanlash. Birlikni rejalashtirish-bu mavzuni tizimli tartibga solish. „Birlik rejasi – bu metodologiya va mazmundan iborat maqsadlarga erishish uchun bogʻlangan bir qator oʻrganish tajribasini oʻz ichiga olgan rejadir“ bu rejaga Samford usuli deb nom berilgan. „Birlik-bu rejalashtirish, rejalarni bajarish va natijalarni baholashni oʻz ichiga olgan oʻqituvchi rahbarligidagi bir guruh oʻquvchilar tomonidan hamkorlikda ishlab chiqilgan markaziy muammo yoki maqsad atrofida turli xil faoliyat, tajriba va taʼlim turlarini tashkil etish“ (Taʼlim lugʻati).

Birlik rejasining mezonlari:

1. Oʻquvchining ehtiyojlari, imkoniyatlari, qiziqishlari hisobga olinishi kerak.
2. Talabaning mustahkam psixologik bilimlari asosida tayyorlangan.
3. Yangi taʼlim tajribasini taqdim eting; tizimli, lekin moslashuvchan.
4. Oʻquvchining diqqatini oxirigacha ushlab turing.
5. Oʻquvchining ijtimoiy va jismoniy muhiti bilan bogʻliq.
6. Talaba shaxsini rivojlantirish.

Shuni taʼkidlash kerakki, darsni rejalashtirish dars rejasi shablonini toʻldirish emas, balki fikrlash jarayonidir. Dars rejasi koʻk rangli bosma, harakatlar uchun qoʻllanma xaritasi, sinfdagi oʻquv faoliyatining toʻliq jadval, tushunchalar, koʻnikmalar va malaka hosil qilishda munosabatlarni oʻrgatishning usullariga, tizimli yondashuvi sifatida koʻzda tutilgan.

Dars rejasini tuzishda birinchi navbatda maqsadni, yaʼni butun dars uchun maqsad bayonini yaratish kerak. Ob’ektiv bayonning oʻzi oʻquvchilar dars oxirida nima qila olishiga javob berishi kerak. Maqsad butun dars rejasini boshqaradi. Dars rejasi mavjudligining sababi oʻqituvchi dars rejasining maqsadlari oʻquvchilarning rivojlanish darajasiga mos kelishini taʼminlashi kerak. Oʻqituvchi, shuningdek, oʻquvchilarning yutuqlaridan umidlari katta ekanligini, ishonchi koʻp ekanligini singdira olishi va adtoydil xoxlashini uqtirishi lozim.

### Dars ishlanmalarini yetkazib berish

Kanada taʼlim kengashi tomonidan oʻqitish jarayonining samaradorligini oshirish uchun quyidagi koʻrsatmalar ishlab chiqilgan:

* Oʻqitishning boshida talabalarga taqdim etiladigan didaktik koʻrgazmalarning umumiy rasmini taqdim etadi. Koʻrgazmalarni taqdim etishda iloji boricha koʻproq didaktik va texnik qurollardan va turli xil tanish misollardan foydalanish. Materialni mantiqiy tarzda va mazmunli birliklarda taqdim etilishi uchun tartiblang. Talabalar uchun allaqachon tanish boʻlgan atama va tushunchalardan foydalanishga harakat qiling.

* Oʻquv vaziyati va baholash holati oʻrtasidagi oʻxshashlikni maksimal darajada oshiring va tegishli oʻquv amaliyotini taʼminlang. Talabalarga topshiriqlar orqali uyga qaytganlarida darhol yangi koʻnikmalaridan foydalanish imkoniyatini bering. Darsning muhimligi haqida xabar bering, ularning motivatsiyasi darajasini oshiring va yangi tarkibni muvaffaqiyatli yakunlagan va birlashtirgan talabalar uchun mukofotlarni rejalashtirish orqali chetga chiqish xatti-harakatlarini nazorat qiling. Taʼlim samaradorligini saqlab qolish uchun baholash adolatli va erishish mumkin boʻlishi kerak.

* Motivatsiya kognitiv qobiliyatning har qanday oʻsishidan mustaqil ravishda taʼlim natijalariga taʼsir qiladi. Oʻquv motivatsiyasiga vijdonlilik kabi individual xususiyatlar va oʻquv muhiti taʼsir qiladi. Shuning uchun imkon qadar real topshiriqlarni berishga harakat qilish muhimdir. Talabalar oʻz tezligida va toʻgʻri javoblar darhol mustahkamlanganda, ehtimol tez „Yaxshi bajarilgan“ bilan oʻrganishadi. Koʻpgina Z avlod oʻquvchilari uchun texnologiyadan foydalanish oʻrganishni ragʻbatlantirishi mumkin. Simulyatsiyalar, oʻyinlar, virtual olamlar va onlayn tarmoq allaqachon oʻquvchilarning qanday oʻrganishi va oʻrganish tajribasini ishlab chiqish va etkazib berishni inqilob qilmoqda. Yuqori vizual va interfaol muhitda chuqur tajribaviy oʻrganishga shoʻngʻigan oʻquvchilar ushbu tajribaga intellektual ravishda jalb qilinadilar.

* Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, oʻquvchilar ongida oʻrganishga boʻlgan ehtiyojni (Nima uchun men oʻrganishim kerak, haqiqatga mos keladigan maqsad) yaratish muhimdir. Shundagina oʻquvchilar oʻtkazilgan „qanday va nimani oʻrganish“ qismini oʻqituvchidan idrok etishlari mumkin. Shuningdek, oʻquvchilarning oʻquv muhitida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan voqealar va xatti-harakatlar oqibatlari toʻgʻrisida kutishlarini aniqlashga yordam beradigan koʻplab maʼlumotlarni taqdim eting. Masalan, differensial tenglamalar boʻyicha malakali boʻlishni oʻrganayotgan talabalar stressli vaziyatlarga, yuqori oʻqish yuklariga va qiyin muhitga duch kelishlari mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bunday sharoitlarning salbiy taʼsirini talabalarga nima boʻlishi mumkinligini oldindan bilish va ularni boshqarish koʻnikmalari bilan jihozlash orqali kamaytirish mumkin.

#### Sinfni boshqarish va dars oʻtish usullari.

Ishonchli dars rejasini tuzish sinfni boshqarishning muhim qismidir. Buning uchun samarali strategiyalarni sinfga, talabalarga va umumiy muhitga kiritish qobiliyati talab etiladi. Dars rejalarining koʻp turlari va ularni yaratish usullari mavjud. Oʻqituvchilar jamoaviy ishtirok etadigan talabalarni oʻz ichiga olgan rejalar tuzish orqali guruh sharoitida tanqidiy fikrlashni ragʻbatlantirishlari mumkin. Vizual strategiyalar sinfni boshqarishda yordam beradigan dars rejalariga bogʻlangan yana bir komponentdir. Ushbu vizual strategiyalar turli xil talabalarga oʻzlarining oʻquv tuzilmalarini oshirishga yordam beradi va, ehtimol, ularning materialni yoki dars rejasidagi narsalarni umumiy tushunishlariga yordam beradi. Ushbu strategiyalar, shuningdek, imkoniyati cheklangan talabalarga yanada samaraliroq oʻrganish imkoniyatini beradi. Oʻqituvchilar sinfni boshqarish va talabalarni qoʻllab-quvvatlash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan keng koʻlamli strategiyalarni amalga oshirishlari kerak. Ular oʻzlarining maxsus sinflari, oʻquvchilar turi, oʻqitish uslubi va boshqalar uchun darsni rejalashtirishga kiritish uchun eng yaxshi strategiyalarni topishlari va ulardan oʻz foydalari uchun foydalanishlari kerak. Agar oʻqituvchi darsni toʻgʻri rejalashtirgan boʻlsa, sinf yaxshiroq boʻladi, chunki u talabalar uchun tuzilmani taʼminlaydi. Dars vaqtidan unumli foydalana olish asosiy dars rejalarini tuzish bilan birga keladi.

#### Oʻquvchilarga savol va topshiriqlarni berish.

Topshiriqlar sinfda yoki keyingi dars davrida bajarilishi kerak boʻlgan uy vazifalari. Bu vazifalar muhim ahamiyatga ega, chunki ular oʻquv kursi talabalarga maqsad qoʻyish, unga erishish uchun kuch va jiddiy akademik kontekstlarda qatnashishga qiziqishni taʼminlashga yordam beradi, chunki ular akademik kurs ishlarida qatnashish uchun zarur boʻlgan mazmun va koʻnikmalarga ega boʻladilar.

Yangi usullarni qoʻllash.

* Butun sinf—oʻqituvchi butun sinfga maʼruza qiladi va sinfni sinfdagi muhokamalarda birgalikda ishtirok etadi.
* Kichik guruhlar—talabalar uch yoki toʻrt kishidan iborat guruhlarda topshiriqlar ustida ishlaydi.
* Seminarlar—talabalar bir vaqtning oʻzida turli vazifalarni bajaradilar. Seminar mashgʻulotlari dars rejasiga moslashtirilgan boʻlishi kerak.
* Mustaqil ish—talabalar topshiriqlarni yakka tartibda bajaradilar.
* Tengdoshlarni oʻrganish—talabalar bir-birlaridan oʻrganishlari uchun birgalikda, yuzma-yuz ishlaydi.
* Shartnoma ishi—oʻqituvchi va talaba talaba belgilangan muddatgacha maʼlum miqdordagi ishni bajarishi kerakligi toʻgʻrisida shartnoma tuzadi.

Ushbu topshiriq toifalari (masalan, tengdosh oʻrganish, mustaqil, kichik guruhlar) oʻqituvchining oʻquvchi va sinfning materialni tushunishi haqida maʼlumot beradigan baholash oʻlchovlarini tanlashiga rahbarlik qilish uchun ham ishlatilishi mumkin. Biggs (1999) tomonidan muhokama qilinganidek, oʻqituvchi qaysi turdagi topshiriqni tanlashda talabalarga koʻproq foyda keltirishi mumkin boʻlgan qoʻshimcha savollarni koʻrib chiqishi mumkin. Bularga quyidagilar kiradi:

* Har xil qiyinchilik darajasidagi topshiriqlarni tanlashdan oldin talabalar qanday oʻrganish darajasiga ega boʻlishlari kerak?
* Oʻqituvchi oʻquvchilar topshiriqni bajarish uchun qancha vaqt sarflashlarini xohlaydi?
* Oʻqituvchi talaba bahosi va fikr-mulohazalarini bildirishi uchun qancha vaqt va kuch sarflaydi?
* Topshiriqdan maqsad nima? (masalan, talabalarning oʻrganishini kuzatish; talabalarga tushunchalarni amalda qoʻllash uchun vaqt berish; guruh jarayoni yoki mustaqil tadqiqot kabi tasodifiy koʻnikmalarni mashq qilish)
* Topshiriq dars rejasining qolgan qismiga qanday mos keladi? Topshiriq mazmuni bilimini tekshiradimi yoki yangi kontekstda qoʻllashni talab qiladimi?
* Dars rejasi maʼlum bir doiraga mos keladimi? Masalan, Umumiy asosiy dars rejasi (Wayback Machine saytida 2021-10-22 sanasida arxivlangan) .

## Yana qarang

* Oʻquv dasturi
* Oʻquv rejasi
* Bloom taksonomiyasi
* Oʻquv materiallari
* Hech bir bola orqada qolmagan

## Manbalar

## Adabiyoti

* Ahrenfelt, Yoxannes va Neal Uotkin. *Oʻqitishning asosiy koʻnikmalari uchun 100 ta gʻoyalar (uzluksiz bir yuz).* Nyu-York: Continuum, 2006-yil.
* 978-0-673-15122-3
* 978-0-03-008171-2
* Serdyukov, Piter va Rayan, Mark. *Samarali dars rejalarini yozish: 5 yulduzli yondashuv.* Boston: Allyn va Bekon, 2008.
* Salsbury, Denis E. va Melinda Schoenfeldt. *Darsni rejalashtirish: K-11 sinflari uchun tadqiqotga asoslangan model.* Aleksandriya, VA: Prentice Hall, 2008-yil.
* Skowron, Jenis. *Kuchli darsni rejalashtirish: har bir oʻqituvchi samarali oʻqitish boʻyicha qoʻllanma.* Ming Oaks, Kaliforniya: Corwin Press, 2006-yil.
* Tompson, Julia G. *Birinchi yil oʻqituvchisi uchun omon qolish boʻyicha qoʻllanma: Har bir maktab kunining qiyinchiliklarini hal qilish uchun foydalanishga tayyor strategiyalar, vositalar va tadbirlar (JB Ed: Survival Guides).* San-Fransisko: Jossey-Bass, 2007-yil.
* Tileston, Donna E. Uoker. *Har bir oʻqituvchi oʻqitishni rejalashtirish haqida bilishi kerak* boʻlgan narsalar Ming Oaks,CA:Corwin Press, 2003-yil.
* Boʻri, Shoshana. *Sizning eng yaxshi yilingiz!* *Maqsadli rejalashtirish va sinfni samarali tashkil etish boʻyicha qoʻllanma (oʻqitish strategiyalari).* Nyu-York: Oʻqitish strategiyalari, 2006 yil.