Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Afgʻonistonda taʼlim

**Afgʻonistonda taʼlim** — mamlakatdagi K–12 va oliy taʼlim tizimini qamrab oladi. Mazkur soha Afgʻoniston taʼlim vazirligi hamda Afgʻoniston oliy taʼlim vazirligi tomonidan tartibga solinadi. 2021-yil holatiga koʻra, Afgʻonistonda qariyb 10 million nafar oʻquvchi-talabalar va 220 000 nafar oʻqituvchi faoliyat yuritgan. Shunga qaramay, mamlakatda hamon yangi maktablar va malakali kadrlarga ehtiyoj yuqoriligicha qolmoqda.

2021-yil avgust oyida Tolibon hokimiyatga kelganidan soʻng, qizlar uchun oʻrta taʼlim olish taqiqlandi. Biroq ayrim provinsiyalarda qizlar uchun oʻrta maktablar hamon oʻz faoliyatini davom ettirmoqda. 2022-yil dekabr oyida Tolibon maʼmuriyati ayollar uchun oliy taʼlim olishni ham chekladi, bu qaror xalqaro hamjamiyat tomonidan keskin qoralandi. 2023-yil dekabrida BMT barcha yoshdagi qizlarning diniy maktablarda tahsil olishi mumkinligi haqidagi xabarlarni oʻrganishga kirishdi. 2024-yil noyabr holatiga koʻra, mamlakatning ayrim hududlarida ayollarga diniy taʼlim maskanlarida stomatologiya va hamshiralik kabi yoʻnalishlarda oʻqishga ruxsat berilgan.

Taʼlim vaziri Noorullah Munirning maʼlumotlariga koʻra, Afgʻonistondagi 20 000 ta rasmiy maktabning 9 000 tasi yaroqsiz holatda, 5 000 tasining binosi mavjud emas, qolgan 4 000 tasi esa kapital taʼmirlashga muhtoj. Mamlakatda majburiy taʼlim toʻqqizinchi sinfgacha etib belgilangan boʻlib, oʻquv yili ikki semestrdan iborat (martdan yanvargacha). 2021-yilgi hokimiyat almashinuvidan soʻng Afgʻoniston Islom Amirligi rasmiylari oʻsmir qizlar uchun oʻrta taʼlimni toʻxtatib qoʻydi.

2001-yilda Tolibon rejimi agʻdarilgach, taʼlim tizimida sezilarli ijobiy oʻzgarishlar kuzatilgan edi. 2001-yilda maktabga boruvchilar soni 1,2 million kishini (shundan 50 000 nafardan kamrogʻi qizlar) tashkil etgan boʻlsa, 2013-yilga kelib bu koʻrsatkich 8,2 millionga (3,2 million nafari qizlar) yetdi. 2017-yilda qizlarning maktabga jalb etilish darajasi 39% ni tashkil etdi (2003-yilda 6%). Savodxonlik darajasi 2001-yildagi 8% dan 2021-yilda 43% gacha koʻtarildi.

Afgʻonistondagi yirik universitetlar sirasiga Kobul universiteti, Kobul politexnika universiteti, Al-Beruniy universiteti, Kardan universiteti, Balx universiteti, Hirot universiteti, Nangarhor universiteti, Shayx Zayd universiteti, Qandahor universiteti, Bost universiteti, Paktiya universiteti, Qunduz universiteti, Badaxshon universiteti va Gʻazni universiteti kiradi. Afgʻoniston Amerika universiteti 2021-yildan buyon faoliyatini toʻxtatgan.

## Manbalar

## Havolalar
# Aruba

**Aruba** — Janubiy Amerikaning shimoliy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Shamolsiz orollar toʻdasiga kiradi. Maydoni 190 km². Balandligi 188 metrgacha. Aholisi 67 ming kishi (1991), asosan negrlar va mulatlar. Niderlandiya Antil orollari tarkibidadir. 1986-yil 1-yanvardan qisman oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilgan. Neftni qayta ishlash sanoatining yirik markazi. Bosh shahri — **Oranestad**. Vulkani orol. Riflar bilan oʻralgan. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperaturasi 26 — 28°. Yogʻin 500 — 600 mm. Kserofit buta oʻsimliklari oʻsadi. Iqtisodining asosini neftni qayta ishlash sanoati tashkil etadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Levkipp

| Leucippus |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
Mil.avv. V asr Abderra |
| Vafoti |
Mil.avv. V asr |
| Fuqaroligi | Milet |

**Levkipp** (Leukippos) (miloddan avvalgi V asr) — yunon faylasufi, antik atomistik taʼlimot asoschilaridan biri. Fanga mutlaq boʻshliq va bu boʻshliqda harakat qiladigan atomlar hamda mexanik zaruriyat tushunchalarini kiritgan. Uning fikricha, olamda barcha narsalar eng mayda, oddiy boʻlinmas zarralar — atomlar va boʻshliqdan tashkil topgan. Borliq va yoʻqlik bir vaqtda mavjud, ularning ikkisi ham narsalarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin. Atomlar borliq sifatida mohiyatan zich va toʻla, ular boʻshliqda harakat qiladi. Boʻshliq borliq emas, ammo u ham borliq kabi mavjud. Atomlar xilma-xil, doimo harakatlanuvchi unsurlardan tashkil topgan boʻlib cheksiz shakllarda namoyon boʻladi hamda doimo oʻzgarib, paydo boʻlib turadi. Levkippning atomistik qarashlarini Demokrit davom ettirdi va rivojlantirdi.

## Manbalar
# Reliktiv nurlanish

**Reliktiv nurlanish** (lotincha: *relictum* — qoldiq; boshqa nomlari: **qoldiq nurlanish**, **kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi**) — kosmik elektromagnit nurlanish. Reliktiv nurlanish intensivligi va spektri mutlaq qora jismning 2,7 K bilan nurlanishiga mos keladi. Reliktiv nurlanishning mavjudligi toʻgʻrisida birinchi marta 1948-yilda amerikalik olim George Gamow (1904—68), „qaynoq Koinot“ nazariyasida tilga olgan. Bu modelga koʻra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlar paydo boʻlguncha) oʻta zich va qaynoq (oʻta yuqori haroratli) boʻlgan. Bu harorat vodoroddan geliyni sintezlovchi yadro reaksiyalarining boʻlishi uchun yetarli boʻlgan. Sintez tufayli fazo oʻta zich elektromagnit nurlanish bilan toʻyingan boʻlib, kuchsiz qoldiqlari reliktiv nurlanish koʻrinishida kuzatiladi. Reliktiv nurlanishni 1965-yilda Arno Penzias va Robert Wilson 7,35 sm toʻlqin uzunligida kashf etganlar.

Keyinchalik Koinot kengayish natijasida soviy boshlagan. „Boshlangʻich“ vaqtdan bir necha yuz ming yil keyin atrof muhitning temperaturasi 3000—4000K gacha pasaygan, zichlik esa r=10~20 g/sm3 boʻlgan. Shu paytdan boshlab kimyoviy elementlar paydo boʻla boshlagan. Kengayish hozirgi kungacha davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham oʻzidagi modda kabi sovimoqda, degan xulosa chiqadi. Hozirgi zamonga f=1010 yil boʻlgan; Koinotning hozirgi zichligi r=10~2’ g/sm3 deb olinsa, Koinot harorati 2,7 K boʻlgan reliktiv nurlanishni sochib turishi kerak. Darhaqiqat, 1965-yilda Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K haroratli reliktiv nurlanishni, yaʼni 7,35 sm toʻlqin uzunlikdagi radio nurlanishni qayd etdi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Abraham Maslou

## Abraham Maslou

Abraham Xorld Maslou  (1-aprel 1908-yil —— 8-iyun) amerikalik psixolog boʻlib, Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasini yartashish orqali mashxurlikga erishgan. Uning bu nazaryasi insonlarning ehtiyojlarini dastlabki fiziolagik bosqichidan (nafas olish, oziqlanish, dam olish va boshqalar) to eng soʻngi *oʻz-oʻzini faollashtirish* (self-actualization) bosqichigacha boʻlgan oʻzgarish bosqichlarini aks ettirgan. Maslou pisxoloqiya professori sifatida *Brandeis University*, *New School for Social Research* va *Columbia University* larda ishlagan. Shuningdek Maslou 2002-yilda chop etilgan Review of General Psychology maʼlumotlariga koʻra XX arsning emg koʻp tilga olingan psixolog olimlari orasida 10-oʻrinni egalladi.
# Artel

**Artel** — fuqarolarning birga xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda artel atamasi mehnat jarayonlarini birga bajarish uchun tuzilgan shirkatlarga (baliq ovlash, qishloq xoʻjaligi artellari yoki oʻz aʼzolari mehnatini umumlashtirmay, qisman ishlab chiqarish vositalariga egalikni birlashtiruvchi uyushmalarga nisbatan qoʻllanadi. SSSRda yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi tovar ishlab chiqaruvchilar xoʻjaliklari (hunarmandlar, kosiblar va boshqalar) 20-yillarning boshidan ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirish asosida sotsialistik xoʻjalik yuritish yoʻliga oʻtkazilgan va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, baliqchilik artellari kabi jamoa xoʻjaliklari tuzilgan edi. Ularning ishlab chiqarish rejalari davlat xalq xoʻjaligi rejasiga kiritilar edi. 1980-yillar oxirida yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanishga doir qonunlar qabul qilingach, bunday artellar oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Hozir baliq ovlash, oltin izlash, kasanachilik, maishiy xizmat koʻrsatish sohalarida qisman artellar saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Édith Piaf

| Édith Piaf |
| --- |
|  Édith Piaf (1962) |
| Umumiy maʼlumot |
| Tavalludi |
Édith Giovanna Gassion 19-dekabr 1915-yil Parij, Fransiya |
| Vafoti |
11-oktyabr 1963-yil(1963-10-11) (47 yoshda) Grasse, Fransiya |
| Janrlar |
Kabare Torch song Shanson |
| Faoliyat yillari |
1935–1963 |
| Fuqaroligi |  Fransiya |
| Turmush oʻrtogʻi | Jacques Pills va Théophanis Lamboukas |
| Amplua |
qoʻshiqchi, qoʻshiq yozuvchi, aktrisa |

**Édith Piaf** (edit pjaf; talaffuzi: *Edit Piaf*; kir. **Эдит Пиаф**; 19-dekabr 1915 – 11-oktabr 1963), asl ismi — **Édith Giovanna Gassion** (talaffuzi: *Edit Jovanna Gasyon*), fransuz qoʻshiqchisi va aktrisa boʻlgan. Piaf Fransiyaning milliy divasiga va eng taniqli xalqaro yulduzlaridan biriga aylangan. Piaf ashulalari uning hayotini aks ettirib, shanson va balladalarida sevgi, yoʻqotish va qaygʻu haqida kuylanadi. Eng mashhur qoʻshiqlari sirasiga „La Vie en rose“ (1946), „Non, je ne regrette rien“ (1960), „Hymne à l'amour“ (1949), „Milord“ (1959), „La Foule“ (1957), „l’Accordéoniste“ (1955) va „Padam … Padam …“ (1951) kiradi.

## Manbalar

## Havolalar

* Edith Piaf and her Paris
* Édith Piaf IMDbda
# Villa

**Villa** (lot. villa — qoʻrgʻoncha, yermulk) — shahar tashqarisidagi katta bogʻli hovli-joy. Dastlab Italiya (mil. av. 3-a)da barpo etilgan. V.ning villa rustica — turar joy va xoʻjalik qurilishlaridan iborat boʻlgan meʼmoriy majmua, villa urbana — dam olish va koʻngil ochar maskan, shuningdek atrofi bog bilan oʻralgan koʻshk, haykal va favvorali yirik turlari keng tarqalgan. XIX asrda V.lar katta shahar va shahar atrofida, shuningdek xushmanzara joylar, mahalliy dam olish maskanlarida imtiyozli ravishda qurilgan bogʻli, shinam xususiy uylardan iborat boʻlgan. XX asrdan — alohida qurilgan kam (1, 2, 3) qavatli shinam uy binosi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Charles Fourier

| Charles Fourier |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
François Marie Charles Fourier 7-aprel 1772-yil Besançon, Fransiya qirolligi |
| Vafoti |
10-oktyabr 1837-yil(1837-10-10) (65 yoshda) Parij, Fransiya qirolligi |
| Fuqaroligi | Fransiya |

**François Marie Charles Fourier** (talaffuzi: *Fransua Mari Sharl Furye*; 1772-yil 7-aprel, Besançon, Fransiya qirolligi — 1837-yil 10-oktyabr, Parij, Fransiya qirolligi) — fransuz faylasufi va sotsiologi, utopik sotsialist. Burjua tuzumini tanqid qilib, boʻlajak jamiyat rejasini ishlab chiqqan. Uningcha, inqirozni boshidan kechirayotgan sivilizatsiyalashgan jamiyat oʻrniga uygʻunlikka asoslangan, insonning barcha qobiliyatlari namoyon boʻladigan oliy ijtimoiy tuzum keladi. Bu jamiyatning boshlangʻich yacheykasi sanoat va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini birlashtiruvchi „falanga“ (juda katta jamoa) lardir. Fourierga koʻra, sotsialistik gʻoyalarni tinch yoʻl bilan targʻib qilish orqali yangi jamiyat qaror topadi. Asosiy asarlari: „Toʻrt harakat va mushtarak takdirlar nazariyasi“ (1808), „Jahon birligi nazariyasi“ (1822), „Uy va yer ishlari uyushmasi haqidagi risola“ (1822), „Yangi xoʻjalik sotsiyetar dunyosi“ (1829).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vodorod sulfid

**Vodorod sulfid**, H2S- vodorod bilan oltingugurt birikmasi; rangsiz va zaharli gaz, palagʻda tuxum hidi keladi; qaynash temperaturasi — 60,38°, suyuqlanish temperaturasi —8,29°, suvda erib, sulfid kislota (juda kuchsiz) hosil qiladi; bu kislotaning tuzlari sulfidlar deb ataladi. Tarkibida 2 valentli oltingugurt borligi uchun V. s. juda kuchli qaytaruvchidir. V. s. texnikada neft, tabiiy va sanoat gazlarini qayta ishlash yoʻli bilan, lab.da esa metall sulfidlarga suyultirilgan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Analitik kimyoda kationlarni aniqlashda ishlatiladi.juda tasr qiladi. Molyar massasi 34 g/mol, zichligi 1.19 . Ishlab chiqarish obyektlarida PDKsi 10 mg/m3, aholi punktlarida 0.008 mg/m3 . Vodorod sulfid gazi zaharli bo'lib, 1.4 mg/m3 o'tkir hid seziladi, 10 mg/m3 dan oshganda hid sezish kuchayadi ko'z achishi, ko'ngil aynishi, bosh og'rig'i boshlanadi. 100 mg/m3 dan oshganda hid sezish pasayib bosh og'rig'i, ko'z achishi, tomoq qichishi, holsizlik kuchayib uyqu keladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Gaymorit

**Gaymorit** — yuqori jagʻ suyagi boʻshligʻi (qarang: Gaymor boʻshligʻi) shilliq qavatining yalligʻlanishi. Kechishiga koʻra oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali xillari farq qilinadi. Shamollash, gripp, tumov va boshqalar infeksion kasalliklar, shuningdek burun boʻshligʻi va chirigan tishdan yalligʻlanish jarayonlarining gaymor boʻshligʻiga tarqalishi, baʼzan yuqori jagʻ suyagining shikastlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir gaymoritni vaqtida davolamaslik yoki chala davolash, baʼzan allergiya oqibatida surunkali gaymorit roʻy berishi mumkin. Gaymoritda bemorning darmoni quriydi, eti uvishadi, yonoqlari shishadi, harorati koʻtariladi, yuqori jagʻi va boshi ogʻriydi, boshini burganda ogʻriq zoʻrayib, burni bitadi; koʻpincha burunning bir tomonidan yiring (yiringli gaymorit) yoki shilimshiq (katar a l gaymorit) oqadi, burundan nafas olish qiyinlashadi. Yarim oʻtkir va surunkali gaymoritda kasallik alomatlari birmuncha sust namoyon boʻladi. Surunkali gaymorit baʼzan yashirin kechib, sepsis, meningit, bosh miya abssessi va boshqa jiddiy asoratlar avj olishi mumkin. Gaymoritning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, sport bilan shugʻullanish, sof havo va suv muolajalaridan bahramand boʻlish, shuningdek tumov, tish chirishi va boshqa kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish kerak. Oʻtkir gaymoritda turli dori-darmonlar buyuriladi, surunkalida koʻpincha jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Individual himoya vositalari

**Individual himoya vositalari**, shaxsiy himoya vositalari — kishilar (armiyada — shaxsiy tarkib) ni zaharli radioaktiv moddalar va biologik vositalardan himoya qilish hamda yadro quroli portlaganda paydo boʻladigan yorugʻlik nurlanishidan shikastlanishni kamaytirish uchun moʻljallangan vositalar majmui. Ularga filtrlovchi va izolyasiyalovchi protivogazlar (gazniqoblar), yelkaga tashlanadigan yopinchiklar, maxsus modda shimdirilgan paypoqlar, kiyimboshlar, kombinezonlar, rezina etiklar, qoʻlqoplar kiradi. Armiyada — umumiy qoʻshin himoya toʻplami ham mavjud. I. h. v.ning qaysinisidan foydalanish zarurligi atrof muhit va havoning zaharlanganlik darajasiga, kishilar (shaxsiy tarkib) ning vazifasiga qarab aniqlanadi (qarang Ommaviy qirgʻin qurollaridan himoyalanish).

## Manbalar