# Gazlayting

Ingrid Bergman Gaslightda (1944)
**Gaslighting** (gazli yorugʻlik spektaklining inglizcha nomidan ,inglizcha: *Gas Light*) psixologik zoʻravonlik va ijtimoiy parazitizmning bir shakli boʻlib, uning asosiy vazifasi doimiy ravishda qadrsizlanadigan hazillar, ayblovlar va qoʻrqitish orqali odamni azob-uqubat va uning atrofidagi voqelikni idrok etishning yetarliligiga shubha qilishdir. Shaxsni „nuqsonli“, gʻayritabiiy deb koʻrsatish uchun moʻljallangan psixologik manipulyatsiyalar

## Etimologiya

"Gazli yorugʻlik" tushunchasi 1938-yildagi Gaz nuri; gaz chiroq (AQShda „Angel Street“ deb nomlanadi;*Angel Street*) spektakli nomiga va uning Gaslight (film, 1940) Gaslight; Gaslight (1940 film)]1940 va „Gaslight“ filmiga moslashuviga borib taqaladi. Bu yerda qahramon tomonidan oʻz qurboniga nisbatan qoʻllanadigan barqaror psixologik manipulyatsiya modellashtirilgan. Hikoyada yosh ayolning eri xotiniga xotirasi va aql-idrokini yoʻqotayotgandek taassurot qoldirish uchun uydagi kichik jihozlarni oʻrnini oʻzgartiradi va narsalarni yashiradi. Filmning nomi Viktoriya davrida uylarda ishlatilgan yoritish gaziga ishora qiladi. Bosh qahramon kechqurun uydagi yorugʻlik biroz pasayganini payqadi, eri esa bu faqat koʻziga koʻrinayotganini qatʼiy takrorlaydi, yorugʻlik haqiqatan ham yerining boshqa qismida gaz chirogʻini yoqishi tufayli oʻzgaradi. Uy u yerda yashirin zargarlik buyumlarini qidirmoqda.

„Gazli yorugʻlik“ tushunchasining oʻzi 1960-yillardan beri kiritilgan jabrlanuvchida uning voqelikni ob’ektiv idrok etishiga shubha uygʻotish uchun psixologik manipulyatsiyalarni nazarda tutadi.1980-yilda amerikalik feminist va ijtimoiy ishchi Rush Florence oʻzining „Eng chuqur sir:bolalarga jinsiy zoʻravonlik“(inglizcha: *The Best-kept Secret: Sexual Abuse of Children* Jorj Kukorning 1944-yildagi film versiyasida taqdim etilgan psixologik manipulyatsiyaga oid topilmalarni umumlashtirib, „*Hozirgi kunda ham [gaslighting] soʻzi kimningdir haqiqat haqidagi gʻoyasini yoʻq qilishga urinayotganini tasvirlab bering*“.

## Gas light xususiyatlari

Gaslighting kamida ikki kishini oʻz ichiga oladi:ruhiy zoʻravon yoki taʼqibchi va ikkinchi shaxs, jabrlanuvchi. Bu ongli yoki ongsiz boʻlishi mumkin va natijada hissiy zoʻravonlik ochiq boʻlmasligi uchun yashirin tarzda amalga oshiriladi.

Gazni yoritish tashabbuskori:

* uning „qurboninining“ xotirasiga shubha qiladi;
* sizning hissiy barqarorligingiz va adekvatligingiz haqida oʻylashga majbur qiladi;
* „jabrlanuvchi“ni ahmoq, aqli zaif odam sifatida koʻrsatadi;
* xayoliy yosh, jins va fiziologik qobiliyatsizlikni taʼkidlaydi;
* jabrlanuvchi uchun muhim boʻlgan his-tuygʻularni va faktlarni rad etadi.

## Klinik misollar

Gaslighting koʻpincha sosyopatlar va narsistler tomonidan qoʻllanadi. Birinchisi, jamiyatda qabul qilingan meʼyorlarga izchil qadam qoʻyadi, qoidalarni buzadi va boshqa odamlarning manfaatlaridan foydalanadi, lekin ular ishonarli yolgʻonchilardir, kimnidir maftun etishga qodir va ularning notoʻgʻri xatti-harakatlarini doimiy ravishda rad etadi. Shunday qilib, sosyopat tomonidan qurbon boʻlgan kishi haqiqatni idrok etishiga shubha qilishi mumkin.

Oʻz sherigiga nisbatan jismoniy zoʻravonlik turmush oʻrtoqlar zoʻravonlik harakatlaridan keyin oʻzlarining shafqatsizligini qatʼiyan rad etishlari mumkin.

Ota-ona dunyoni idrok etishini buzish uchun bolaga yolgʻon gapirganda, ota-ona va bola oʻrtasida gaz yoritilishi paydo boʻlishi mumkin.

Gaslighting zino haqida gap ketganda sodir boʻlishi mumkin: "*Terapevtlar ayol reaktsiyalarini notoʻgʻri tashxislash orqali jabrlanuvchining azobini kuchaytirishi mumkin. Turmush oʻrtogʻining gaz yorituvchi xatti-harakati baʼzi ayollarda asabiy buzilishlarga va eng yomon holatda oʻz joniga qasd qilishga olib kelishi mumkin* ".

Gaslighting munosabatlari terapevt (yoki psixiatr) va bemor oʻrtasida yuzaga keladi. Bunday holda, shifokor davolanayotgan odam uchun „hamma narsani biluvchi bilimdon“ (yaʼni mutaxassis) rolida ishlaydi. Bu muammoga aylanishi mumkin, bemor oʻz ichki kechinmalarini faqat shifokor tomonidan taqdim etilgan talqinlar orqali anglay olmaydi va bu, oʻz navbatida, bemorni qiyin ahvolga tushib qolishiga olib kelishi mumkin. Oʻz baholashlari va atrofdagi dunyoni idrok etishidagi shubha va skeptitsizm. Bundan tashqari, bemorlar va statsionar psixiatriya muassasalari xodimlari oʻrtasida gaz yoritgichli aloqalar boʻlishi mumkin .

## Manbalar

## Adabiyot

* Kochetkov Ya. Gaslighting: gapirilmaydigan zoʻravonlik // Psixologiyalar
* Latipov I. Gaslighting: agar sizga etarlilik rad etilsa nima qilish kerak? // Psixologiya

**Boshqa tillarda Calef V., Weinshel E. M. Some Clinical Consequences of Introjection: Gaslighting (angl.) // The Psychoanalytic Quarterlyruen : journal. — 1981. — January (vol. 50, no. 1). — P. 44—66. — ISSN 0033-2828. — PMID 7465707. **(subscription required) Portnow, Kathryn. Dialogues of Doubt: The Psychology of Self-Doubt and Emotional Gaslighting in Adult Women and Men (angl.). — Harvard Graduate School of Education, 1996. (thesis/dissertation) (offline resource)
* Santoro, Victor. Gaslighting: How to Drive Your Enemies Crazy (angl.). — Loompanics Unlimited, 1994. — ISBN 978-1-55950-113-2. (offline resource)
* Stern, Robin. The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life (angl.). — Random House Digital, 2007. — ISBN 978-0-7679-2445-0. (limited preview available online)

## Havolalar

* *Gaslighting manipulyatsiya taktikasi sifatida: bu nima, buni kim qiladi va nima uchun* Симон, Джордж , Ph. D., Counseling Resource tomonidan 2011 yil 8-noyabrda chop etilgan gazli yoritish mavzusidagi maqola
* Sara Strudvik (2010 yil 16-noyabr) Dark Souls — uning *"Qorongʻu ruhlar: shifo va zaharli munosabatlardan tiklanish"* kitobi asosida aql oʻyinlari, manipulyatsiya va gazni yoritish