# Qoʻshimcha vaqt (sport)

**Qoʻshimcha vaqt** (baʼzi sport turlarida *overtaym* deyiladi, inglizcha: *overtime*), sportda — asosiy vaqtda gʻolibni aniqlashning imkoni boʻlmagan taqdirda, sport musobaqasi davomida belgilanadigan vaqt.

Futbol, regbi, regbi-7, regbi ligasi, xokkey, basketbol, yunon-rum kurashi va shu kabi boshqa sport turlarida qoʻllanadi.

Baʼzi sport turlarida durang qayd etilgan taqdirda, musobaqa reglamentida gʻolibni aniqlash uchun musobaqani yana bir qancha qoʻshimcha vaqtga davom ettirish nazarda tutilishi mumkin. Bu muddat oldindan belgilangan va kelishilgan, ammo qoidalar uni muddatidan oldin tugatishni ham nazarda tutishi mumkin (va baʼzan faqat asosiy oʻyinning oʻzida, masalan, Battle Sport oʻyinida gol yoki dushman tankini yoʻq qilish, stritbolda esa „muvozanat“ qoidasi bilan 2 ochko farqiga erishganda), agar gʻolibni aniqlashga imkon beradigan biron bir voqea sodir boʻlgan taqdirda (masalan, futbolda „oltin“ yoki „kumush“ gol). Qoʻshimcha vaqt muvaffaqiyatsiz yakunlangan taqdirda (gʻolibni aniqlash hali ham mumkin emas), boshqasini tayinlash mumkin (masalan, basketbolda boʻlgani kabi) yoki gʻolibni aniqlashning boshqa usullaridan foydalanish mumkin (masalan, futbolda penaltilar seriyasi).

Kurashning ayrim turlarida ikkita raqibning ochkolari teng yoki teng boʻlmasa, lekin har birining ochkolari uchdan kam boʻlsa, qoʻshimcha vaqt belgilanadi. Raqiblardan biri uch ochko toʻplamaguncha (yoki tenglik yoʻqolguncha) davom etadi, lekin uch daqiqadan koʻp boʻlmaydi.

Tez oʻlim qoidasi bilan bir qatorda (baʼzan farqlanmaydi) foydalaniladi.

## Futbol

Agar musobaqa qoidalarida talab qilinsa, pley-off bosqichining futbol oʻyinlarida qoʻshimcha (qoʻshilgan) vaqt qur’a tashlashni hal qilish uchun belgilanishi mumkin (agar bu oʻrtoqlik oʻyini boʻlsa, odatda qoʻshimcha vaqt belgilanmaydi). Odatda bu 15 daqiqalik tanaffussiz ikkita qoʻshimcha boʻlim hisoblanadi, birinchi boʻlim oxirida jamoalar oʻrinlarini (darvozalarini) oʻzgartiradilar. Qoʻshimcha vaqtda ham, asosiy oʻyin kabi qoʻshimcha vaqt qoʻshiladi. Qoʻshimcha vaqtda „Oltin gol“ yoki „Kumush gol“ qoidasi qoʻllanishi mumkin. Qoʻshimcha vaqtda hal boʻlmagan durang qur’a yoki penaltilar seriyasi orqali hal qilinishi mumkin.
Yevropa xalqaro oʻyinlarida „Oltin va kumush gol“ qoidasi 2000-yillar boshida bir necha yil amalda boʻlgan va keyinchalik bekor qilingan. Bu, ehtimol, Italiya va Fransiya oʻrtasidagi 2000-yilgi Yevropa chempionati finalida David Trezegening oltin golidan keyin paydo boʻlgan. Ushbu qoidaning koʻplab tanqidchilari Germaniya va Italiya oʻrtasidagi 1970-yilgi Jahon chempionati va Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi 1982-yilgi Jahon chempionatidagi qiziqarli yarim finallarni misol qilib keltirishadi. Bu uchrashuvlarda asosiy vaqtdan koʻra qoʻshimcha vaqtlarda koʻproq gol urilgan.
2016 yilgi mavsumga qadar barcha o'yinlarda bu muddat 15 daqiqa edi: 2017 yilda u oddiy mavsum o'yinlarida 10 daqiqaga o'zgartirildi, mavsumoldi o'yinlarida qo'shimcha vaqt 1920 yildan 1973 yilgacha va 2021 yildan bekor qilindi va pley-off uchun 15 daqiqa qoldi.

## Regbi-7

Regbi-7 boʻyicha pley-off oʻyinlarida qoʻshimcha vaqtlar, agar musobaqa qoidalari talab qilsa, durang qayd etilganda oʻtkazilishi mumkin. Bu 5 daqiqalik ikkita qoʻshimcha taym hisoblanadi. Har bir taymdan keyin jamoalar dam olish uchun tanaffussiz maydonning yarmini (darvozalarini) almashtiradilar. Qoʻshimcha vaqtda birinchi boʻlib oldinga chiqqan jamoa oʻyinni davom ettirmasdan gʻolib deb eʼlon qilinadi.

## Toʻp bilan xokkey

Toʻp bilan xokkey oʻyinlarida Pley-off bosqichining qoʻshimcha vaqti, agar musobaqa qoidalarida nazarda tutilgan boʻlsa, durang qayd etilganda qoʻllanishi mumkin.

Dastlab, 15 daqiqalik tanaffussiz ikkita qoʻshimcha boʻlim boʻlgan, birinchi boʻlim oxirida jamoalar oʻrinlarini (darvozalarini) almashtiradilar. Ushbu qoidalarga koʻra, SSSR va Shvetsiya terma jamoalari oʻrtasida 1985-yilda Osloda boʻlib oʻtgan jahon chempionati finali oʻtkazilgan.

Keyinchalik, oltin gol qoidasi joriy etildi va har bir qoʻshimcha boʻlim vaqti 10 daqiqagacha qisqartirildi. Ushbu qoidalarga koʻra, Rossiya va Shvetsiya terma jamoalari oʻrtasida 2010-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan jahon chempionati finali oʻtkazilgan.

Agar qoʻshimcha vaqtda jamoalar gʻolibni aniqlamagan boʻlsa, durang qayd etilgan taqdirda 12 metrlik zarbalar seriyasi oʻtkaziladi (Jahon chempionatida, pley-offda penaltilar, bu faqat Shvetsiya va Qozogʻiston terma jamoalari oʻrtasida Olma-Otada boʻlib oʻtgan 2012-yilgi jahon chempionati yarim finalida sodir boʻlgan edi).

## Xokkey

Xokkey oʻyinlarida qoʻshimcha vaqt, agar jamoalar oʻyinning asosiy 60 daqiqasida gʻolibni aniqlay olmasalar tayinlanadi. Jahon chempionatlari va Olimpiya oʻyinlarida birinchi golga qadar 3×3 formatida 5 daqiqa oʻynaladi (lekin oʻyinchining chetlatilishi raqib tarkibini 4 yoki 5 tagacha oshiradi). Agar gʻolib aniqlanmasa, oʻyindan keyingi otishlar tayinlanadi. Umumiy qoidaga koʻra, ular 4 × 4 tarkib bilan 5 daqiqa (lekin birinchi golga qadar) oʻynashadi (agar bitta jamoada 2 ta xokkeychi olib tashlansa, ular 5 × 3 oʻynashadi).

Baʼzi pley-off turnirlarida qoʻshimcha vaqt 5×5 formatida birinchi golga qadar cheksiz vaqt davomida oʻynaladi (20 daqiqa oʻyin, tanaffus va qoʻshimcha vaqtni qayta boshlash).

## Manbalar