# Rossiya-Ukraina urushi

| Rossiya-Ukraina urushi |
| --- |
|  Harbiy harakatlar xaritasi h. v.
\_\_. — Ukraina tomonidan nazorat qilinadigan hududlar
\_\_. — 2022-yil 24-fevralgacha Rossiya, DXR va LXR tomonidan bosib olingan Ukraina hududlari
\_\_. — 2022-yil 24-fevraldan keyin Rossiya, DXR yoki LXR tomonidan nazorat oʻrnatilgan Ukraina hududlari
\_\_. — deokkupatsiya qilingan Ukraina hududlari

← — Rossiya, DXR va LXR qoʻshinlarining oldinga siljish yoʻnalishi
→ — Ukraina qoʻshinlarining oldinga siljish yoʻnalishi
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Sanalar | 2014-yil 20-fevral — h. v. |
| Urush yeri | Ukraina, chegara hududlari, Rossiya |
| Sabab | Ukrainaning Yevropa va Yevroatlantika integratsiyasiga intilishi, Rossiya reaksion siyosati |
| Holati | faol |

 |
| Raqiblar |
| * Rossiya
	+ Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Administratsiyasi
	+ Rossiya Mudofaa vazirligi
	+ Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi
	+ RF qurolli kuchlari
	+ Quruqlik qoʻshinlari
	+ RF Aerokosmik kuchlari
	+ RF Dengiz floti
	+ Havo-desant kuchlari
	+ MOK
	+ RF QK Boshshtab quruqlikdagi maxsus kuchlarni tashkil etis
	+ Rossiya Rossiya Federatsiyasi Federal xavfsizlik xizmati
	+ RF FXX ChX
	+ Rossiya Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi
	+ Politsiya
	+ Rossiya MGQ
	+ OMON
	+ RF Tashqi razvedka xizmati
	+ Vagner guruhi
* Donetsk Xalq Respublikasi (2022-yilgacha)
	+ Fayl:Flag of the Donetsk People's Militia.jpg DXR Xalq politsiyasi
* Lugansk Xalq Respublikasi (2022-yilgacha)
	+ LXR Xalq politsiyasi
* *Hududni taʼminlash:*
* Belarus
 | * Ukraina
	+ Ukraina Prezidentining adminstratsiyasi (2019-yilgacha) → Ukraina Prezidenti devoni (2019 yildan)
	+ Mudofaa vazirligi
	+ Bosh shtab
	+ Ukraina Ukraina Qurolli Kuchlari
	+ Ukraina Quruqlik qoʻshinlari
	+ Ukraina Havo kuchlari
	+ Ukraina Dengiz kuchlari
	+ Havo hujumi kuchlari
	+ MOK
	+ Bosh razvedka boshqarmasi
	+ Ukr QK hududiy mudofaa kuchlari
	+ IIV
	+ Militsiya (2015-yilgacha) →
	+ Milliy politsiya (2015-yildan beri)
	+ Ukraina IIV ichki qoʻshinlari (2014-yil 12-martgacha) →
	+ MG (2014-yil 13-martdan)
	+ Davlat chegarasini qoʻriqlash xizmati
	+ Dengiz xavfsizligi
	+ Davlat Favqulodda vaziyatlar xizmati
	+ Ukraina xavfsizlik xizmati
	+ Tashqi razvedka xizmati
 |
| Qoʻmondonlar |
| \*  Rossiya  Vladimir Putin
* Rossiya  Denis Pushilin

 Donetsk Xalq Respublikasi  Aleksandr Zaxarchenko † (2018-yil 31-avgustgacha)  Donetsk Xalq Respublikasi Aleksandr Boroday (2014-yil 7-avgustgacha)* Rossiya  Lugansk Xalq Respublikasi Leonid Pasechnik
* Lugansk Xalq Respublikasi  Igor Plotnitskiy (2017-yil 24-noyabrgacha)
* Lugansk Xalq Respublikasi Valeriy Bolotov  (2014-yil 14-avgustgacha)
* *Hududni taʼminlash:*  Belarus  Aleksandr Lukashenko
 | \*  Ukraina  Aleksandr Turchinov (2014-yil fevral-iyun)
* Ukraina  Petro Poroshenko (2014-yil iyun - 2019-yil may)
* Ukraina  Vladimir Zelenskiy (2019-yil maydan boshlab)
 |
| Yoʻqotishlar |
| \* *Rossiya, DXR, LXR:* ~45 419 harbiy xizmatchi halok boʻldi (2014-yil 20-fevraldan 2024-yil 8-yanvargacha bo‘lgan davrda tasdiqlangan yo‘qotishlar)
5300 dan ortiq mahbus
100 dan ortiq tank (2016-yil fevral holatiga ko'ra)
~58 tinch aholi halok boʻldi (2023-yil iyun holatiga koʻra)
1,5-2 ming piyoda jangovar mashinalari (2016-yil may holatiga koʻra)  | \* *Ukraina:* ~28 990 kishi oʻldirilgan (2014-yil 18-martdan 2023-yil 14-noyabrgacha boʻlgan „Ukraina uchun halok boʻlganlar xotirasi kitobi“ ning maʼlumotlari bilan tasdiqlangan)
9700-10700 yarador
* 2768 mahbus
* Qrimni anneksiya qilish paytida Rossiya Federatsiyasiga 9268 kishi qochib oʻtgan
* 2576 zirhli transport vositalari (2016-yil oʻrtalarida).
* 38 dan ortiq vertolyotlar (2022-yil dekabr holatiga koʻra)
* 9 ta samolyot (2015-yil mart holatiga koʻra)
* ~15 ming tinch aholi halok boʻldi (2023 yil dekabr holatiga koʻra)
 |

**Rossiya-Ukraina urushi** (ukraincha: *російсько-українська війна*) – bu Rossiya (va keyinchalik unga DPR va LPR qo'shildi) va Ukraina oʻrtasidagi urush. Rossiyaning Ukrainaga harbiy aralashuvi 2014-yilning fevral-mart oylarida Yevromaydondagi gʻalabadan soʻng, Rossiya Qrim (Ukraina viloyatlari - Qrim Muxtor Respublikasi va Sevastopol) ni bosib olib, anneksiya qilgach boshlangan. 2014-yil aprel oyida Donetsk va Lugansk viloyatlarida Ukrainaning yangi hukumatiga qarshi norozilik namoyishlari qurolli toʻqnashuv bosqichiga kiradi, bunda Rossiya oʻzini oʻzi eʼlon qilgan DXR va LXRni, shu jumladan toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy aralashuv orqali qoʻllab-quvvatlaydi va nazorat qila boshlaydi. 2022-yil 24-fevraldagi keng koʻlamli bosqingacha Donbassda harbiy amaliyotlar mahalliylashtiriladi.

OHCHR maʼlumotlariga koʻra, 2014–2021-yillarda Ukraina sharqidagi urush 4200 nafar ukrainalik harbiy, 5800 nafar Rossiya harbiysi va ularning Ukraina sharqidagi ishonchli qoʻshinlari hayotiga zomin boʻlgan (CSIS 2022-yilda keng koʻlamli bosqin boshlanishidan oldin 6-7 ming kishi oʻlganini taxmin qilmoqda), shuningdek, har ikki tomondan 13 200–13 400 tinch aholi, 29 600–36 600 nafar harbiy va yaradorlar halok boʻlgan.

2021-yilning aprel oyidan boshlab Rossiya Ukraina bilan chegarasida qoʻshin toʻplay boshlagan, bu esa hujumga tayyorgarlik koʻrilayotganini bildirardi. Rossiya rahbariyati bir necha bor Ukraina hududiga bostirib kirishga tayyorgarlik koʻrayotganini rad etgan. 2022-yil fevral oyida inqiroz keskinlashadi va vaziyatni hal qilish uchun diplomatik urinishlar muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. 21-fevralda Rossiya oʻz nazorati ostidagi DXR va LXR mustaqilligini tan olgan, 22-fevralda oʻzlari nazorat qilgan hududga rasman qoʻshin kiritadi va 24-fevralda Ukrainaga keng koʻlamli bostirib kirishni boshlaydi.

Xalqaro ommaviy axborot vositalari va turli mamlakatlardagi siyosatshunoslar mojaro davomida sodir boʻlayotgan voqealarni Rossiya va Ukraina oʻrtasidagi urush sifatida tasvirlashdi. Rossiya 2022-yilning fevraligacha Donbassdagi muntazam qoʻshinlaridan foydalanishni qayta-qayta rad etgan va shu vaqtgacha Donbassdagi mojaro ichki xususiyatga ega ekanligini taʼkidlagan.

## Reaksiyalar

### Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya qilinishiga munosabat

#### Ukraina javobi

Ukraina Milliy xavfsizlik va mudofaa kengashi kotibi Aleksandr Turchinov Rossiyani Qrim parlamenti binosi va Qrim yarimorolidagi boshqa davlat idoralari egallab olinishini qo‘llab-quvvatlab, “mojaro qo‘zg‘atayotganlikda” aybladi. U Rossiyaning harbiy harakatlarini 2008-yilgi Rossiya-Gruziya urushiga qiyosladi, o‘shanda rus qo‘shinlari Gruziya Respublikasining bir qismini bosib olgan, Abxaziya va Janubiy Osetiyaning hokimlari Rossiya tomonidan qo‘llab-quvvatlangan, ma’muriyatlar nazorati ostida tashkil etilgan edi. U Putinni rus qoʻshinlarini Qrimdan olib chiqishga chaqirdi va Ukraina “oʻz hududini saqlab qolishini” va “mustaqilligini himoya qilishini” taʼkidladi. 1-mart kuni u “Harbiy intervensiya urushning boshlanishi va Ukraina va Rossiya oʻrtasidagi har qanday munosabatlarning tugashi boʻladi” deb ogohlantirdi. 1-mart kuni prezident vazifasini bajaruvchi Aleksandr Turchinov Ukraina Qurolli Kuchlarini toʻliq shay holatga keltirdi.

Vaqtinchalik bosib olingan hududlar va IDPS vazirligi 2016-yil 20-aprelda Ukraina hukumati tomonidan Rossiyaning 2014-yilgi harbiy aralashuvidan jabrlangan Donetsk, Lugansk va Qrim viloyatlarining bosib olingan qismlarini boshqarish uchun tashkil etilgan.

#### NATO va Qo'shma Shtatlar harbiy javob

2014-yilning 4-martida Qoʻshma Shtatlar Ukrainaga 1 milliard dollar yordam berishga vaʼda berdi.Rossiyaning harakatlari tarixan o'z ta'sir doirasidagi yaqin atrofdagi mamlakatlarda, xususan, Boltiqbo'yi va Moldovada keskinlikni kuchaytirdi. Ularning barchasida rus tilida so‘zlashuvchi aholi soni ko‘p bo‘lib, rus qo‘shinlari Moldovadan bo‘linib ketgan Pridnestrovye hududida joylashgan. Ba'zilar mudofaa qobiliyatini oshirish uchun resurslarni ajratdilar va ko'plari so'nggi yillarda qo'shilgan AQSh va Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotidan ko'proq yordam so'rashdi. Mojaro Sovet Ittifoqiga qarshi turish uchun yaratilgan, ammo so'nggi yillarda "ekspeditsiya missiyalari" uchun ko'proq resurslarni ajratgan NATOni "jonlantirdi".

Rossiya bilan ziddiyatdagi diplomatik yordamdan tashqari, AQSh 2010-yillarda Ukrainaga 1,5 milliard AQSh dollari miqdorida harbiy yordam berdi. 2018-yilda AQSh Kongressi Vakillar palatasi Ukraina Milliy gvardiyasining Azov batalyonini Amerika qo‘shinlari tomonidan har qanday tayyorgarlikdan o‘tkazishga to‘sqinlik qiluvchi qoidani qabul qildi. Oldingi yillarda, 2014 va 2017-yillar oralig'ida AQSh Vakillar palatasi Azovni qo'llab-quvvatlashni taqiqlovchi tuzatishlarni qabul qildi, ammo Pentagon bosimi tufayli tuzatishlar jimgina bekor qilindi.

## Adabiyotlar

* Bowen, Andrew (2017). "Coercive Diplomacy and the Donbas: Explaining Russian Strategy in Eastern Ukraine". *Journal of Strategic Studies* **42** (3–4): 312–343. doi:10.1080/01402390.2017.1413550.
* Bremmer, Ian (1994). "The Politics of Ethnicity: Russians in the New Ukraine". *Europe-Asia Studies* **46** (2): 261–283. doi:10.1080/09668139408412161.
* Derix, Steven. *Zelensky: Ukraine's President and His Country* (2022) excerpt
* Hagendoorn, A.; Linssen, H.; Tumanov, S. V.*. Intergroup Relations in States of the former Soviet Union: The Perception of Russians*. New York: Taylor & Francis, 2001. ISBN 978-1-84169-231-9.
* Legvold, Robert*. Russian Foreign Policy in the Twenty-first Century and the Shadow of the Past*. New York: Columbia University Press, 2013. ISBN 978-0-231-51217-6.
* Marples, David R. ed. *The War in Ukraine's Donbas: Origins, Contexts, and the Future* (2022) excerpt

## Manbalar

## Havolalar

* Russia-Ukraine War *Encyclopædia Britannica*da
* International armed conflict in Ukraine at the Rule of Law in Armed Conflicts Project
* Conflict in Ukraine at the Council on Foreign Relations
* Russo-Ukrainian War at Google News
* War in Ukraine at BBC News Online
* Ukraine interactive map at the Live Universal Awareness Map