# Xitoy Kommunistik partiyasi

| Xitoy Kommunistik partiyasi xitoycha: 中国共产党 |
| --- |
|  |
| Yetakchi |
Xi Jinping |
| Tashkil etilgan |
1921-yil 23-iyul (1921-07-23) |
| Shtab kvartiralari |
Xitoy, Pekin, Zhongnanhai qarorgohi |
| Gazetasi |
"Xalq soʻzi" gazetasi (Xalq soʻzi)
jurnali „Tsyushi“ („Chushi“) |
| Yoshlar qanoti | * Xitoy Kommunistik Yoshlar Ligasi
* Xitoy Xalq Respublikasining kashshoflar tashkiloti
 |
| Harbiylashtirilgan qanot | * Xitoy xalq ozodlik armiyasi
* Xitoy xalq qurolli militsiyasi
* Xitoy xalq militsiyasi
 |
| Aʼzolari soni |
96 712 000 (2021-yil 31-dekabr) |
| Ideologiyasi |
Xitoy xususiyatlariga ega sotsializm:
* Kommunizm
* Marksizm-leninizm
* Mao Szedun gʻoyasi
* Deng Syaopin nazariyasi
* Uch martalik vakillik
* Rivojlanishga ilmiy qarash
* Si Szinpinning gʻoyasi
* Sotsialistik vatanparvarlik
* Xitoy millatchiligi
 |
| Xalqaro mansublik | * Komintern (1922-1943)
* Kommunistik va ishchi partiyalarining xalqaro uchrashuvi
 |
| Shiori |
Xalqqa xizmat qiling! |
| Ittifoqchilari | * PEFN
* CPV
* Shri-Lanka Kommunistik partiyasi
* Laos Xalq Inqilobiy partiyasi
* Kuba Kommunistik partiyasi
* CPRF
* Koreya Ishchilar partiyasi
* Nepal Kommunistik partiyasi
 |
| Vebsayt |
 |
|  |

**Xitoy Kommunistik partiyasi** (**XKP**), rasman **Xitoy Kommunistik partiyasi** (**XKP**) – Xitoy Xalq Respublikasining (XXR) asoschisi va yagona hukmron partiyasidir. Mao Zedong boshchiligida XKP Gomindanga qarshi Xitoy fuqarolar urushida gʻalaba qozondi va 1949-yilda Mao Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilganini eʼlon qildi . Oʻshandan beri XKP Xitoyni oʻzining Birlashgan fronti tarkibida sakkizta kichik partiyalar bilan boshqaradi va Xalq Ozodlik Armiyasi (PLA) ustidan yagona nazoratga egalik qiladi. XKPning har bir rahbari partiyaning mafkuraviy eʼtiqodlarini belgilab beruvchi partiya nizomiga oʻz nazariyalarini qoʻshadi, ular birgalikda Xitoy xususiyatlariga ega sotsializm deb ataladi. 2022 – yil holatiga koʻra, XKP 96 milliondan ortiq aʼzoga ega boʻlib, u Hindistonning Bharatiya Janata partiyasidan keyin dunyodagi ikkinchi yirik siyosiy partiyaga aylandi. Xitoy jamoatchiligi XKPni oddiygina „Partiya“ deb ataydi.

1921 yilda Chen Duxiu va Li Dazhao Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining Uzoq Sharq byurosi va Kommunistik Internasionalning Uzoq Sharq kotibiyati yordami bilan XKPni tashkil etishga rahbarlik qilishdi. Oʻz tarixining dastlabki olti yilida XKP yirik millatchilik harakatining uyushgan chap qanoti sifatida Gomindan (KMT) bilan birlashdi. Biroq, Chiang Kay-Shek boshchiligidagi KMTning oʻng qanoti XKPga qarshi oʻgirilib, partiyaning oʻn minglab aʼzolarini qirgʻin qilinganda, ikki partiya boʻlinib ketdi va uzoq davom etgan fuqarolar urushini boshladi. Keyingi oʻn yillik partizan urushi davomida Mao Tszedun XKPning eng nufuzli shaxsiga aylandi va partiya oʻzining yer islohoti siyosati bilan qishloq dehqonlari orasida mustahkam poydevor yaratdi. XKPni qoʻllab-quvvatlash Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi davomida ham oʻsishda davom etdi va 1945-yilda Yaponiya taslim boʻlganidan soʻng, XKP KMT hukumatiga qarshi kommunistik inqilobda gʻalaba qozondi. KMT Tayvanga chekinganidan soʻng, XKP 1949-yil 1-oktabrda Xitoy Xalq Respublikasini tuzdi.

Mao Tszedun 1976-yilgacha yaʼni vafot etgunga qadar XKPning eng nufuzli aʼzosi boʻlib qoldi, u vaqti-vaqti bilan sogʻligʻi yomonlashgani sababli davlat rahbariyatidan voz kechgan. Mao davrida partiya yer islohoti dasturini yakunladi, bir qator besh yillik rejalarni ishga tushirdi va oxir-oqibat Sovet Ittifoqidan ajralib chiqdi . Garchi Mao Madaniy inqilob davrida partiyani kapitalistik va reaktsion elementlardan tozalashga uringan boʻlsa-da, uning oʻlimidan soʻng, bu siyosatlar „Toʻrtlik toʻdasi“ tomonidan qisqa vaqt ichida kamroq radikal fraktsiya nazoratni qoʻlga kiritgunga qadar davom ettirildi. Sharqiy blokning qulashi va 1991 – yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan beri XKP qolgan sotsialistik davlatlarning hukmron partiyalari bilan munosabatlari davom etmoqda. XKP, shuningdek, bir qancha nokommunistik partiyalar, jumladan Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasidagi koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlarning hukmron millatchi partiyalari va Yevropaning sotsial-demokratik partiyalari bilan ham aloqalar oʻrnatgan.

Xitoy Kommunistik partiyasi demokratik markazlashuv asosida tashkil etilgan boʻlib, bu tamoyil qabul qilingan qarorni qoʻllab-quvvatlashda partiya aʼzolari oʻrtasida birlik sharti bilan siyosatni ochiq muhokama qilishni nazarda tutadi. XKPning oliy organi – har beshinchi yilda chaqiriladigan Milliy Kongressdir . Milliy Kongress sessiyada boʻlmaganda, Markaziy Qoʻmita eng yuqori organ hisoblanadi, lekin bu organ odatda yiliga bir marta yigʻiladiganligi sababli, koʻpchilik vazifa va mas’uliyat Siyosiy byuro va uning Doimiy qoʻmitasiga yuklangan. Ikkinchisining aʼzolari partiya va davlatning oliy rahbariyati sifatida koʻriladi. Bugungi kunda partiya rahbari bosh kotib (fuqarolik partiya vazifalari uchun mas’ul), Markaziy harbiy komissiya (CMC) raisi (harbiy ishlar uchun mas’ul) va davlat prezidenti (asosan tantanali lavozim) lavozimlarini egallaydi. Ushbu lavozimlar tufayli partiya rahbari mamlakatning eng muhim rahbari sifatida koʻriladi. Hozirgi rahbar Si Tszinpin 2012-yil 8-15-noyabr kunlari boʻlib oʻtgan 18-Milliy kongressda saylangan va 2017-yil 18-24-oktabrda boʻlib oʻtgan 19-Milliy kongressda va 2022-yil 16-22-oktabrda boʻlib oʻtgan 20-Milliy kongressda oʻz oʻrnini saqlab qolgan.

## Tarixi

### Tashkil etilishi va dastlabki tarixi

XKP oʻzining kelib chiqishini 1919-yil 4-may Harakatidan boshlanadi, bu davrda radikal Gʻarb mafkuralari marksizm va anarxizm kabi Xitoy ziyolilari orasida oʻziga xos kuchga ega boʻlgan. Bolsheviklar inqilobi va marksistik nazariyadan kelib chiqqan boshqa taʼsirlar XKPni ilhomlantirdi. Chen Duxiu va Li Dazhao birinchilardan boʻlib Leninizm va jahon inqilobini qoʻllab-quvvatlaganlar. Ikkalasi ham Rossiyadagi Oktyabr inqilobini hamma joyda mazlum mamlakatlar uchun yangi davrni eʼlon qilishiga ishonib, yangi bosqich deb hisoblar edilar. Yangi Madaniyat Harakati davrida bir nechta oʻquv toʻgaraklari tashkil etilgan, ammo 1920-yilga kelib koʻpchilik ularning islohotlarni amalga oshirish qobiliyatiga shubha bilan qarashgan.

 Sobiq Shanxay fransuz konsessiyasida XKPning birinchi Kongressi oʻtkaziladigan joy
XKP 1921-yil 1-iyulda Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining Uzoq Sharq byurosi va Kommunistik Internasionalning Uzoq Sharq kotibiyati yordami bilan tashkil etilgan. Biroq, partiya hujjatlariga koʻra, partiyaning haqiqiy tashkil etilgan sanasi 1921-yil 23-iyul, XKP 1-Milliy Kongressining birinchi kuni edi. 1921 yil boshida atigi 50 aʼzo boʻlgan, jumladan Chen Duxiu, Li Dazhao va Mao Tszedun davrida XKP tashkiloti va hokimiyati juda oʻsdi. Dastlab u Shanxay fransuz konsessiyasidagi uyda boʻlib oʻtgan boʻlsa-da, fransuz politsiyasi 30 -iyul kuni yigʻilishni toʻxtatdi va kongress Chjejiang provinsiyasining Jiaxing shahridagi Janubiy koʻlda sayyohlik kemasiga koʻchirildi. Kongressda oʻnlab delegatlar qatnashdi, amma bu kongresda na Li ham va na Chen ham qatnasha olmadi, Chen oʻzining oʻrniga shaxsiy vakil yubordi. Kongress rezolyutsiyalarida Kommunistik Internasionalning (Komintern) boʻlimi sifatida kommunistik partiya tashkil etish talab qilingan va Chen uning rahbari etib saylangan. Chen keyin Kommunistik partiyaning birinchi bosh kotibi boʻlib ishlagan va „Xitoyning Lenini“ deb atalgan.

Sovetlar Uzoq Sharqda anti-kommunistik mamlakatlarga, xususan , Yaponiyaga qarshi kurashish uchun Sovet Ittifoqi tarafdori kuchlarni qoʻllab-quvvatlashga umid qilishdi. Ular sarkarda Vu Peyfu bilan bogʻlanishga harakat qilishdi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Keyin Sovetlar Guanchjou hukumatini Beyan hukumati bilan parallel ravishda boshqarayotgan Gomindan (KMT) bilan bogʻlanishdi. 1923 – yil −6 oktyabrda Komintern Mixail Borodinni Guanchjouga yubordi va Sovetlar KMT bilan doʻstona munosabatlar oʻrnatdi. XKP Markaziy Qoʻmitasi Sovet rahbari Iosif Stalin va Komintern hammasi XKP oxir-oqibat KMTni nazorat qilishiga umid qilgan va oʻz raqiblarini „oʻngchilar“ deb atagan. Quyosh kommunistlar va ularning muxoliflari oʻrtasidagi ziddiyatni yumshatdi. 1925-yildagi IV qurultoydan keyin XKP aʼzolari soni 900 tadan 2428 tagacha oʻsdi. XKP haligacha Sun Yatsenga oʻz harakatining asoschilaridan biri sifatida qaraydi va undan kelib chiqqanligini daʼvo qiladi, chunki u proto-kommunistik sifatida qaraladi va Sun mafkurasining iqtisodiy elementi sotsializm edi. Sun shunday dedi: „Bizning yashash tamoyilimiz kommunizmning bir shaklidir“.

Kommunistlar KMTning chap qanotida hukmronlik qildilar va partiyaning oʻng qanot fraksiyalari bilan hokimiyat uchun kurashdilar. KMT rahbari Sun Yat-sen 1925-yil mart oyida vafot etganida, uning oʻrniga oʻngchi Chiang Kay-Shek keldi va u kommunistlar pozitsiyasini cheklash uchun harakat boshladi. Chiang, Sunning sobiq yordamchisi, u sinfiy kurash nazariyasini va XKPning hokimiyatni egallab olishini yomon koʻrsa ham, oʻsha paytda faol antikommunist emas edi. Kommunistlar Chiang hokimiyatini olib tashlashni taklif qilishdi. Chiang asta-sekin Gʻarb davlatlarining qoʻllab-quvvatlashiga erishgach, u bilan kommunistlar oʻrtasidagi ziddiyat tobora kuchayib bordi. Chiang KMT ichidagi kommunistlarning yashirin ekspansiyasini istisno qilish uchun Gomindandan Kominternga qoʻshilishni soʻradi, Chen Duxiu esa kommunistlar KMTdan butunlay chiqib ketishiga umid qildi.

1927 -yil aprel oyida Chiang ham, XKP ham mojaroga tayyorlanayotgan edi. Shimoliy ekspeditsiyaning jangovar qoʻmondonlarni agʻdarishdagi muvaffaqiyatidan soʻng, Chiang Kay-Shek Xitoy boʻylab oʻn minglab odamlarni tashkil etgan kommunistlarga qarshi chiqdi. Uxanda joylashgan KMT hukumatining buyruqlarini eʼtiborsiz qoldirib, u kommunistik jangarilar tomonidan nazorat qilinadigan Shanxay shahriga yurish qildi. Garchi kommunistlar Chiangning kelishini mamnuniyat bilan kutib olishgan boʻlsa-da, u ularga qarshi oʻgirilib, Yashil toʻda yordami bilan 5000 kishini [note 4] qirgʻin qildi. Keyin Chiang qoʻshini Vuxanga yurish qildi, ammo XKP generali Ye Ting va uning qoʻshinlari shaharni egallashiga toʻsqinlik qildi. Chiangning ittifoqchilari ham kommunistlarga hujum qilishdi; masalan, Pekinda Li Dazhao va boshqa 19 yetakchi kommunist Chjan Zuolin tomonidan qatl etilgan. Bu voqealardan gʻazablangan XKP tomonidan qoʻllab-quvvatlangan dehqonlar harakati kuchayib ketdi. Taniqli olim Ye Dexui Changshada kommunistlar tomonidan oʻldirildi va qasos olish uchun KMT generali Xe Jian va uning qoʻshinlari yuzlab dehqon militsionerlarini otib tashladilar. Oʻsha may oyida oʻn minglab kommunistlar va ularning tarafdorlari KMT qoʻshinlari tomonidan oʻldirilgan, XKP oʻzining 25,000 aʼzosidan taxminan 15,000 nafarini yoʻqotgan.

### Xitoy fuqarolar urushi va Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi

 Xitoy ishchi va dehqon Qizil Armiyasi bayrogʻi
XKP Vuxan KMT hukumatini qoʻllab-quvvatlashda davom etdi, lekin 1927 yil 15 iyulda Vuxan hukumati barcha kommunistlarni KMTdan chiqarib yubordi. KXP KMTga qarshi jang qilish uchun „Qizil Armiya“ nomi bilan mashhur boʻlgan Xitoyning Ishchi va Dehqon Qizil Armiyasini tashkil qilish bilan javob berdi. General Chju De boshchiligidagi batalyonga 1927 – yil 1-avgustda Nanchang qoʻzgʻoloni deb nom olgan Nanchang shahrini egallashga buyruq berildi. Dastlab muvaffaqiyatga erishgan Chju va uning qoʻshinlari besh kundan keyin chekinishga majbur boʻlishdi, janubga Shantou tomon yurishdi va u yerdan Fujian sahrosiga haydalishdi. Mao Zedong Qizil Armiyaning bosh qoʻmondoni etib tayinlandi va Hunan boʻylab dehqonlar qoʻzgʻolonlarini qoʻzgʻatishga umid qilib, kuzgi yigʻim-terim qoʻzgʻolonida Changshaga qarshi toʻrtta polkni boshqargan. Uning rejasi 9-sentabr kuni KMT nazoratidagi shaharga uchta yoʻnalishdan hujum qilish edi, ammo toʻrtinchi polk KMT yoʻnalishiga joʻnab ketdi va Uchinchi polkga hujum qildi. Mao qoʻshini Chanshaga yetib keldi, lekin uni olib keta olmadi; 15-sentabrga kelib, u magʻlubiyatni qabul qildi, 1000 omon qolganlar sharqqa, Jiangsidagi Jinggang togʻlariga yurishdi.

XKPning shahardagi tashkiliy apparatining deyarli yoʻq boʻlib ketishi partiya ichidagi institutsional oʻzgarishlarga olib keldi. Partiya inqilobiy partiyalarni tashkil etish usuli boʻlgan demokratik sentralizmni qabul qildi va markaziy qoʻmitaning doimiy qoʻmitasi sifatida faoliyat yuritish uchun siyosiy byuro tashkil etdi. Natijada partiya ichida hokimiyatning markazlashuvi kuchaydi. Partiyaning har bir darajasida bu takrorlandi, doimiy qoʻmitalar endi samarali nazorat ostida. Partiyadan haydalgach, Chen Duxiu Xitoyning Trotskiy harakatiga rahbarlik qilishni davom ettirdi. Li Lisan 1929-1930 – yillarda partiya tashkilotini amalda nazorat qila oldi. Lining rahbariyati muvaffaqiyatsizlikka uchradi va XKPni halokat yoqasida qoldirdi. Komintern aralashdi va 1930 – yil oxiriga kelib uning vakolatlari tortib olindi. 1935 yilga kelib Mao XKP Siyosiy byurosi Doimiy qoʻmitasi aʼzosi va partiyaning norasmiy harbiy rahbari boʻldi, Chjou Enlay va partiyaning rasmiy rahbari Chjan Ventyan uning norasmiy oʻrinbosarlari boʻlib ishladilar. KMT bilan ziddiyat Qizil Armiyaning qayta tashkil etilishiga olib keldi, endi hokimiyat armiyani nazorat qilish bilan mas’ullangan XKP siyosiy boʻlimlarini yaratish orqali rahbariyatda markazlashtirildi.

Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi XKP va KMT oʻrtasidagi ziddiyatni toʻxtatdi. Yaponiya bosqinchilarini qaytarish uchun XKP va KMT oʻrtasida Ikkinchi Birlashgan front tashkil etilgan. Jabha rasman 1945 yilgacha mavjud boʻlgan boʻlsada, ikki partiya oʻrtasidagi barcha hamkorlik 1940 yilga kelib tugatildi Rasmiy ittifoqqa qaramay, XKP kelgusi urushga tayyorgarlik koʻrish uchun mustaqil operatsiyalar asoslarini yaratish va kengaytirish imkoniyatidan foydalangan. KMT bilan. 1939 – yilda KMT Xitoyda XKP kengayishini cheklay boshladi. Bu XKP va KMT kuchlari oʻrtasida tez-tez toʻqnashuvlarga olib keldi, biroq bu toʻqnashuvlar har ikki tomon ham chet el istilosi sharoitida fuqarolik urushi mumkin emasligini anglab yetganidan keyin tezda pasayib ketdi. Shunga qaramay, 1943 – yilga kelib, XKP yana KMT hisobidan oʻz hududini faol ravishda kengaytirdi.

Mao Tszedun 1945 – yilda XKP raisi boʻldi. 1945 -yildan 1949 -yilgacha urush ikki partiyaga qisqartirildi: XKP va KMT. Bu davr toʻrt bosqichdan oʻtgan; birinchisi 1945 yil avgustidan (Yaponiyaliklar taslim boʻlganida) 1946- yil iyunigacha (XKP va KMT oʻrtasidagi tinchlik muzokaralari yakunlangan) edi. 1945 yilga kelib, KMT oʻz qoʻmondonligi ostida XKPga qaraganda uch baravar koʻp askarga ega edi va dastlab ustunlik qilgandek tuyuldi. AQSH va Yaponiya hamkorligi bilan KMT mamlakatning asosiy qismlarini qaytarib olishga muvaffaq boʻldi. Biroq, qayta bosib olingan hududlar ustidan KMT hukmronligi partiyaning keng tarqalgan korruptsiyasi tufayli mashhur emas edi. Katta sonli ustunligiga qaramay, KMT XKPning tayanchi boʻlgan qishloq hududlarini qayta egallay olmadi. Taxminan bir vaqtning oʻzida XKP Manchuriyaga bostirib kirdi, u yerda ularga Sovet Ittifoqi yordam berdi. 1946 – yil iyulidan 1947 – yil iyunigacha davom etgan ikkinchi bosqichda KMT urushning katta qismi uchun XKP shtab-kvartirasi boʻlgan Yanʼan kabi yirik shaharlar ustidan nazoratni kengaytirdi. KMT muvaffaqiyatlari boʻsh edi; XKP shaharlardan taktik jihatdan chekindi va buning oʻrniga shaharlarda talabalar va ziyolilar oʻrtasida norozilik namoyishlarini qoʻzgʻatib, KMT hukumatiga hujum qildi. KMT bu namoyishlarga qattiq repressiya bilan javob berdi. Bu orada, KMT fraksiya ichidagi kurash va Chiang Kay-Shekning partiya ustidan avtokratik nazorati bilan kurash olib bordi, bu esa KMTning hujumlarga javob berish qobiliyatini zaiflashtirdi. 1947 – yil iyulidan 1948 -yil avgustigacha davom etgan uchinchi bosqichda XKP tomonidan cheklangan qarshi hujum boshlandi. Maqsad „Markaziy Xitoyni tozalash, Shimoliy Xitoyni mustahkamlash va Shimoli-Sharqiy Xitoyni qayta tiklash“ edi. Ushbu halokatli qarshi hujum, KMTdan harbiy qochqinlar bilan birgalikda, KMT 1948 -yilning bahoriga kelib 3 million askaridan 2 millionini yoʻqotdi va KMT boshqaruvini qoʻllab-quvvatlash sezilarli darajada pasaydi. Shunday qilib, XKP Manchuriyadagi KMT garnizonlarini yoʻq qilishga va bir nechta yoʻqolgan hududlarni qaytarib olishga muvaffaq boʻldi. 1948-yil sentabridan 1949-yil dekabrigacha davom etgan oxirgi bosqichda kommunistlar hujumga oʻtdi va butun Xitoyning materik qismida KMT hukmronligi quladi. Maoning 1949-yil 1-oktabrda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilganligini eʼlon qilishi Xitoy fuqarolar urushining ikkinchi bosqichini (yoki Xitoy Kommunistik inqilobi, yaʼni XKP tomonidan atalgan) yakunladi.

### Xitoyning yagona hukmron partiyasiga aylanish

Mao 1949 -yil 1- oktyabrda Tyananmen maydonida katta olomon oldida Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tashkil etilganini eʼlon qildi. XKP Markaziy xalq hukumatini boshqargan. Shu vaqtdan boshlab 1980-yillargacha XKPning yuqori rahbarlari (Mao Tszedun, Lin Byao, Chjou Enlay va Deng Syaopin kabi) XXR tashkil etilishidan oldin asosan bir xil harbiy rahbarlar edi. Natijada siyosiy va harbiy rahbarlar oʻrtasidagi norasmiy shaxsiy aloqalar fuqarolik-harbiy munosabatlarda ustunlik qildi.

 Xitoy kommunistlari Iosif Stalinning tugʻilgan kunini nishonlaydilar, 1949 yil.
1952 -yilda Lyu Shaoqi Sovet Ittifoqiga tashrif buyurganida Stalin bir partiyaviy konstitutsiyani taklif qildi 1954- yilgi XXR Konstitutsiyasi keyinchalik oldingi koalitsion hukumatni bekor qildi va XKPning bir partiyaviy tizimini oʻrnatdi. Mao Xitoy XKPning 1956-yilda boʻlib oʻtgan 8-Kongressida XKP rahbarligida koʻppartiyaviylik tizimini joriy qilishi kerakligini aytdi. U ilgari bunday taklif bilan chiqmagan edi, lekin shunga qaramay, XKP bu eʼlondan keyin ham oʻzining siyosiy hokimiyatining katta qismini saqlab qoldi. 1957- yilda XKP siyosiy muxoliflarga va boshqa kichik partiyalarning taniqli arboblariga qarshi Anti-oʻngchilar kampaniyasini boshladi, buning natijasida kamida 550 000 kishi siyosiy taʼqibga uchradi. Kampaniya sotsialistik respublikadagi cheklangan plyuralistik tabiatga jiddiy putur yetkazdi va mamlakatning *amalda* bir partiyaviy davlat sifatidagi maqomini mustahkamladi.

Anti-oʻngchilar kampaniyasi 1958 – yildan 1962 – yilgacha boʻlgan Ikkinchi Besh yillik rejaning halokatli natijalariga olib keldi, bu „Buyuk sakrash“ deb nomlanadi. Mamlakatni agrar iqtisodiyotdan sanoatlashgan iqtisodiyotga aylantirish maqsadida XKP dehqonchilik yerlarini kollektivlashtirdi, xalq kommunalarini tuzdi va mehnatni zavodlarga qaratdi. KXP rasmiylarining umumiy notoʻgʻri boshqaruvi va yigʻim-terimning boʻrttirib koʻrsatilishi Buyuk Xitoy ocharchiligiga olib keldi, bu esa 15 dan 45 milliongacha odamning oʻlimiga olib keldi, bu tarixdagi eng yirik ocharchilikka aylandi.

### Xitoy-Sovet parchalanishi va madaniy inqilob

1960-1970-yillarda XKP Nikita Xrushchev davrida " destalinizatsiya " davrini boshdan kechirayotgan Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasidan sezilarli darajada mafkuraviy ajralish boʻldi. Oʻsha paytga kelib, Mao „ proletariat diktaturasi ostida davom etayotgan inqilob“ sotsialistik inqilob tugallangandek tuyulgan boʻlsa ham, sinfiy dushmanlar mavjud boʻlishda davom etishini shart qilib qoʻygan edi, bu esa millionlab odamlar taʼqib qilingan madaniy inqilobga olib keldi va oʻldirdi. Madaniy inqilob davrida Liu Shaoqi, Deng Syaopin, Pen Dexuay va Xe Long kabi partiya yetakchilari tozalangan yoki surgun qilingan va Maoning rafiqasi Tszyan Qing boshchiligidagi „Toʻrt kishilik toʻda“ qolgan hokimiyat boʻshligini toʻldirish uchun paydo boʻlgan.

### Deng Syaopin davridagi islohotlar

1976-yilda Mao oʻlimidan soʻng XKP raisi Xua Guofeng va rais oʻrinbosari Deng Syaopin oʻrtasida hokimiyat uchun kurash boshlandi. Deng kurashda gʻalaba qozondi va 1978-yilda Xitoyning yetakchi yetakchisiga aylandi. Deng Xu Yaobang va Chjao Ziyang bilan birga " islohot va ochiqlik " siyosatiga boshchilik qildi va Xitoy xususiyatlariga ega sotsializmning mafkuraviy konsepsiyasini joriy qildi. Xitoyni jahon bozorlariga ochish. Maoning baʼzi „chapchi“ siyosatini oʻzgartirib, Deng sotsialistik davlat kapitalistik boʻlmasdan bozor iqtisodiyotidan foydalanishi mumkinligini taʼkidladi. XKPning siyosiy kuchini tasdiqlagan holda, siyosatning oʻzgarishi sezilarli iqtisodiy oʻsishni keltirib chiqardi. Bu 1978-yilda dogmatizmga qarshi kurashga qaratilgan maqola orqali mustahkamlangan va " Ikki narsa " siyosatini tanqid qilgan „Amaliyot – haqiqatning yagona mezoni“ tamoyili asosida oqlandi. Biroq, yangi mafkura spektrning har ikki tomonida, XKP rahbariyatining chap tomonidagi maochilar, shuningdek, siyosiy liberallashtirishni qoʻllab-quvvatlovchilar tomonidan bahslashdi. Boshqa ijtimoiy omillar bilan toʻqnashuvlar 1989 yilda Tyananmen maydonidagi norozilik namoyishlari va qirgʻin bilan yakunlandI. Namoyishlar bostirilib, islohotchilar partiyasi bosh kotibi Chjao Ziyang uy qamogʻida, Dengning iqtisodiy siyosati qayta tiklandi va 1990-yillarning boshlarida sotsialistik bozor iqtisodiyoti kontseptsiyasi joriy etildi. 1997 -yilda Dengning eʼtiqodlari (rasmiy ravishda „Deng Syaoping nazariyasi“ deb ataladi) XKP konstitutsiyasiga kiritilgan.

### Jiang Zemin va Xu Jintao davridagi keyingi islohotlar

XKP Bosh kotibi Jiang Zemin 1990-yillarda Dengning oʻrniga asosiy rahbar boʻldi va uning siyosatining aksariyat qismini davom ettirdi. 1990-yillarda XKP harbiy va siyosiy jihatdan yetakchi boʻlgan faxriy inqilobiy rahbariyatdan fuqarolik byurokratiyasidagi institutsional meʼyorlarga muvofiq tobora yangilanib borayotgan siyosiy elitaga aylandi. Rahbarlik asosan lavozimga koʻtarilish va nafaqaga chiqish, maʼlumot darajasi, boshqaruv va texnik tajribaga oid qoidalar va meʼyorlar asosida tanlandi. Professional harbiy ofitserlarning alohida guruhi mavjud boʻlib, ular XKPning yuqori rahbariyati ostida asosan institutsional kanallar ichidagi rasmiy munosabatlar orqali xizmat qiladi.

Jiang Zeminning nominal merosining bir qismi sifatida, XKP 2003 yildagi partiya nizomini qayta koʻrib chiqish uchun " Uch vakil "ni ratifikatsiya qildi, bu partiyani „ilgʻor ishlab chiqaruvchi kuchlar, Xitoy madaniyatining ilgʻor yoʻnalishi“ vakilligini ragʻbatlantirish uchun „rahbar mafkura“ sifatida. xalqning asosiy manfaatlari". Nazariya xususiy tadbirkorlar va burjua unsurlarining partiyaga kirishini qonuniylashtirdi. Xu Jintao, Jiang Zeminning bosh kotibi sifatida 2002 yilda oʻz lavozimini egalladi. Mao, Deng va Jiang Zemindan farqli oʻlaroq, Xu jamoaviy yetakchilikka urgʻu berdi va siyosiy tizimning bir kishilik hukmronligiga qarshi chiqdi. Iqtisodiy oʻsishga eʼtibor qaratish talabi koʻplab jiddiy ijtimoiy muammolarga olib keldi. Ularni hal qilish uchun Xu ikkita asosiy mafkuraviy kontseptsiyani kiritdi: „Taraqqiyotning ilmiy nuqtai nazari“ va „Barkamol sotsialistik jamiyat“. Xu 2012-yilda boʻlib oʻtgan 18-milliy kongressda XKP bosh kotibi va CMC raisi lavozimidan isteʼfoga chiqdi va ikkala lavozimni ham Si Tszinpin egalladi.

### Si Szinpinning rahbarligi

Hokimiyatni qoʻlga kiritgandan soʻng, Si keng qamrovli korruptsiyaga qarshi kampaniyani boshladi, shu bilan birga oʻtgan oʻn yilliklardagi jamoaviy rahbariyat hisobidan KXP bosh kotibi lavozimida vakolatlarni markazlashtirdi. Sharhlovchilar kampaniyani Xi rahbariyatining belgilovchi qismi, shuningdek, „u oʻz hokimiyatini tez va samarali tarzda mustahkamlay olganining asosiy sababi“ sifatida taʼriflagan. Xorijlik sharhlovchilar uni Maoga oʻxshatishgan. Si rahbariyati partiyaning Xitoydagi roli oshishini ham nazorat qildi. Si 2017-yilda XKP konstitutsiyasiga oʻzining nomi bilan atalgan mafkurasini qoʻshgan. Taxminlarga koʻra, Si Tszinpin 2022 yilda 10 yil xizmat qilganidan keyin oʻzining yuqori lavozimlaridan ketmasligi mumkin.

2014-yildan beri XKP Shinjonda 1 milliondan ortiq uygʻur va boshqa etnik ozchiliklarni qamoqqa olish lagerlarida ushlab turish, shuningdek, boshqa repressiv choralarni oʻz ichiga olgan saʼy-harakatlarni boshqarib kelmoqda. Bu akademiklar va baʼzi hukumatlar tomonidan genotsid sifatida taʼriflangan. Boshqa tomondan, mintaqadagi terrorizmga qarshi kurash siyosatini qoʻllab-quvvatlovchi inson huquqlari kengashiga yozgan maktubga koʻproq davlat imzo chekdi.

 Xunan provinsiyasining Changsha shahrida XKP tashkil topganining 100 yilligini nishonlash uchun vaqtinchalik yodgorlik oʻrnatildi.
Ikki yuz yilligidan biri boʻlgan XKP tashkil topganining 100 yilligini nishonlash 2021-yil 1-iyulda boʻlib oʻtdi.

2021-yil 6-iyulda Si Xitoy Kommunistik partiyasi va Jahon siyosiy partiyalari sammitiga raislik qildi, unda 160 ta davlatdan 500 ta siyosiy partiyalar vakillari ishtirok etdi. Si ishtirokchilarni „insoniyatning umumiy kelajagi boʻlgan hamjamiyat qurish“ yoʻlida ishlash uchun „texnologik blokadalar“ va „rivojlanishni ajratish“ga qarshi turishga chaqirdi.

## Manbalar