# Britaniya Hindistoni

|  |
| --- |
| **Britaniya Hindistoniinglizcha: *British India* hindcha: *ब्रिटिश भारत*;** Britaniya imperiyasining koloniyasi |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←  | 1858 — 1947

  |  →    →    → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Bayroq | Muhr |  |

 |
| **Shiori«Dieu et mon droit»* |
| **Madhiya«God Save the King»*  |
|  Britaniya Hindistoni hududi, 1936-yil |
| **Poytaxti** | Kalkutta (1858—1911) Dehli (1911—1947) |
| **Yirik shaharlari** | Kalkutta va Dehli |
| **Dini** | Hinduiylik Islom Sikhizm Buddizm Xristianlik |
| **Pul birligi** | Hindiston rupiyasi |
| **Rasmiy til(lar)** | Inglizcha |
| **Maydoni** | 4 917 273 km² (1918) 4 238 773 km² (1938) (Birmaning alohida koloniyaga boʻlinishi tufayli) |
| **Aholisi** | 318 942 000 kishi (1925) |
| **Boshqaruv shakli** | Parlamentar monarxiya |
| **Sulola** | Gannover sulolasi (1858—1901) Saksen-Koburg-Gotlar sulolasi (1901—1917) Vindzorlar sulolasi (1917—1947) |
| **Hindiston imperatori** |
|  - 1858—1876 (qirolicha); -1876—1901 (qirolicha-imperator) | Viktoriya |
|  - 1901—1910 | Eduard VII |
|  - 1910—1936 | Georg V |
|  - 1936 | Eduard VIII |
|  - 1936—1947 (oxirgi) | Georg VI |
| **Vitse-qirol** |
|  - 1858—1862 (birinchi) | Charlz Kanning |
|  - 1947 (oxirgi) | Lui Mauntbatten |
| **Hindiston ishlari vaziri** |
|  - 1858—1859 (Birinchi) | Eduard Stenli |
|  - 1947 (oxirgi) | Uillyam Har |
| **Qonun chiqaruvchi organ** | Imperator qonunchilik kengashi |
| **Tarix** |
|  -  1857-yil 10-may | Hindiston qoʻzgʻoloni |
|  -  1858-yil 2-avgust | Hindiston hukumati qonuni |
|  -  1947-yil 18-iyul | Hindiston Mustaqilligi qonuni |
|  -  1947-yil 14-15—avgustda, yarim tunda kuchga kirdi | Hindistonning boʻlinishi |
|  |

**Britaniya Hindistonni** (inglizcha: *British India*, hindcha: *ब्रिटिश भारत*; **Britaniya Raji**, inglizcha: *British Raj*, hindcha: *ब्रिटिश राज*; **Hind Imperiyasi**, inglizcha: *Indian Empire*, hindcha: *भारतीय साम्राज्य*; **Hindistondagi qirollik boshqaruvi**, inglizcha: *Crown rule in India*, hindcha: *भारत में क्राउन नियम*) — Britaniya imperiyasining eng muhim mustamlaka mulklaridan biri boʻlib, uning hududi hozirgi Hindiston, Birma (Myanma), Bangladesh va Pokiston davlatlarining yerlarini qamrab olgan tarixiy hududdir.

Britaniya Hindistoni Nepal Qirolligi, Butan, Afgʻoniston, Fors, Xitoy Tsing imperiyasi va Tailand bilan quruqlik chegaralari, shuningdek, Gollandiya Sharqiy Hindistoni va Britaniya Seyloni bilan dengiz chegaralariga ega edi.

Britaniya Hindistoni Britaniya imperializmining qudrati va buyukligini ifodalovchi Janubiy Osiyo tarixiy-geografik mintaqasida Britaniya imperializmining asosiy mustamlaka mintaqasi boʻlib qoldi. Shuning uchun tarixshunoslikda Hindistonga koʻpincha Britaniya imperiyasining “marvarid”i nomi berilgan. Aksariyat tarixchilar, boshqa narsalar qatori, Hindistonning tabiiy resurslar va minerallar boyligining ulkan darajasiga taalluqli vaziyatdan kelib chiqadilar. Britaniya mustamlaka vazirligi tashabbusi bilan nafaqat butun imperiyaning, balki Hindistonning iqtisodiy sohasini rivojlantirishga qaratilgan edi.

Imperator unvoni tarixan qirollik unvonidan yuqori boʻlganiga qaramay, 1876-yildan boshlab Britaniya monarxlari “Britaniya Hindistoni imperatori” unvoniga ega boʻlishlari ham Hindistonning alohida maqomini taʼkidladi.

Hukumat apparatini tashkil etishning markazlashgan tamoyiliga ega Britaniya imperiyasining yagona mustamlaka mulki sifatida, Britaniya Hindistoni 1858-yilda Britaniya Sharqiy-Hindistoni kompaniyasi tugatilishi va Britaniya imperatorlik armiyasi Sipohiylar qoʻzgʻolonini bostirgandan soʻng Hindistondagi barcha Britaniya mustamlakalari ustidan imperator nazoratini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrnatgan mamlakat Buyuk Britaniyaga oʻtkazishi ortidan tashkil topgan. Shu bilan birga, barcha kichik viloyatlar Kalkutta shahrida yagona poytaxtga ega boʻlgan yagona siyosiy makonga birlashtirildi. Kalkutta shuningdek, Buyuk Britaniya qirolining vitse-qiroli vazifasini bajarishda davom etgan Britaniya Hindistoni general-gubernatorining qarorgohi edi.

Britaniya Hindistoni xaritasi, 1909-yil
“Britaniya Hindistoni” atamasi odatda mustamlakachilikning butun hududiga ishora qiladi, garchi u toʻgʻridan-toʻgʻri Britaniya hukmronligi ostida boʻlgan subkontinentning qismlariga nisbatan qoʻllanadi; Bu hududlardan tashqari, rasmiy ravishda Britaniya imperiyasiga vassal qaramlikda boʻlgan “mahalliy knyazliklar” ham mavjud edi.

1937-yilda Birma Britaniya Hindistonidan alohida mustamlakaga aylanib, 1948-yilda mustaqil davlatga aylandi.

1947-yil 15-avgustda Britaniya Hindistoniga mustaqillik berildi, shundan soʻng mamlakat ikki dominionga — Hindiston va Pokistonga boʻlindi. Hindistonda Bosh vazir lavozimi tashkil etildi, u lavozimga Javoharlaʼl Neru tayinlandi. Bangladesh, oʻz navbatida, 1971-yilda Pokistondan ajralib chiqdi.

## Tarixi

Asosiy maqola: Britaniya Hindistoni tarixi
Sipohiylar qoʻzgʻolonining natijasi Britaniyaning Sharqiy Hindistoni kompaniyasining tugatilishi va hokimiyatning toʻgʻridan-toʻgʻri qirollikga oʻtishiga olib keldi. Ushbu yildan boshlab ingliz tilidagi manbalarda oʻrnatilgan tizim odatda “Britaniya Raji” (inglizcha: *British Raj*) deb ataladigan boʻldi. Bu tizim Hindistonning anʼanaviy feodal tashkilotidan foydalangan, biroq Hindistonning alohida hududlari hukmdorlarining oliy hukmdori Britaniya qiroli edi. Bu tashkilot nihoyat 1876-yilda Angliya qirolichasi Viktoriyaning Hindiston imperatori sifatida toj kiyishi bilan mustahkamlandi.

1935-yilda *Hindiston hukumati toʻgʻrisidagi* qonun unga qisman muxtoriyat berdi. Bundan tashqari, Hindiston 1942-yil 1-yanvarda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Deklaratsiyasini imzolagan mustamlaka maqomiga ega boʻlgan yagona davlat edi.

### Birinchi jahon urushi va uning oqibatlari

Asosiy maqola: Hindiston birinchi jahon urushi davrida
Urush davomida Britaniya Hindistoni armiyasidan 1,4 milliongacha ingliz va hind askari butun dunyo boʻylab urush harakatlarida qatnashib, Kanada va Avstraliya kabi dominionlik askarlari bilan birga jang qildilar. Hindistonning xalqaro roli oshdi. 1920-yilda u Millatlar Ligasining asoschilaridan biriga aylandi va 1920-yilda Antverpenda boʻlib oʻtgan yozgi Olimpiya oʻyinlarida “Britaniya Hindistoni” nomi bilan qatnashdi. Bu Hindistonning oʻzida, ayniqsa, Hindiston Milliy Kongressi (keyingi oʻrinlarda Kongress deb yuritiladi) rahbarlari orasida oʻzini oʻzi boshqarishni kuchaytirish talablarini keltirib chiqardi.

1916-yildan boshlab Britaniya mustamlakachi hukumati, Vitse-qirol lord Chelmsford vakili boʻlib, Hindiston talablariga yon berishlarini eʼlon qildi; Bu imtiyozlar qatoriga hindlarning armiyadagi ofitserlik lavozimlariga tayinlanishi, knyazlarga mukofot va faxriy unvonlar berilishi, paxtadan olinadigan aksiz soligʻining bekor qilinishi hindlarni nihoyatda gʻazablantirdi. 1917-yil avgust oyida Hindiston Davlat kotibi Edvin Montegyu Britaniyaning maqsadi Hindistonda “Britaniya imperiyasining ajralmas qismi sifatida masʼuliyatli hukumat”ni bosqichma-bosqich shakllantirish ekanligini eʼlon qildi.

Urushning oxiriga kelib, koʻpchilik qoʻshinlar Hindistondan Mesopotamiya va Yevropaga koʻchirildi va bu mahalliy mustamlaka hokimiyatlarini xavotirga soldi. Tartibsizliklar tez-tez boʻlib turdi va Britaniya razvedkasi [[Hind-germaniyaliklarning Britaniyaga qarshi harakatlari|Germaniya bilan hamkorlik[[ning koʻplab holatlarini qayd etdi. 1915-yilda *Hindiston mudofaa qonuni* qabul qilindi, u *Matbuot toʻgʻrisidagi* qonunga qoʻshimcha ravishda siyosiy xavfli dissidentlarni taʼqib qilish, xususan, jurnalistlarni sudsiz qamash va senzurani amalga oshirish imkonini berdi.

1917-yilda britan sudyasi Rouletta boshchiligidagi qoʻmita Hindistondagi zoʻravonliklarning avj olishida nemislar va rus bolsheviklarining qatnashganliklarini tekshirdi. Komissiya xulosalari 1918-yil iyul oyida taqdim etildi. Qo‘mita urush davrida hokimiyat organlarining vakolatlarini kengaytirish, sudyalar hay’atisiz uch sudyadan iborat sudlovlarni joriy etish, gumonlanuvchilar ustidan davlat nazoratini joriy etish, mahalliy hokimiyat organlariga gumondorlarni sudsiz qisqa muddatga hibsga olish va qamoqqa olish huquqini berishni tavsiya qildi.

Urushning tugashi iqtisodiy oʻzgarishlarga ham olib keldi. 1919 yil oxiriga kelib urushda 1,5 milliongacha hindistonlik qatnashdi. 1914—1920-yillarda soliqlar koʻtarildi va narxlar ikki baravar oshdi. Demobilizatsiya ishsizlikni yomonlashtirdi, Bengal, Madras va Bombeyda oziq-ovqat bilan bogʻliq tartibsizliklar boʻlib oʻtdi.

Hukumat Rouletta qoʻmitasining tavsiyalarini ikkita qonun shaklida amalga oshirishga qaror qildi, biroq Imperator qonunchilik kengashidagi ovoz berishda uning barcha hind deputatlari unga qarshi ovoz berishdi. Inglizlar birinchi qonunning qisqartirilgan versiyasini qabul qilishga muvaffaq boʻldilar, bu hukumatga suddan tashqari taʼqiblarni amalga oshirishga imkon berdi, ammo faqat uch yil muddatga va faqat “anarxistik va inqilobiy harakatlar”ga qarshi edi. Ikkinchi qonun Hindiston Jinoyat kodeksiga oʻzgartirishlar sifatida butunlay qayta yozildi. Biroq, Hindistonda katta gʻalayon koʻtarildi, bu Amritsar qirgʻini bilan yakunlandi va Mahatma Gandi tarafdorlarini siyosiy kurashning birinchi qatoriga olib chiqdi.

1919-yil dekabrda *Hindiston hukumati toʻgʻrisidagi* qonun qabul qilindi. Imperator va provinsiya qonunchilik kengashlari kengaytirildi, ijroiya hokimiyatining “rasmiy ko‘pchilik” tomonidan nomaqbul qonunlarni qabul qilishiga murojaat qilishiga barham berildi.

Mudofaa, jinoiy tergov, tashqi ishlar, aloqalar, soliq yigʻish kabi masalalar Nyu-Dehlidagi vitse-qirol va markaziy hukumatning masʼuliyati ostida qoldi, sogʻliqni saqlash, yer ijarasi, mahalliy hokimiyat esa viloyatlarga oʻtkazildi. Bunday chora-tadbirlar hindlarning davlat xizmatida qatnashishini va armiyada ofitser lavozimlarini egallashini osonlashtirdi.

Hindistonning saylov huquqi milliy miqyosda kengaytirildi, ammo ovoz berish huquqiga ega hindlarning soni kattalar erkak aholisining atigi 10% ni tashkil etdi va koʻpchilik savodsiz edi. Britaniya hukumati manipulyativ edi; Shunday qilib, qonun chiqaruvchi kengashlardagi oʻrinlarni shahar aholisiga qaraganda koʻproq mustamlakachi hokimiyatga xayrixoh boʻlgan qishloqlar vakillari egalladi. Brahmanlar boʻlmaganlar, yer egalari, tadbirkorlar, kollej bitiruvchilari uchun alohida oʻrindiqlar ajratildi. “Umumiy vakillik” tamoyiliga ko‘ra, Imperator va viloyat qonunchilik kengashlaridagi o‘rinlar Hindistonda istiqomat qiluvchi musulmonlar, sikxlar, hindular, hind nasroniylari, anglo-hindlar va yevropaliklar uchun alohida ajratildi.

1935-yilda Britaniya parlamenti Hindistonda qonun chiqaruvchi assambleyalarni tashkil etdi.

1937-yilda Birma Britaniya Hindistonidan ajralib, alohida qirollik mustamlakasiga aylandi. Oʻsha yili viloyat majlislariga milliy saylovlar boʻlib oʻtdi, unda Kongress 11 viloyatning 7 tasida gʻalaba qozondi. Bundan tashqari, 1935 yilgi qonunga ko'ra, Birma Hindiston mustamlaka hukumatiga 570 million rupiy qarzni toʻlashi kerak edi, unga Birmani bosib olish, temir yoʻllarni qurish va boshqalar kirdi.

---

### Ikkinchi jahon urushi va uning oqibatlari

Asosiy maqola: Hindiston Ikkinchi jahon urushida va Britaniya Hindistonining boʻlinishi
1939-yilda Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan Hindiston vitse-qiroli lord Linlitgou Hindiston vakillari bilan maslahatlashmasdan Germaniyaga urush eʼlon qildi. Bu viloyatlardagi lavozimlarni egallagan Kongress vakillarini norozilik sifatida isteʼfoga chiqishga majbur qildi. Shu bilan birga, Musulmonlar Ligasi Britaniyaning urush harakatlarini qoʻllab-quvvatladi. Britaniya hukumati kelajakdagi mustaqillik va'dalari evaziga Britaniyani qoʻllab-quvvatlash uchun hindu-millatchilarini jalb qilishga urindi, ammo Kongress bilan muzokaralar muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

1942-yil avgust oyida Mahatma Gandi barcha britaniyaliklarning zudlik bilan chiqib ketishini talab qilib, fuqarolik itoatsizligi kampaniyasini boshladi. Boshqa Kongress rahbarlari bilan birga Gandi zudlik bilan qamoqqa olindi va mamlakatda dastlab talabalar, keyin dehqonlar, ayniqsa, Agra va Oud birlashgan viloyati, Bihar va Gʻarbiy Bengaliya viloyatlarida tartibsizliklar koʻtarildi. Hindistonda katta urush davridagi qoʻshinlarning mavjudligi tartibsizliklarni olti hafta ichida bostirishga imkon berdi, ammo uning baʼzi ishtirokchilari Nepal bilan chegarada yer osti muvaqqat hukumatini tuzdilar. Hindistonning boshqa hududlarida 1943-yilning yozida vaqti-vaqti bilan tartibsizliklar boʻlib turdi.

Deyarli barcha Kongress rahbarlarining hibsga olinishi va buning natijasida muxolifatdagi siyosiy boʻshliq tufayli 1939-yilda kelishmovchiliklar tufayli Kongressni tark etgan Subhas Bos sezilarli taʼsirga ega boʻldi. Bos Hindistonni inglizlardan kuch bilan ozod qilish uchun fashizm kuchlari bilan ishlay boshladi. Yaponlar koʻmagida u Hindiston Milliy armiyasini tuzdi, u asosan Singapurning zabt etilishi paytida asirga olingan hindistonlik harbiy asirlardan yollandi. Yaponlar bosib olingan mamlakatlarda bir qancha qoʻgʻirchoq hukumatlarni oʻrnatdilar, xususan, Bosni “Azad Hind” (“Erkin Hindiston”) Muvaqqat hukumati rahbari etib tayinlandi. Hindiston milliy armiyasi Singapurni yaponlardan ozod qilish paytida taslim boʻldi va Bosning oʻzi tez orada samolyot halokatida vafot etdi. 1945-yil oxirida Hindistonda ommaviy tartibsizliklarga sabab boʻlgan Hindiston milliy armiyasi askarlariga qarshi sudlar boʻlib oʻtdi.

1946-yil yanvar oyida armiyada bir qator qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtdi, ular qirollik harbiy-havo kuchlarida xizmat qilayotgan hindular tomonidan qoʻzgʻolon bilan boshlangan, ular juda sekin repatriatsiya qilinganidan norozi edilar. 1946-yil fevral oyida Bombeydagi Qirollik dengiz flotida, keyin esa Kalkutta, Madras va Karachida boshqa qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtdi.

Shuningdek, 1946-yil boshida yangi saylovlar boʻlib oʻtdi, unda Kongress 11 viloyatdan 8 tasida gʻalaba qozondi. Kongress va Musulmonlar Ligasi oʻrtasida Hindistonning boʻlinishi boʻyicha muzokaralar boshlandi. 1946-yilning 16-avgustida musulmonlar Britaniya Hindistonida islom milliy birlashmasini yaratishni talab qilib Toʻgʻridan-toʻgʻri harakat kunini eʼlon qildilar. Ertasi kuni Kalkuttada hindular va musulmonlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar boshlandi va tezda butun Hindistonga tarqaldi. Sentyabr oyida hindu Javoharlaʼl Neru bilan yangi hukumatning Bosh vazir etib tayinlandi.

Britaniyaning leyboristlar hukumati Ikkinchi jahon urushi natijasida vayron bo'lgan mamlakat, jamoa tartibsizliklari tubiga botib borayotgan Hindiston ustidan hokimiyatni saqlab qolish uchun endi xalqaro yoki mahalliy yordamga ega emasligini tushundi. 1947-yil boshida Angliya 1948-yil iyunidan kechiktirmay Hindistondan oʻz qoʻshinlarini olib chiqish niyatini eʼlon qildi.

Mustaqillik yaqinlashar ekan, hindular va musulmonlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar avj olishda davom etdi. Yangi vitse-qiroli Lord Mauntbatten boʻlinish rejasini ishlab chiqishni taklif qildi. 1947-yil iyun oyida Kongress vakillari, musulmonlar, sikxlar va daxlsiz hamjamiyat Britaniya Hindistonini diniy yoʻnalish boʻyicha boʻlishga rozi boʻldilar. Aholisi asosan hindu va sikxlar boʻlgan hududlar yangi Hindistonga, asosan musulmonlar yashaydiganlar esa yangi mamlakat — Pokistonga yoʻl oldi.

1947-yil 14-avgustda Pokiston Dominioni tashkil etildi, musulmon yetakchisi general-gubernator etib tayinlandi. Ertasi kuni, 15-avgust kuni Hindiston mustaqil davlat deb eʼlon qilindi.

## Tashkiloti

Subkontinentning toʻgʻridan-toʻgʻri Britaniya qirolining nazorati ostida boʻlgan qismi (Hindiston general-gubernatori orqali) Britaniya Hindistoni deb atalgan; u uchta Prezidentlikka boʻlingan - Bombay, Madras va Bengal. Hududning asosiy qismini “mahalliy davlatlar” (inglizcha: *Native states*) yoki “knyazliklar” (inglizcha: *Princely states*) egallagan. Ayrim hind knyazliklarining umumiy soni bir necha yuzga yetdi (Hindistonda 1947-yilda mustaqillikka erishilganda 565 knyazlik mavjud edi). Britaniya hokimiyati ularda rezidentlar tomonidan ifodalangan, ammo 1947-yilda faqat 4 knyazlikning oʻz aholisi bor edi. Boshqa barcha knyazliklar turli mintaqaviy boʻlinmalar (agentliklar, rezidentliklar) atrofida birlashgan. Rasmiy jihatdan “mahalliy knyazlik davlatlari” mustaqil hisoblanib, ularni inglizlar emas, balki mahalliy hind hukmdorlari boshqargan, armiya, tashqi ishlar va aloqalar ustidan inglizlar nazorat qilgan; ayniqsa, muhim hukmdorlar Hindiston poytaxtiga tashrif buyurganlarida toʻplar bilan salom berish huquqiga ega edilar.

Mustamlakachilik boshqaruv tizimi uchta asosiy darajaga ega edi - Londondagi imperator hukumati, Kalkuttadagi markaziy hukumat va mintaqaviy boshqarmalar. Londonda Hindiston Davlat kotibi boshchiligidagi Hindiston ishlari vazirligi (1858-yildan 1947-yilgacha bu lavozimda 27 kishi ishlagan) va 15 kishidan iborat Hindiston kengashi tashkil etilgan. Kengashga aʼzo boʻlishning majburiy sharti Hindistonda kamida oʻn yil yashash edi. Koʻpgina dolzarb masalalar boʻyicha vazirlik odatda Kengashning fikrini oʻrganar edi.

Hindiston boshligʻi Kalkuttada general-gubernator boʻlib, tobora koʻproq Vitse-qirol deb atalar edi; Bu unvon uning rasmiy ravishda suveren Hindiston knyazlik davlatlari oldidagi vositachi va qirollik vakili sifatidagi rolini taʼkidlar edi.

1861-yildan boshlab, Hindiston hukumati har doim yangi qonunlarni talab qilganda, 12 aʼzo, yarmi hukumat amaldorlari (“rasmiy”), yarmi hindular va mahalliy inglizlar (“norasmiy”)dan iborat Qonunchilik Kengashlari chaqirilar edi. Hindularning Qonunchilik Kengashlariga, shu jumladan Kalkuttadagi Imperator Qonunchilik Kengashiga qoʻshilishi 1857-yilgi Sipohiylar qoʻzgʻoloniga javob boʻldi, lekin bu rol odatda yirik yer egalari, mahalliy aristokratiya aʼzolari tomonidan tanlangan, koʻpincha ularning sodiqligi uchun tayinlangan. Bu tamoyil vakillikdan uzoq edi.

Britaniya boshqaruvining asosi Hindiston fuqarolik xizmati edi.

Sipohiylar qoʻzgʻoloni Britaniya hukmronligini larzaga keltirdi, lekin uni izdan chiqarmadi. Buning oqibatlaridan biri Aud va Agra musulmonlari va brahmanlaridan jalb qilingan mustamlakachi qoʻshinlarning tarqatib yuborilishi edi. Qoʻzgʻolonning oʻzagiga aylangan va oʻsha paytda oʻz sadoqatini koʻrsatgan sikxlar va baluchiylardan yangi qoʻshinlarni jalb qilish edi.

1861-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Hindistonning Britaniya aholisi atigi 125,945 kishidan iborat boʻlib, 41,862 tinch aholi va 84,083 harbiy xizmatchi edi.

## Qurolli kuchlari

Qurolli kuchlar ofitserlarni tayyorlash uchun oʻz taʼlim muassasalariga ega boʻlgan muxtor tuzilma edi. Asosan hindlar oddiy askar safida xizmat qilgan. Ishga qabul qilish ixtiyoriylik asosida amalga oshirilgan. Qoʻmondonlik pozitsiyalarini inglizlar egallagan. Dastlab ular Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasi nazorati ostida boʻlgan, keyin ular Britaniya Hindiston hukumatiga boʻysungan.

## Ochlik va epidemiyalar

### Ochlik siyosatning natijasi sifatida

Qirollikning toʻgʻridan-toʻgʻri hukmronligi davrida Hindistonni bir qator ocharchilik va epidemiyalar larzaga keltirdi. 1876—1878-yillardagi Buyuk ocharchilik davrida 6,1 milliondan — 10,3 milliongacha, 1899—1900-yillardagi Hindiston ocharligi paytida 1,25 milliondan — 10 milliongacha odam halok boʻldi.

Hindistonning 200 yillik Britaniya hukmronligi tarixida aholi jon boshiga daromad deyarli o‘smagan, deydi professor Jeyson Xaykel (*Institute for Environmental Science and Technology,* Illinoys, AQSh). Aslida, XIX asrning ikkinchi yarmida toʻgʻridan-toʻgʻri ingliz hukmronligi oʻrnatilgandan keyingi davrda — Hindistonda aholi jon boshiga daromad ikki baravar kamaydi. Hindlarning o'rtacha umr ko'rish davomiyligi 1870 yildan 1920 yilgacha beshdan biriga kamaydi. 1901-yilda oʻrtacha umr koʻrish erkaklar uchun 23,6 yosh va ayollar uchun 24 yoshni tashkil etgan boʻlsa, 1921-yilda bu koʻrsatkich eng kam darajaga yetdi — mos ravishda 19,4 va 20,9 yosh.

Hukumat siyosati sabab ocharchilikdan oʻn millionlab odamlar behuda halok boʻldi. Javoharlal Neru universiteti professori Utsa Patnaik taʼkidlashicha, Britaniya Hindistonida don eksportining barqaror oʻsishi fonida shu davrda oziq-ovqat mavjudligi 30 foizga kamaydi. Aholi jon boshiga oziq-ovqat bilan taʼminlanishning eng katta pasayishi Bengaliyada 1911-yildan 1947-yilgacha 38% gacha kuzatilgan. Janubi-Sharqiy Osiyodagi urush xarajatlarining oshishi bilan bir qatorda, inflyatsiyaning oʻsishiga olib keldi, bu 3 million kishining 1943—1944-yillardagi Bengal ocharligidan oʻlimiga olib keldi.

### Epidemiyalar

1820-yilda Bengaliyadan boshlangan vabo pandemiyasi butun Hindistonni qamrab oldi va 10 000 ingliz askari va son-sanoqsiz hindularni oʻldirdi. 1817—1860-yillarda 15 milliondan ortiq, 1865—1917-yillarda esa 23 millionga yaqin odam vafot etdi.

XIX asrning oʻrtalarida uchinchi vabo pandemiyasi Xitoyda boshlanib, barcha qitʼalarni qamrab oldi va faqatgina Hindistonda 6 million odamni oʻldirdi.

Asosan Hindistonda ishlagan rus va fransuz yahudiy shifokori Havkin vabo va vaboga qarshi vaksinalarni yaratishda kashshof boʻlgan; 1925-yilda Bombeydagi vabo laboratoriyasi Xavkin instituti nomini oldi. 1898-yilda Kalkuttada ishlagan britaniyalik Ronald Ross chivinlar bezgakni olib yurishini qat'iy isbotladi. Chechakka qarshi ommaviy emlash XIX asr oxirida Hindistonda kasallikdan oʻlimning pasayishiga olib keldi.

### Demografik taʼsir

Umuman olganda, ocharchilik va epidemiyalarga qaramay, subkontinent aholisi 1800-yildagi 185 milliondan 1941-yilda 380 millionga oʻsdi.

## Iqtisodiy va texnologik oʻzgarishlar

XIX asrning ikkinchi yarmida Hindistonda sanoatlashtirish va Angliya bilan yaqin aloqalar bilan bogʻliq jiddiy oʻzgarishlar roʻy berdi. Ushbu oʻzgarishlarning aksariyati 1857-yilgi Sipohiylar qoʻzgʻolonidan oldin sodir boʻlgan, ammo ularning aksariyati qoʻzgʻolondan keyin sodir boʻlgan va odatda qirollikning bevosita boshqaruvi bilan bogʻliqdir. Inglizlar temir yoʻllar, kanallar, koʻpriklar qurilishini uyushtirdilar, telegraf liniyalari tortdilar. Asosiy maqsad xom ashyoni, xususan, paxtani Bombey va boshqa portlarga tezroq tashish edi.

Boshqa tomondan, Britaniya sanoati tomonidan ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlar Hindistonga yetkazib berildi.

Infratuzilmaning oʻsishiga qaramay, hindular uchun juda kam malakali ish oʻrinlari yaratildi. 1920-yilda Hindiston 60 yillik tarixga ega boʻlgan dunyodagi toʻrtinchi yirik temir yoʻl tarmogʻiga ega edi; ammo, Hindiston temir yo'llaridagi boshqaruv lavozimlarining atigi 10 foizini hindular egallagan.

Texnologiya Hindistonning qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotida oʻzgarishlarga olib keldi; Dunyoning boshqa mamlakatlari bozorlariga eksport qilinadigan xomashyo ishlab chiqarish koʻpaydi. Koʻplab mayda fermerlar bankrot boʻldi. XIX asrning ikkinchi yarmi Hindistonda ommaviy ocharchilikning avj olishi bilan ajralib turdi. Hindistonda avval ham ocharchilik ko‘p bo‘lgan, ammo bu safar o‘n millionlab odamlarning umriga zomin bo‘lgan. Koʻpgina tadqiqotchilar buni Britaniya mustamlaka maʼmuriyatining siyosati bilan bogʻlaydilar.

Aholining asosiy qismi uchun soliqlar kamaytirildi. Boburiylar davrida 15% boʻlsa, mustamlakachilik davri oxirida 1% ga yetdi.

## Boʻlinishi

Har ikki jahon urushi davrida Hindiston inglizlarning urush harakatlarini qo‘llab-quvvatladi, biroq mahalliy aholining mustamlakachilarga qarshi kuchayishi va ona mamlakatning zaiflashishi Britaniya hukmronligining yemirilishiga olib keldi. Imperiya 1942-yilda Mahatma Gandi tomonidan boshlangan fuqarolik itoatsizligi kampaniyasini toʻxtata olmaganini isbotladi.

Hindistonga mustaqillik berish toʻgʻrisidagi qaror uning ikki asosiy davlatga boʻlinishiga olib keldi: Hindularga — Hindiston Ittifoqi (zamonaviy Hindiston) va musulmonlarga — Pokiston (zamonaviy Pokiston va Bangladesh hududi) berildi. Ikki davlatning siyosiy partiyalari, mos ravishda, Jinna boshchiligidagi Hindiston Milliy Kongressi va Musulmon Ligasi edi.

Hindistonni inglizlar bosib olgan paytda mavjud boʻlgan bir necha yuz mustaqil knyazliklar shu tariqa ikki davlatga birlashtirildi va ularning hukmdorlarining turli unvonlari bekor qilindi. Sobiq koloniyaning boʻlinishi 15 million qochqinning almashinishiga va jamoalararo zoʻravonlik natijasida kamida 500 ming kishining oʻlimiga olib keldi.

Jammu va Kashmirning sobiq mahalliy knyazlik davlatining kimligini aniqlash alohida qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Knyazlik aholisining aksariyati musulmonlar edi, lekin uning maharajasi Xari Singx mustaqillikni talab qildi. Natijada Hindiston va Pokiston oʻrtasida qoʻzgʻolon va urush boshlandi.

Urush natijasida Kashmir Pokiston (Pokiston manbalarida - “Ozod Kashmir”, yoki “erkin Kashmir”) va Hindiston qismlariga boʻlindi.

## Adabiyotlar

* Bandyopadhyay, Sekhar (2004), *From Plassey to Partition: A History of Modern India*, Orient Longman, 548-bet, ISBN 978-81-250-2596-2.
* Bayly, C. A. (1990), *Indian Society and the Making of the British Empire (The New Cambridge History of India)*, Cambridge and London: Cambridge University Press, 248-bet, ISBN 978-0-521-38650-0.
* Brown, Judith M. (1994) [First published 1984], *Modern India: The Origins of an Asian Democracy*, Oxford University Press, 474-bet, ISBN 978-0-19-873113-9.
* Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2003), *Modern South Asia: History, Culture, Political Economy*, Routledge, ISBN 978-0-415-30787-1
* Chhabra, G. S. (2005) [First published 1971], *Advanced Study in the History of Modern India*, III (1920-1947)-jild (Revised-nashr), New Delhi: Lotus Press, 2-bet, ISBN 978-81-89093-08-2
* Copland, Ian (2001), *India 1885–1947: The Unmaking of an Empire (Seminar Studies in History Series)*, Harlow and London: Pearson Longmans, 160-bet, ISBN 978-0-582-38173-5
* Judd, Denis (2004), *The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947*, Oxford and New York: Oxford University Press, 280-bet, ISBN 978-0-19-280358-0.
* Low, D. A. (1993), *Eclipse of Empire*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45754-5
* Ludden, David E. (2002), *India And South Asia: A Short History*, Oxford: Oneworld, ISBN 978-1-85168-237-9
* Majumdar, Ramesh Chandra; Raychaudhuri, Hemchandra; Datta, Kalikinkar*. An advanced history of India*, Second Edition, Macmillan & Company, 1950.
* Marshall, P. J. (2001), *The Cambridge Illustrated History of the British Empire, 400 pp.*, Cambridge and London: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-00254-7.
* Markovits, Claude (2004), *A History of Modern India, 1480–1950*, Anthem Press, ISBN 978-1-84331-004-4
* Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2006), *A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories)*, Cambridge and New York: Cambridge University Press, 372-bet, ISBN 978-0-521-68225-1
* Peers, Douglas M. (2006), *India under Colonial Rule 1700–1885*, Harlow and London: Pearson Longmans. Pp. xvi, 163, ISBN 978-0-582-31738-3.
* Robb, Peter (2002), *A History of India*, Palgrave Macmillan, ISBN 978-0-230-34549-2
* Spear, Percival (1990) [First published 1965], *A History of India*, 2-jild, New Delhi and London: Penguin Books, 298-bet, ISBN 978-0-14-013836-8.
* Stein, Burton (2001), *A History of India*, New Delhi and Oxford: Oxford University Press, 432-bet, ISBN 978-0-19-565446-2
* Wolpert, Stanley (2003), *A New History of India*, Oxford and New York: Oxford University Press, 544-bet, ISBN 978-0-19-516678-1
* Wolpert, Stanley A. (2006), *Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-539394-1
* Baker, David (1993), *Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920*, Delhi: Oxford University Press, 374-bet, ISBN 978-0-19-563049-7
* Bayly, Christopher (2000), *Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870*, Cambridge Studies in Indian History and Society, Cambridge University Press, 426-bet, ISBN 978-0-521-66360-1
* Bayly, Christopher; Harper, Timothy (2005), *Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945*, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-01748-1, qaraldi: 2013-09-22
* Bayly, Christopher; Harper, Timothy (2007), *Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia*, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-02153-2, qaraldi: 2013-09-21
* Bose, Sudhindra (1916), *Some Aspects of British Rule in India*, Studies in the Social Sciences, V-jild, Iowa City: The University, 79–81-bet
* Brown, Judith M.; Louis, Wm. Roger, muh. (2001), *Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century*, Oxford University Press, 800-bet, ISBN 978-0-19-924679-3
* Carrington, Michael (May 2013), „Officers, Gentlemen, and Murderers: Lord Curzon's campaign against "collisions" between Indians and Europeans, 1899–1905“, *Modern Asian Studies*, **47** (3): 780–819, doi:10.1017/S0026749X12000686
* Chandavarkar, Rajnarayan (1998), *Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950*, Cambridge Studies in Indian History & Society, Cambridge University Press, 400-bet, ISBN 978-0-521-59692-3
* Chatterji, Joya (1993), *Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947*, Cambridge University Press, 323-bet, ISBN 978-0-521-52328-8.
* Copland, Ian (2002), *Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947*, Cambridge Studies in Indian History & Society, Cambridge University Press, 316-bet, ISBN 978-0-521-89436-4.
* Das, Manmath Nath*. India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms*. G. Allen and Unwin, 1964.
* Davis, Mike (2001), *Late Victorian Holocausts*, Verso Books, ISBN 978-1-85984-739-8
* Fieldhouse, David „For Richer, for Poorer?“, *. The Cambridge Illustrated History of the British Empire*. Cambr.: Cambridge University Press, 1996 — 108–146-bet. ISBN 978-0-521-00254-7.
* Gopal, Sarvepalli (1976), *Jawaharlal Nehru: A Biography*, Harvard U. Press, ISBN 978-0-674-47310-2, qaraldi: 2012-02-21
* Gopal, Sarvepalli (1953), *The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884*, Oxford U. Press, qaraldi: 2012-02-21
* Gould, William (2004), *Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India*, Cambridge U. Press, 320-bet.
* Grove, Richard H. (2007), „The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History“, *The Medieval History Journal*, **10** (1&2): 75–98, doi:10.1177/097194580701000203
* Hall-Matthews, David (November 2008), „Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India“, *Modern Asian Studies*, **42** (6): 1189–1212, doi:10.1017/S0026749X07002892
* Hyam, Ronald (2007), *Britain's Declining Empire: The Road to Decolonisation, 1918–1968*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-86649-1
* Imperial Gazetteer of India vol. III (1907), „X: Famine, pp. 475–502“, *The Indian Empire, Economic*, Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press, 552-bet
* Jalal, Ayesha (1993), *The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan*, Cambridge U. Press, 334-bet.
* Kaminsky, Arnold P. *The India Office, 1880—1910* (1986) excerpt and text search, focus on officials in London
* Khan, Yasmin (2007), *The Great Partition: The Making of India and Pakistan*, Yale U. Press, 250-bet, ISBN 978-0-300-12078-3
* Klein, Ira (July 2000), „Materialism, Mutiny and Modernization in British India“, *Modern Asian Studies*, **34** (3): 545–80, JSTOR 313141
* Koomar, Roy Basanta (2009), *The Labor Revolt in India*, BiblioBazaar, LLC, 13–14-bet, ISBN 978-1-113-34966-8
* Low, D. A. (2002), *Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Ambiguity 1929–1942*, Cambridge University Press, 374-bet, ISBN 978-0-521-89261-2.
* Metcalf, Thomas R. (1991), *The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870*, Riverdale Co. Pub., 352-bet, ISBN 978-81-85054-99-5
* Metcalf, Thomas R. (1997), *Ideologies of the Raj*, Cambridge University Press, 256-bet, ISBN 978-0-521-58937-6
* Moore, Robin J. (2001a), „Imperial India, 1858–1914“, in Porter, Andrew N. (muh.), *Oxford History of the British Empire*, III: The Nineteenth Century-jild, Cambridge University Press, 422–46-bet, ISBN 978-0-19-924678-6
* Moore, Robin J. «India in the 1940s», in Robin Winks, ed. *Oxford History of the British Empire: Historiography*, (2001b), pp. 231–42
* Nehru, Jawaharlal (1946), *Discovery of India*, Delhi: Oxford University Press
* Porter, Andrew, muh. (2001), *Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century*, Oxford University Press, 800-bet, ISBN 978-0-19-924678-6
* Rai, Lajpat (2008), *England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India*, BiblioBazaar, LLC, 263–281-bet, ISBN 978-0-559-80001-6
* Raja, Masood Ashraf (2010), *Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity, 1857–1947*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-547811-2
* Ramusack, Barbara (2004), *The Indian Princes and their States (The New Cambridge History of India)*, Cambridge University Press, 324-bet, ISBN 978-0-521-03989-5
* Shaikh, Farzana (1989), *Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860—1947*, Cambridge University Press, 272.-bet, ISBN 978-0-521-36328-0.
* Talbot, Ian; Singh, Gurharpal, muh. (1999), *Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent*, Oxford University Press, 420-bet, ISBN 978-0-19-579051-1.
* Tinker, Hugh (October 1968), „India in the First World War and after“, *Journal of Contemporary History*, **3** (4, 1918–19: From War to Peace): 89–107, JSTOR 259853
* Wainwright, A. Martin (1993), *Inheritance of Empire: Britain, India, and the Balance of Power in Asia, 1938–55*, Praeger Publishers, 256-bet, ISBN 978-0-275-94733-0
* Wolpert, Stanley A. (2007), „India: British Imperial Power 1858–1947 (Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947)“, *Encyclopædia Britannica*
* Derbyshire, I. D. (1987), „Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914“, *Population Studies*, **21** (3): 521–45, doi:10.1017/s0026749x00009197, JSTOR 312641
* Kumar, Dharma; Desai, Meghnad (1983), *The Cambridge Economic History of India*, 2: c. 1757-c. 1970-jild, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-22802-2
* Roy, Tirthankar (Summer 2002), „Economic History and Modern India: Redefining the Link“, *The Journal of Economic Perspectives*, **16** (3): 109–30, doi:10.1257/089533002760278749, JSTOR 3216953
* Simmons, Colin (1985), „'De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947“, *Modern Asian Studies*, **19** (3): 593–622, doi:10.1017/s0026749x00007745, JSTOR 312453
* Tirthankar, Roy (2014), „Financing the Raj: the City of London and colonial India 1858–1940“, *Business History*, **56** (6): 1024–1026, doi:10.1080/00076791.2013.828424
* Tomlinson, Brian Roger (1993), *The Economy of Modern India, 1860–1970*, New Cambridge history of India, III-jild, Cambridge University Press, 109-bet, ISBN 978-0-521-36230-6
* Tomlinson, Brian Roger (October 1975), „India and the British Empire, 1880–1935“, *Indian Economic and Social History Review*, **12** (4): 337–380, doi:10.1177/001946467501200401
* Andrews, C.F.*. India and the Simon Report*. Routledge reprint of 1930 first edition, 2017 — 11-bet. ISBN 9781315444987.
* *Ellis, Catriona.* Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India(ingl.) // Andoza:Нп3 : journal. — 2009. — Vol. 7, no. 2. — P. 363—375. — DOI:10.1111/j.1478-0542.2008.00564.x.
* *Gilmartin, David.* The Historiography of India's Partition: Between Civilization and Modernity(ingl.) // Andoza:Нп3 : journal. — 2015. — Vol. 74, no. 1. — P. 23—41. — DOI:10.1017/s0021911814001685.
* *Major, Andrea.* Tall tales and true: India, historiography and British imperial imaginings(ingl.) // Contemporary South Asia : journal. — 2011. — Vol. 19, no. 3. — P. 331—332. — DOI:10.1080/09584935.2011.594257.
* *Stern, Philip J.* History and Historiography of the English East India Company: Past, Present, and Future(ingl.) // Andoza:Нп3 : journal. — 2009. — Vol. 7, no. 4. — P. 1146—1180. — DOI:10.1111/j.1478-0542.2009.00617.x.
* *Whitehead, Clive.* The historiography of British imperial education policy, Part I: India(ingl.) // History of Education : journal. — 2005. — Vol. 34, no. 3. — P. 315—329. — DOI:10.1080/00467600500065340.

## Manbalar

## Havolalar

* *Britaniya Hindistoni* — maʼlumot Katta sovet ensiklopediyasidan olindi..
* Simon Report (1930) vol 1, wide-ranging survey of conditions(ingl.)
* Keith, Arthur Berriedale*. Responsible government in the dominions*. The Clarendon press, 1912.