# Yangi Zelandiya

| Yangi ZelandiyaNew Zealand Aotearoa
  |
| --- |
|
Bayroq

Gerb

 |
| **Shior:Yoʻq* |
| **Madhiya:** God Defend New Zealand, God Save the Queen |
|  |
| Poytaxt |
Vellington |
| Rasmiy til(lar) |
Ingliz Maori Yangi Zelandiya Imo-ishora tili |
| Hukumat |
Hamdoʻstlik |
|  |
| • Qirol  |
Karl III |
| • General-Gubernator  |
Cendy Ciro |
| • Bosh Vazir  |
Jacinda Ardern |
| Mustaqillik |
|  |
| • Mustaqillik e'lon qilingan  |
28-oktabr 1835 |
| • BQ Dominion statusini tortiq qildi  |
26-sentabr 1907 |
| Maydon |
| • Butun |
268,680 km2 (74-oʻrin) |
| • Suv (%) |
1.6 |
| Aholi |
| • 2002-yilgi roʻyxat |
4,035,461 (120-oʻrin) |
| • Zichlik |
15/km2 |
| YIM (XQT) |
2005-yil roʻyxati |
| • Butun |
AQSh$97,590 mil. (57-oʻrin) |
| • Jon boshiga |
AQSh$24,183 |
| Pul birligi |
Yangi Zelandiya Dollari (NZD) |
| Vaqt mintaqasi | UTC+12 |
| • Yoz (DST) | UTC+13 |
| Qisqartma |
NZ |
| Telefon prefiksi |
64 |
| Internet domeni |
.nz |
| *tahrir kuzat* |

**Yangi Zelandiya** — Tinch okeanning janubi-gʻarbiy qismidagi davlat. Maydoni — 263 310 km2 (101 660 sq mil) (dunyoda 75-oʻrinda). Aholisi — 5 447 330 kishi (2025-yil yanvar, dunyoda 125-oʻrin). Poytaxti — Vellington shahri. Maʼmuriy jihatdan 10 ta provinsiya (rgoutse)ga boʻlinadi. (2023-yil boshidagi hisob-kitoblarga koʻra — 5,1 million kishi dan ortiq), hududi 268 680 km², har ikkisi tomonidan boʻladi. Bu koʻrsatkichlar boʻyicha u Okeaniyaning eng yirik davlatidir. Aholi soni boʻyicha dunyoda 126-oʻrinda, hududi boʻyicha 75-oʻrinda turadi.

Poytaxti — Vellington shahri. Rasmiy tillari — ingliz, maori va Yangi Zelandiya imo-ishora tili hisoblanadi.

Unitar davlat, konstitutsiyaviy monarxiya hisoblanadi.

U 17 ta tumanga boʻlingan, ulardan 9 tasi Shimoliy orolda, 7 tasi Janubiy orolda va 1 tasi Chatham arxipelagida joylashgan. Yangi Zelandiya Qirolligi tarkibiga mustaqil ravishda boshqariladigan, ammo erkin bogʻlangan Kuk orollari va Niue orol davlatlari, shuningdek, Tokelau va Antarktika Ross hududining oʻzini oʻzi boshqarmaydigan hududi kiradi.

Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismida ikkita yirik orolda (Shimoliy va Janubiy) va koʻp sonli (taxminan 700) qoʻshni kichikroq orollarda joylashgan. Yangi Zelandiyaning asosiy xususiyatlaridan biri uning geografik izolyatsiyasidir. Mamlakatning eng yaqin qoʻshnilari: gʻarbda — Avstraliya, Tasman dengizi bilan ajratilgan (eng qisqa masofa — taxminan 1700 km); shimolda Yangi Kaledoniya (taxminan 1450 km), Tonga (1850 km) va Fiji (1900 km) orol hududlari joylashgan.

Iqtisodiyoti rivojlangan sanoat mamlakati hisoblanadi. 2017-yilda xarid qobiliyati pariteti boʻyicha YaIM hajmi 189 milliard AQSh dollarini (aholi jon boshiga qariyb 39 ming AQSh dollari) tashkil etdi. Pul birligi — Yangi Zelandiya dollari.

XI—XIV asrlarda mamlakatda Polineziyaning boshqa orollaridan kelgan odamlar yashagan; Buyuk Britaniya tomonidan faol yer oʻzlashtirish 1762-yilda boshlangan.

Yangi Zelandiya orollari odamlar tomonidan yashashga yaroqli soʻnggi yirik er edi. Taxminan 1280 va 1350-yillar orasida polineziyaliklar orollarga joylasha boshladilar va keyinchalik oʻziga xos Maori madaniyatini rivojlantirdilar. 1642-yilda golland tadqiqotchisi Abel Tasman Yangi Zelandiyani koʻrgan va yozib olgan birinchi yevropalik boʻldi. 1769-yilda ingliz tadqiqotchisi kapitan Jeyms Kuk Yangi Zelandiyaga qadam qoʻygan va xaritasini ochgan birinchi yevropalik boʻldi. 1840-yilda Birlashgan Qirollik vakillari va Maori boshliqlari oʻsha yili Buyuk Britaniyaning suverenitetini eʼlon qilishi va 1841-yilda Yangi Zelandiya toj mustamlakasi tashkil etilishi uchun yoʻl ochgan Vaytangi shartnomasini imzoladilar. Keyinchalik mustamlakachilar oʻrtasida bir qator toʻqnashuvlar boshlandi. hukumat va Maori qabilalari katta miqdorda begonalashtirish va musodara qilish bilan yakunlandi Maori mamlakati. Yangi Zelandiya 1907-yilda hukmronlikka aylandi; 1947-yilda monarxni davlat boshligʻi sifatida saqlab qolgan holda toʻliq mustaqillikka erishdi. Bugungi kunda Yangi Zelandiyaning 5,25 millionlik aholisining aksariyati Yevropa millatiga mansub; Mahalliy maorilar eng katta ozchilik, undan keyin osiyoliklar va Pasifika. Buni aks ettirgan holda, Yangi Zelandiya madaniyati asosan Maori va erta Britaniya koʻchmanchilaridan kelib chiqqan boʻlib, soʻnggi paytlarda madaniyatning kengayishi mamlakatga immigratsiyaning kuchayishi natijasida yuzaga kelgan. Rasmiy tillar ingliz, maori va Yangi Zelandiya imo-ishora tili boʻlib, mahalliy ingliz lahjasi ustunlik qiladi.

Rivojlangan davlat, eng kam ish haqini birinchi boʻlib joriy qilgan va birinchi boʻlib ayollarga saylov huquqini bergan. U hayot sifati, inson huquqlari boʻyicha xalqaro koʻrsatkichlarda juda yuqori oʻrinni egallaydi va u dunyodagi eng past korruptsiya darajasiga ega. U Maori va Yevropa aholisi oʻrtasida tizimli nomutanosibliklarga ega boʻlgan koʻrinadigan tengsizlik darajasini saqlab qoladi. 1980-yillarda Yangi Zelandiya katta iqtisodiy oʻzgarishlarni boshdan kechirdi, bu esa uni protektsionizmdan liberallashtirilgan erkin savdo iqtisodiyotiga aylantirdi. Milliy iqtisodiyotda xizmat koʻrsatish sohasi, undan keyin sanoat sektori va qishloq xoʻjaligi ustunlik qiladi; xalqaro turizm ham muhim daromad manbai hisoblanadi. Yangi Zelandiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Millatlar Hamdoʻstligi, ANZUS, UKUSA, Besh koʻz, OECD, ASEAN Plus Six, Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi, Tinch okeani hamjamiyati va Tinch okeani orollari forumi aʼzosi. U Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan ayniqsa yaqin munosabatlarga ega va uning NATOga aʼzo boʻlmagan asosiy ittifoqchilaridan biri hisoblanadi; Buyuk Britaniya; Samoa, Fiji va Tonga; va Avstraliya bilan, Britaniya mustamlaka asrlar kelib chiqadigan ikki mamlakat oʻrtasida umumiy Trans-Tasman kimligi bilan.

Milliy miqyosda qonun chiqaruvchi hokimiyat saylangan, bir palatali parlamentga berilgan, ijro etuvchi siyosiy hokimiyat esa bosh vazir, hozir Kristofer Lukson boshchiligidagi hukumat tomonidan amalga oshiriladi. Charles III mamlakat qiroli boʻlib, uni general-gubernator Sindi Kiro vakil qiladi. Bundan tashqari, Yangi Zelandiya 11 ta mintaqaviy kengash va 67 ta hududiy hokimiyat organlariga mahalliy hokimiyat maqsadlarida tashkil etilgan. Yangi Zelandiya shohligiga Tokelau (qaram hudud) ham kiradi; Kuk orollari va Niue (Yangi Zelandiya bilan erkin hamkorlikdagi oʻzini oʻzi boshqaradigan shtatlar); va Yangi Zelandiyaning Antarktidadagi hududiy daʼvosi boʻlgan Ross qaramligi.

## Davlat tuzumi

Yangi Zelandiya — Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlik tarkibiga kiruvchi parlamentar monarxiya. Buyuk Britaniya parlamenti va asosan, Yangi Zelandiya parlamenti tomonidan qabul qilingan qonun hujjatlariga amal qilinadi. Davlat boshligʻi — Buyuk Britaniya qiroli (Charlz III), uning nomidan generalgubernator davlatni boshqaradi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni 1 palatali parlament — vakillar palatasi, ijrochi hokimiyatni general-gubernator tomonidan tayinlanadigan bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.

## Tabiati

Yangi Zelandiya Kuk boʻgʻozi orqali ajralib turgan Shimoliy va Janubiy orollarda joylashgan. Yangi Zelandiyaga Tinch okeandagi bir qancha mayda orollar ham kiradi. Mamlakatning 3/4 qismi togʻ, qir va tepaliklar bilan band. Sohili va daryo vodiylari pasttekislik. Shimoliy orolda tez-tez zilzila boʻlib turadi, soʻnmagan vulkanlar, geyzerlar, qaynoq mineral buloqlar bor. Janubiy orolda Janubiy Alp togʻlari joylashgan (eng baland joyi 3764 m — Kuk togʻi; choʻqqilarda abadiy qor va muzliklar bor). Shimoliy orol qirgʻogʻi yaqinidagi shelfda neft, gaz, temir, mis, polimetall rudalari, oltin, koʻmir konlari bor. Iqlimi — subtropik dengiz iqlimi, chekka janubiy da moʻtadil iqlim hukmron. Iyulning oʻrtacha harorati shimolida 12 °C, janubida 5 °C, yanvarniki shimolida 19 °C, janubida 14 °C boʻladi. Oʻrtacha yillik yogʻin 400–700 mm, togʻ yon bagʻirlarida 2000–5000 mm. Daryolari sersuv, gidroenergiya zaxirasiga boy. Eng yirik daryosi — Uaikato (uzunligi 354 km). Koʻl koʻp: eng yirigi — Taupo (maydoni 612 km²). Yangi Zelandiyada sariq, qoramtir va kashtan tuproq, togʻlarda togʻ- oʻrmon, togʻ oʻtloqi tuproqlar tarqalgan. Oʻrmon, asosan, baland togʻlarda saqlanib qolgan (mamlakat hududining 23%). Oʻsimlik turlarining 75% dan ziyodi endemik hisoblanadi. Paporotnik, daraxtsimon epifit va lianalar, mahalliy daraxt turlari (kauri, namaki, rimu, tarairo va boshqalar) koʻp. Hayvonot dunyosi kambagʻal. Sut emizuvchilardan kalamush, it, koʻrshapalaklar, sudralib yuruvchilardan tuatara, qushlardan pingvin, nayburun, chagʻalay va boshqalar koʻp. Uchmaydigan qushlardan kivi, ueka, moa va uchadigan moyqut, chittak, chugʻurchiq bor. Soʻnggi 100 yil davomida hayvonot dunyosi bugʻu, serna, tulki, quyon va boshqalar hisobiga ancha boyidi. Yangi Zelandiyada 10 milliy bogʻ (MauntKuk, Tongariro, Fordlend va boshqalar), 2 dengiz parki, koʻplab rezervatlar bor.

## Aholisi

Aholisining asosiy qismi yangi zelandiyaliklar; ular yangi zelandiyalik inglizlar va maorilar (15%) ga boʻlinadi. Bundan tashqari, polineziyaliklar, ingliz, shotland, irland, xitoy, hind va boshqalar xalqlar ham yashaydi. Rasmiy tillar — ingliz va maori tillari. Dindorlarning aksariyati — protestantlar tashkil qiladi. Shahar aholisi 85%. Yirik shaharlari: Vellington, Oklend, Kraystcherch.

## Tarixi

Yangi Zelandiyaga X—XIV asrlarda maorilar kelib joylashgan. Yevropaliklardan birinchi marta 1642-yil gollandiyalik dengizchi Abel Tasman borgan. 1769-1770-yillarda ingliz dengizchi sayyohi Jeyms Kuk orollarni tadqiq qilgan. XIX asrning boshlarida yevropaliklarning dastlabki aholi punktlari paydo boʻldi. Ayni vaqtda maorilarga tegishli yerlarni bosib olish jarayoni boshlandi. 1840-yil dastlabki ingliz muhojirlari Vellington shahrini barpo etdilar. 1840-yildan Angliya Yangi Zelandiyani oʻz mustamlakasiga aylantirdi. 1843-yil maorilarning ingliz mustamlakachilariga qarshi qurolli qoʻzgʻoloni boshlandi. 1872-yilga kelib maorilarning qarshiligi toʻla bostirildi. 1907-yil Yangi Zelandiya dominion maqomini oldi. Birinchi jahon urushi (1914—1918)da Yangi Zelandiya Buyuk Britaniya tomonida boʻldi. Urushdan soʻng Yangi Zelandiya Germaniyaning sobiq mustamlakalari boʻlgan Gʻarbiy Samoa va Nauruni Buyuk Britaniya va Avstraliya bilan birgalikda boshqarish uchun mandat oldi. 1926-yilgi imperiya konferensiyasi va 1931-yilgi Vestminster statuti bilan tasdiqlangan qarorlar asosida Yangi Zelandiya tashqi va ichki ishlarda toʻla mustaqillikka ega boʻldi. Ammo Ikkinchi jahon urushi (1939—1945) gacha Buyuk Britaniya Yangi Zelandiyaning barcha tashqi aloqalarini nazorat qilib turdi. Ikkinchi jahon urushida Ya. Z. antifashistik koalitsiya tomonida boʻldi. 1930-yillardan hokimiyatni navbatmanavbat Milliy partiya va Leyboristlar partiyasi egallab kelmoqda. Yangi Zelandiya 1945-yildan BMT-aʼzosi. 1992-yil 19-martda Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetini tan olgan va diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Milliy bayrami — 6-fevral — Vaytanga kuni (1840-yil).

## Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyushmalari

Umumiy kelajak partiyasi, 2002-yil tuzilgan; Leyboristlar partiyasi, 1916-yil asos solingan; Yangi Zelandiya milliy partiyasi, 1936-yil tashkil etilgan; Yangi Zelandiya demokratik partiyasi, 1954-yil tuzilgan; Sotsialistik birlik partiyasi, 1993-yil tashkil etilgan; Taraqqiyparvar koalitsiya, 2002-yil tuzilgan. Yangi Zelandiya kasaba uyushmalari kengashi, 1987-yil asos solingan.

## Xoʻjaligi

Yangi Zelandiya — qishloq xoʻjaligi yuksak darajada rivojlangan industrial-agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda qishloq xoʻjaligi 9%, sanoat 25%, xizmat koʻrsatish tarmogʻi 66% ni tashkil etadi.

Qishloq xoʻjaligining asosi — sut, goʻsht va goʻsht-jun chorvachiligi. 47,5 mln. qoʻy, 9 mln. qoramol boqiladi. Yangi Zelandiya sariyogʻ, goʻsht, jun va pishloq eksport qilish boʻyicha dunyoda oldingi oʻrinlarda turadi. Yem-xashak ekinlari, bugʻdoy, arpa, suli, dukkakli don ekinlari, sabzavot ekinlari ekiladi. Meva, jumladan, kivi yetishtiriladi. Bogʻdorchilik (sitrus mevalar, olma, nok, shaftoli, gilos). tokchilik rivojlangan. Baliq va kit ovlanadi. Oʻrmonda yogʻoch tayyorlanadi.

## Sanoati

Sanoatida oziq-ovqat va yengil sanoat rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz, kimyo, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Alyuminiy, plastmassa, oʻgʻit, sement, chinni zavodlari bor. Kon sanoatida tabiiy gaz, temir rudasi, mis, qoʻrgʻoshin, rux, oltin, kumush, qoʻngʻir va toshkoʻmir, titan-magnetit qumi qazib olinadi. Yiliga oʻrtacha 32,4 mlrd. kVt• soat elektr energiyasi hosil qilinadi.

## Transporti

Transportida dengiz transportining ahamiyati katta. Yirik portlari: Vellington, Oklend, Littelton. Yangi Zelandiyalar uzunligi — 3,9 ming km, avtomobil yoʻllari uzunligi — 92 ming km. Vellingtonda xalqaro aeroport bor. Tashqi savdoda Yaponiya, AQSH, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Janubiy Koreya, Xitoy bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Yangi Zelandiya dollari.

## Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari

Vrachlar untlarning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi. Taʼlim 6 yoshdan 15 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy va bepul. Davlat maktablari bilan birga xususiy maktablar ham bor. Oʻqish muddati boshlangʻich maktablarda 6 yil, oraliq maktablarda 2 yil, 8 yillik maktab (boshlangʻich va oraliq)dan keyingi bosqich oʻrta maktab (oʻqish muddati 3 yil). Kollej va oliy oʻquv yurtlarida oʻqish pulli. Mamlakatda 7 universitet va texnika institutlari bor. Universitetlar Oklend, Kraystcherch, PalmerstonNort, Danidin, Vellington, Gamiltonda joylashgan. Yangi Zelandiyalar mamlakatning oliy ilmiy muassasasi — Yangi Zelandiya qirollik jamiyati (1867-yil tashkil etilgan, turli shaharlarda 50 ga yaqin boʻlim va filiallari bor), ilmiy va industrial tadqiqotlar departamenti (1926), pedagogik tadqiqotlar kengashi (1933), Yangi Zelandiya nafis sanʼat akademiyasi, Karterov rasadxonasi, hammasi — Velington shahrida, Danidin shahridagi tibbiy tadqiqotlar kengashi (1950), Vellingtondagi iqtisodiy tadqiqotlar instituti (1958), Kraystcherchdagi geofizika va astronomiya rasadxonasida olib boriladi. Vellingtonda Milliy kutubxona (1966), Oklend (1880), Kraystcherch (1859), Vellington (1893) shahrilarida kutubxonalar, Milliy muzey kutubxonasi bor. Muzeylari: Vellingtondagi milliy muzey (1865), Milliy badiiy galereya (1936-yil), Danidin, Kraystcherch, Oklend shaharlaridagi muzeylar, Oklenddagi badiiy galereya, Transport va texnika muzeyi va boshqalar.

## Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi

Yangi Zelandiyada bir qancha gazeta va jurnal nashr etiladi. Yiriklari: „Dominion“ (kundalik gazeta, 1907-yildan), „Ivning post“ („Kechki pochta“, kechki kundalik gazeta, 1865-yildan), „Nyu Zilend gerald“ („Yangi Zelandiya xabarchisi“, kundalik gazeta, 1863-yildan), „Nyu trus“ („Yangi haqiqat“, haftalik gazeta, 1904-yildan), „Otago deyli tayms“ („Otago provinsiyasi kundalik vaqti“, kundalik gazeta, 1861-yildan), „Press“ („Matbuot“, kundalik gazeta, 1861-yildan), „Soushelist politiks“ (jur.). Nyu Zilend Press Assoshieyshn, Yangi Zelandiya kundalik gaz.larning kooperativ birlashmasi, 1879-yil asos solingan. „Radio Nyu Zilend“ radiosi 1936-yil, „Televiji Nyu Zilend“ televideniyesi 1960-yil tashkil etilgan.

## Adabiyoti

Adabiyoti XIX asr oʻrtalaridan ingliz tilida rivojlanmoqda. XIX asr oʻrtalarida va undan keyingi vaqtlardagi yozuvlarda maorilarning boy folklori (afsona, rivoyat, qoʻshiq, maqol) saqlangan. Dastlabki yangi zeland adabiyoti asarlari ingliz adabiyoti anʼanalari asosida barpo etildi. XIX asrning 50— 80-yillaridagi shoirlar A.Domett va T.Brekken asarlari romantik yoʻnalishda yaratiddi, U.Golder va J.Barr sheʼriyatida erksevarlik ruhi namoyon boʻldi. M. E. Barker, J.Uayt, J. G. Uilson kabi adiblar oʻz asarlarida mustamlakachilik davrini aks ettirdilar. XIX asrning 90-yillari oxiri — XX asr boshlarida adabiyotda milliylikning oʻziga xos belgilari paydo boʻldi. Bunda Ya. Z. hayotidagi ijtimoiy va irqiy masalalar oʻz aksini topdi. XIX asrning 90-yillaridan U.Pember, J.Makkey va boshqalarning ijtimoiy adolatsizlikka qarshi qaratilgan sheʼrlari, J.Veston, G. V. Vogel, J.Shamyer, U.Satchell romanlari, A. A. Greys, U.Bok va boshqalarning hikoyalari, XX asr boshlarida K.Mensfildning ruhiy novellasi yaratildi. XX asrning 30—40-yillarida adabiyot jahon iqtisodiy boʻhronini, mehnatkashlarning oʻz huquqlari uchun kurashini aks ettirdi. J. A. Li, R.Xayd, F.Sarjeson romanlari, R. A. K. Meyson, D.Glover, A.Kernou sheʼrlari shu mavzuga bagʻishlandi. 50-yillardan sheʼriyatda axloqiy-falsafiy muammolar yetakchi oʻringa chiqdi (J.Bakster, A.Kempbell va boshqalar). 1940—1960-yillarda D.Ballantayn, L.Devin, N.Xilliard va boshqalarning realistik romanlari paydo boʻldi. Bu davrda M.Shedbolt, B.Mitkaf va boshqalar novella janrida ijod qildilar. Ayrim yozuvchilar ijodida (J.Freym romanlarida) modernizm taʼsiri yaqqol namoyon boʻldi. 1970-yillarda adabiyotga maori yozuvchilari — V.Iximaer va X.Tuvare kirib keldilar. Ya. Z.da K.Mensfild romanlari, A. P. Gaskell, M.Daggan, X.Shouning psixologik novellalari mashhur.

## Meʼmorligi

Ingliz mustamlakachilari kelgunga qadar maorilar toʻgʻri burchakli, ikki nishabli tomi oʻtlar bilan yopiladigan yogʻoch uylardan iborat qishloqlarda yashagan. XIX asrning 2-yarmidan aniq reja bilan (Kraystcherch, Oklend) yoki tabiat manzarasi bilan uygʻunlashtirib qurilgan (Vellington) shaharlar qad koʻtara boshladi. Maʼmuriy bino va ibodatxonalar avval neoklassitsizm va neogotika uslubida, XX asrning 20—30-yillari zamonaviy shakllarda qurildi. 1960—1970-yillardan yangi qurilish materiallari va konstruksiyalar qoʻllanila boshladi. Bir qavatli uylar inglizlarnikiga oʻxshatib qurilsa ham, oʻziga xos mahalliy xususiyatlarga ega.

## Tasviriy sanʼati

Maorilar sanʼatining qadimiy yodgorliklari — tosh va suyak oʻymakorligi, naqqoshlik va devoriy yezuvlardir. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida mahalliy rassomlik maktabi shakllandi (rassomlar G.Lindauer, Ch. F.Goldi, P. van der Velden, J.Neyrn, A. F. Nikoll, L.Mitchell, haykaltarosh R. O. Gross, fafik E.Mervin Teylor va boshqalar). Rassomlar maorilar turmushi va mamlakat tabiatini tasvirladilar. Monumental rassomlik, haykaltaroshlik, shahar va industrial manzara rivojlanmoqda. Musiqasi. Maori xalqlarida marosim qoʻshiq va raqslari rasm boʻlgan; epik, lirik, mehnat qoʻshiqlari har doim nafosat bilan ijro etilgan. Musiqa asboblari: truba (pu; chigʻanoq, yogʻoch, qovoqdan yasaladi), fleyta turlari (porutu, uio, koauau), shaqildoq, hushtak, gong, kastanyet (tokere). Qoʻshiqraqs sanʼatida tabiatdagi tovushlarga taqlid qilish keng tarqalgan. XIX asr boshlarida Yevropadan koʻchib kelgan (asosan, ingliz)lar sanʼati rivojlandi. XIX asrda mahalliy va Gʻarbiy Yevropa musiqa anʼanalari negizida professional musiqa paydo boʻldi. XIX asr oxirida dastlabki simfonik orkestrlar tuzildi. XX asrda mahalliy sanʼatga qiziqish ortdi (A.Ngata boshchiligidagi yosh maorilar deb nomlangan harakat). Bir qancha folklor ansambllari, jumladan, Vellingtonda „Ngati Poneke“ (maori musiqachilari V.Guata, T. R. Karepa) ansambli tashkil etildi. XX asr mamlakatdagi professional jamoalar orasida Ya. Z. radiosi simfonik orkestri (1947), Yoshlar orkestri (1959), Milliy opera (1954) va Milliy balet (1955) truppalari, kompozitorlardan G.Xill, D.Lilbyorn, D.Farkuaer, K.Smol, E.Lokvud mashhur.

## Teatri

1930-yillarda opera va drama havaskorlari truppalari, 1950-yillarning boshida koʻchma professional truppalar („Nyu Zilend pleyers“, „Sautern komedi pleyers“, „Daunsteyj“, „Komyuniti arts servis tietr“) paydo boʻldi. 1960-yil professional yangi zeland baleti vujudga keldi. Oklend shahrida yarim professional „Sentral tietr“, Danidinda xususiy „Glob tietr“ teatrlari ishlaydi. Rejissorlar S.Birn, R.Barker, K.Ketkart, aktyorlar R.Stoun, D.Fermeyd, dramaturglar J.Bakster, J.Koppard, A.Kernou mashhur.

## Kinosi

1898-yil dastlabki qisqa metrajli hujjatli film suratga olingan. 1912-yil Vellingtonda „Neeshenal film yunit“ davlat kinostudiyasi tashkil etildi. Birinchi jahon urushi yillari (1914—18) harbiy xronika, XX asrlarda, asosan, qisqa metrajli filmlar yaratildi. Badiiy kinematografiyaning asoschisi rejissor R.Xeyuorddir ["Doʻstlik yoʻllari boʻylab" (1936), „Maorilarni sevish“ (1972) filmlari]. 1936-yil ingliz kinorejissyor J.Grirson yordami bilan bir qancha hujjatli filmlar yaratildi. Badiiy filmlardan „Bardosh bera olmagan toʻsiq“ (rej.lar R.Mayrams va J.Oʻshi), „Testlar uchun suratchalar“ (rejissor D.Stivens), „Farzandlar qaytmoqda“ (1980, rejissor P.Monder) kabi filmlar diqqatga sazovorOʻzbekiston — Ya. Z. munosabatlari. Ikki davlat oʻrtasida diplomatiya munosabatlari 1992-yil 19 martda oʻrnatilgan boʻlishiga qaramay, Ya. Z.ning geografik jihatdan uzoqda joylashganligi mamlakatlar oʻrtasidagi savdoiqtisodiy munosabatlarga oʻz taʼsirini koʻrsatmoqda. 2004-yil yanvar — noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi bilan boʻlgan tovar aylanmasi 210,2 ming AQSH dollarini, undan eksport 20,3 ming, import 189,9 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekistonda „SHʼyek.1e\uye11egu“ Oʻzbekiston — Ya. Z. qoʻshma korxonasi bor. Ya. Z. hukumati oʻz mamlakatidagi oliy oʻquv yurtlari magistraturasida taʼlim olish uchun oʻzbekistonlik 4 talabaga moliyaviy yordam koʻrsatdi. Shuningdek, kam taʼminlangan oila ayollari taʼlimi uchun Samarqand tadbirkor ayollar assotsiaiiyasiga 5 ming AQSH dollari miqdorida grant ajratdi.

## Galeriya

*
*

## Oʻzbekiston — Yangi Zelandiya munosabatlari

Ikki davlat oʻrtasida diplomatiya munosabatlari 1992-yil 19 martda oʻrnatilgan boʻlishiga qaramay, Ya. Z.ning geografik jihatdan uzoqda joylashganligi mamlakatlar oʻrtasidagi savdo:iqtisodiy munosabatlarga oʻz taʼsirini koʻrsatmoqda. 2004-yil yanvar — noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi bilan boʻlgan tovar aylanmasi 210,2 ming AQSH dollarini, undan eksport 20,3 ming, import 189,9 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekistonda „SHʼyek.1e\uye11egu“ Oʻzbekiston — Ya. Z. qoʻshma korxonasi bor. Ya. Z. hukumati oʻz mamlakatidagi oliy oʻquv yurtlari magistraturasida taʼlim olish uchun oʻzbekistonlik 4 talabaga moliyaviy yordam koʻrsatdi. Shuningdek, kam taʼminlangan oila ayollari taʼlimi uchun Samarqand tadbirkor ayollar assotsiaiiyasiga 5 ming AQSH dollari miqdorida grant ajratdi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |