# Mezolit

**Mezolit** (mezos- o'rta va lithos — *tosh*) — oʻrta tosh davri; paleolitdan neolitga oʻtish davri (miloddan avvalgi 12-7 ming yillik).

Geologik pleyspgotsendan hozirgi golosenga oʻtish davri. Mezolitda hayvonot dunyosi, landshaftlar muzlik davridan xalos boʻlib hozirgi tabiiy sharoitga moslashgan. Muzlik davriga moslashgan yirik hayvonlar (mamontlar) yoʻq boʻlib, yangilari paydo boʻlgan. Inson hayotida katta oʻzgarishlar sodir etilgan. Mezolitda oʻq-yoyning kashf etilishi bilan yakka oila boʻlib yashash imkoniyati tugʻilgan. Tosh, suyak, yogʻochdan mikrolit qurollar (pichoq, qirgʻich, bolta) kashf qilingan. Bu qurollar yordamida odamlar yakka holda ov qilish imkoniga ega boʻlishgan. Shu tariqa jamoa boʻlib yashashga barham berilgan. Mezolit davri odamlari ovchilik, baliqchilik, terimchilik bilan shugʻullanganlar.

Oʻzbekiston hududida mezolit davriga oid eng qadimgi yodgorlik Qoʻshilish boʻlib, u miloddan avvalgi 10 ming yillik bilan davrlanadi. Undan mikrolit qurollar, paykon va uchburchak shakldagi qurollar, qoʻlga oʻrgatilgan tur (buqa yokisigir) suyagi topilgan. Bu esa Mezolit davri boshida Oʻzbekiston hududida odamlar chorvachilikdan xabardor boʻlganliklaridan dalolat beradi. Respublikamizda Mezolitga oid koʻplab yodgorliklardan Fargʻona vodiysining Soʻx tumanidagi Obishir I va Obishir V manzilgohlari (qarang Obishir madaniyati), Surxondaryoning Boysun tumanidagi Machay gʻori kabilarni koʻrsatish mumkin.Mezolit davrida iqlimning o‘zgarishi bilan hayvonot dunyosi ham o‘zgaradi. Paleolit davridagi yirik hayvonlar yo‘qolib, ular o'rniga tez chopar va mayda hayvonlar: arxar, muflon, tog‘ echkisi,
bug‘u, jayron, qulon, quyon, arslon, yoʼlbars, bars, qoplon va boshqa
hayvonlar paydo boʼldi. Ularni ilgaridagidek ovlash ibtidoiy odam
uchun murakkablik tug‘dirdi. Natijada o‘q-yoy ixtiro qilindi. Bu mezolit
davrining eng katta yutug‘i edi. O‘q yoyning kashf etilishi xo‘jalikda
ovning ahamiyatini oshirdi. Endi ibtidoiy ovchilar uzoqdan turib o‘z
o'ljasini nishonga olish imkoniyatiga ega boʼldilar va oziq-ovqatga
boʼlgan talabni qondira oldilar.
Oʻsimliklar dunyosida ham issiqtalab o‘simliklar salmog‘i oshdi.
Daryolarning sersuv bo‘lishi baliqchilikning vujudga kelishiga va
dastlabki qayiqlarning paydo boʼlishiga olib keldi. Bu esa ibtidoiy
odamning turmush tarzini o‘zgartirdi.
Ibtidoiy ovchilar hayvonlar (asosan bug‘ular) izidan yurib, yangi-yangi yerlarni o‘zlashtirib bordilar. Shu sababli, mezolit davri odamlari
keng hududlarga tarqalganlar. Mezolit davrida Oʻrta Osiyoning
deyarli barcha hududlari yashash uchun qulay boʼlgan. Amudaryo
bilan Sirdaryo oraliqlarida mezolit davriga oid yodgorliklar ko‘p
uchraydi.
Bu davr jamoasida diniy tasavvurlar maʼlum bir shaklga kirdi. Bu
haqda mezolit davri mozorlari, qoyatosh rasmlari darak beradi. Oʻrta
Osiyodagi mezolit davri yodgorliklaridan 3tasida - Qayla, Tutqaul,
Machay makonlarida mozorlar topilgan. Ular mezolit davrining so‘ngi
bosqichiga taalluqli. Qayla g'orida 2 ta mozor o‘rganilgan. Skeletlar
chalqanchasiga yotqizilib. oyoqlari biroz bukilgan, ustiga oxra
sepilgan. Yonlarida dengiz chig‘anoqlaridan yasalgan taqinchoqlar
topilgan. Bosh suyagi ustiga ham mayda tosh munchoqlar tizib
chiqilgan. Boshqa mozorlarda ham shu holat kuzatilgan. Bularning
barchasi narigi dunyoga ishonishni bildiradi,
Jahon arxeologiyasida mezolit davri 2 bosqichga: Azil va
Tardenuazga boʼlinadi. (3-jadva!) Ular Fransiyadan topilgan makonlar
nomlari bilan atalgan. Azil davri tosh qurollarining asosiy
xususiyatlaridan biri - mikrolit qurollarning yasalishidir (yunoncha
mikros-kichik). Ular asosan o‘q uchi vazifasini bajargan. Ularning
ko‘pchiligi tol bargiga o‘xshash boʼlgan. Egamberdiyeva.Oʼtkir Ismoilov.

## Yana qarang

* Paleolit
* Neolit

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |