Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# IBM

IBM logotipi
**International Business Machines Corporation** (savdo belgisi sifatida **IBM** nomi ostida tanilgan), **Big Blue** (Katta Moviy) laqabiga ega, bosh qarorgohi Nyu-York shtatining Armonk shahrida joylashgan Amerika xalqaro texnologiya kompaniyasidir va dunyoning 175 dan ortiq mamlakatlarida faoliyat yuritadi. IBM dunyodagi eng yirik sanoat tadqiqot tashkiloti hisoblanadi, u 19 ta tadqiqot markaziga ega bo'lib, o'nlab mamlakatlarda faoliyat olib boradi. Kompaniya 1993 yildan 2021 yilgacha ketma-ket 29 yil davomida AQShda biznes tomonidan yaratilgan eng koʻp yillik patentlar bo'yicha rekordni qo'lga kiritgan.

IBM 1911 yilda **Computing-Tabulating-Recording Company (CTR)** nomi ostida tashkil etilgan bo'lib, yozuvlarni saqlash va o'lchash tizimlari ishlab chiqaruvchi kompaniyalarni birlashtirgan holding kompaniya edi. 1924 yilda kompaniya nomi **"International Business Machines"** deb o‘zgartirildi va tez orada perforatsion kartalar asosidagi hisoblash tizimlarining yetakchi ishlab chiqaruvchisiga aylandi. 1960-1970 yillarda **System/360** misolida ko‘rilgan IBM asosiy kompyuter tizimi dunyodagi yetakchi hisoblash platformasi bo‘lib, kompaniya AQShdagi kompyuterlarning 80 foizini va butun dunyo bo‘yicha kompyuterlarning 70 foizini ishlab chiqargan.

**IBM** 1980-yillarda **IBM Personal Computer** bilan mikrokompyuter bozoriga kirib keldi va bu mahsulot tez orada **PC** nomi bilan tanildi, bu IBM ning eng ko‘p sotilgan mahsulotlaridan biri bo‘ldi. Biroq, IBM ning yetarlicha uzoqni ko‘ra olmagani sababli, PC intellektual mulk qonunlari bilan yaxshi himoyalanmagan edi. Natijada, IBM tez orada PC bozorida o‘zining bozor ustunligini yangi paydo bo‘layotgan raqobatchilarga yo‘qota boshladi.

## Manbalar

## Havolalar

* IBMning rasmiy sayti
* IBMning dasturiy taʼminoti
* Deep Blue
* Blue Gene
# Hindistonda taʼlim

**Hindistonda taʼlim,** birinchi navbatda, davlat tomonidan boshqariladigan xalq taʼlimi tizimi tomonidan uchta darajada: markaziy, shtat va mahalliyboshqariladi. Hindiston Konstitutsiyasi va 2009-yildagi bolalarning bepul va majburiy taʼlim olish huquqi toʻgʻrisidagi qonunining turli moddalariga koʻra, bepul va majburiy taʼlim 6 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun asosiy huquq sifatida taqdim etiladi. Hindistondagi davlat maktablari va xususiy maktablarning taxminiy nisbati 7:5 ni tashkil qiladi.

## Taʼlim tizimi

1976-yilgacha taʼlim siyosati va uning amalga oshirilishi Hindistonning har bir konstitutsiyaviy moddalari tomonidan qonuniy ravishda belgilanadi. 1976-yilda konstitutsiyaga kiritilgan 42-oʻzgartirishda taʼlim "bir vaqtdagi fan" ga aylantirildi. Shu paytdan boshlab markaziy va shtat hukumatlari taʼlimni moliyalashtirish va boshqarish uchun boʻlgan rasmiy mas'uliyatni namoyon qilishdi. Hindistondek yirik mamlakatda, hozirda 28 ta shtat va sakkizta ittifoq hududi mavjud boʻlib, bu boshlangʻich taʼlim siyosati, rejalari, dasturlari va tashabbuslarida davlatlar oʻrtasidagi oʻzgarishlarning xilma-xilligini anglatadi. Vaqti-vaqti bilan davlatlarga davlat darajasidagi dasturlar va siyosatlarni yaratishda rahbarlik qilish uchun milliy siyosat asoslari yaratiladi. Shtat hukumatlari va mahalliy hokimiyat organlari boshlangʻich va yuqori boshlangʻich maktablarning aksariyatini boshqaradi va hukumat tomonidan boshqariladigan boshlangʻich maktablar soni ortib bormoqda. Shu bilan birga, xususiy tashkilotlar tomonidan boshqariladiganlarining soni va ulushi ham ortib bormoqda. 2005-6-yillarda boshlangʻich ta’limni taqdim etuvchi maktablarning 83,13 foizi (1–8-sinflar) hukumat tomonidan boshqarilgan va maktablarning 16,86 foizi xususiy boshqaruvda boʻlgan (taniqli boʻlmagan maktablar, Ta’lim kafolati sxemasi doirasida tashkil etilgan maktablar va muqobil oʻquv markazlaridagi bolalar bundan mustasno). 1–8-sinflarda roʻyxatga olish davlat va xususiy maktablar oʻrtasida 73:27 nisbatda taqsimlanadi. Biroq qishloq joylarida bu nisbat yuqoriroq (80:20), shaharlarda esa ancha past (36:66).
# Pretoriya

**Pretoriya** - JARning poytaxti. Apis daryosi sohilida, oʻrtacha 1738 m balandlikda. Transvaal provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 526 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yanvar (eng issiq oy)ning oʻrtacha temperaturasi 21,4°, iyul (eng sovuqoy)niki 10°. P. — transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning qora metallurgiya sanoati markazi. Shahar ishchilarining deyarli yarmi metallurgiya kombinatida ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik (tayyor kismlardan avtomobil yigʻish, velosipedlar va elektr ji-hozlari ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari, shahar yaqinida ferrovanadiy ishlab chikariladigan zavod bor. P. yakinidan olmos va temir rudalari qazib olinadi.

P. 1855-yilda burlar qalʼasi sifatida bunyod etilgan va burlarning siyosiy arbobi M. Pretorius nomiga qoʻyilgan. 1860-yildan Transvaal burlar respublikasi poytaxti. 1910-yildan JanubiyAfrika Ittifoqi, 1961-yildan JAR poytaxti. P.dahukumatidoralari, banklar, kompaniyalar joylashgan. Universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, hayvonot bogʻi, rasadxona, kutubxonalar, teatrlar, kartinalar galereyasi va hokazo bor.

Copy

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oslo

Oslo shaharlar
**Oslo** (1624—1924-yillarda *Kristia-niya* deb atalgan) — Norvegiya poytaxti. Osloford sohilida, 300–400 m balandlikda. Iqlimi moʻtadil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 5 °C gacha, iyulniki 16 °C. Yillik yogʻin 677 mm. Aholisi — 507,4 ming kishi (2000). Shaharga 1048-yilda asos solingan. XIII asr oxiri — 1380-yillarda Norvegiya qirollarining qarorgohi. 1572-yildan Daniyaga qarashli Norvegiyaning maʼmuriy markazi. 1624-yilgi yongʻindan keyin shahar eski oʻrnidan nariroqda qayta qurilgan va *Kristianiya* deb nomlangan. 1924-yildan O. deb atala boshladi. 1814-yildan mamlakat poytaxti. 1940-yil 9-apreldan 1945-yil 8-maygacha shaharni nemis fashistlari qoʻshini okkupatsiya qilib turgan.

Oslo — Norvegiyaning eng katta iqtisodiy va madaniy markazi, yirik dengiz porti. Port orqali mamlakat tashqi savdo yuklarining 1/3 qismi oʻtadi. Temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oslo va uning atrofidagi korxonalar Norvegiyada ishlab chiqarilayotgan sanoat mahsulotining 25%ni beradi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati tarmoqlari rivojlangan. Energetika va kema taʼmirlash, elektrotexnika va radioelektronika, metallurgiya, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, poligrafiya, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari bor.

Meʼmoriy yodgorliklardan Qirol saroyi, sobor, Milliy teatr va universitet binolari, ratusha va boshqa saqlangan. Metropoliten qurilgan. Shaharda bogʻ koʻp. Universitet (1811), konservatoriya, drama va opera teatrlari, Norvegiya fanlar akademiyasi, muzeylar, Milliy galereya bor. Bogdyo yarim oroldagi muzeyda F. Nansen va R. Amundsenlarning „Fram“ kemasi, T. Xeyerdalning „KonTiki“ soli saqlanmoqda. Oslo changʻi sporti markazlaridan. 1952-yilda shaharda 6-qishki Olimpiada boʻlib oʻtgan.

## Havolalar

* Oslo shahrining rasmiy vebsayti (ingl.)
* Oslo shahri haqida sayyohlar uchun maʼlumot (ingl.)

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kitob bosish

**Kitob bosish** – boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. „Kitob bosish“ iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. XI asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar – Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo – bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chiqdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. XIX asr oʻrtalari – XX asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish XIX asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda „Turkestanskiye vedomosti“ va „Turkiston viloyatining gazetasi“, XIX asr soʻnggi yillarida „Srednyaya Aziya“, „Sredneaziatskiy vestnik“ jur.lari, 1906-yilda „Taraqqiy“ gazeta, 1913-yillarda „Oyina“ jur., 1914-yillarda „Sadoi Turkiston“, „Sadoi Fargona“ gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, „Na-jot“, „Turk eli“, „Turon“, „Ulug Turkiston“, „Hurriyat“ gazetalari, „Yurt“, „Chayon“ jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Volgograd viloyati

|  |
| --- |
|
Rossiya Federatsiyasi subyekti |
| **Волгоградская область** Volgograd viloyati |
|  |  |
| Volgograd viloyati bayrogʻi |
Volgograd viloyati gerbi |
|  |
| Administrativ markaz |
Volgograd |
| Maydon |
112 877 km² (31-chi) |
| - suv qismi |
3,1% |
| Aholi |
2 583,3 ming kishi (19-chi) |
| - maʼlumot olingan vaqt |
2013 |
| - zichlik |
22,9 kishi / km² |
| YaIM |
437,4 mlrd rub. (20-chi) |
| - maʼlumot olingan vaqt |
2010 |
| - jon boshiga |
165,8 ming rub. |
| Federal okrug |
Janubiy |
| Iqtisodiy tuman |
Povoljskiy |
| Gubernator |
Sergey Anatoliyevich Bojenov |
| RF subyekti kodi |
34, 134 |
| Vaqt mintaqasi |
MSK+4 (UTC+8) |
| Rasmiy sayt |
www.volganet.ru |

**Volgograd viloyati** - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1936 yil 5 dekabrda tashkil etilgan. Maydon 113,9 ming km2. Aholisi 2645 ming kishi (1999), shaharliklar 76%. Volgograd viloyatida 19 shahar, 32 shaharcha bor (1991). Markazi – Volgograd shahri.

Volgograd viloyati Quyi Volga boʻyida dasht va chala choʻl zonasida. Volga daryosi vodiysi viloyat hududini 2 qismga: gʻarbiy – oʻng sohil va sharqiy (Zavolje) qismlarga ajratadi. Volgograd viloyatida neft, tabiiy gaz, osh tuzi va magniy tuzi (Elton koʻlida), fosforit konlari topilgan. Mineral buloqlar mavjud. Volgograd viloyatining iqlimi kontinental, quruq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 8 dan – 12" gacha, iyulniki 23°. Yiliga 350 mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari: Volga va Don. Yirik koʻllari: Elton, Gorkosolyonos; Simlyansk va Volgograd suv omborlari bor. Volgograd viloyati energetika asosini Volga GES, Volgograd GRESlari va b. issiqlik elektr markazlari tashkil qiladi. Metallurgiya (poʻlat sim-kanat, quvur, alyuminiy zavodlari), mashinasozlik (traktorsozlik, minora kranlari, podshipniklar, elektrotexnika, neft, oziq-ovqat sanoatlari uchun jihozlar) sanoatlari rivojlangan. Viloyatda kimyo va neft kimyosi (sintetik tola, sintetik kauchuk, shina, texnik rezina, azot-kislorod zavodlari) sanoatlari katta oʻrin egallaydi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Yengil (asosan toʻqimachilik), yogʻochsozlik va oziq-ovqat (goʻsht, sut, un-yorma, yogʻ-moy, konserva) sanoati tarmoqlari rivojlanmoqda. Asosiy sanoat markazlari – Volgograd, Voljskiy, Kamishii, Uryupinsk, Mixaylovka. Volgograd viloyatida gʻalla ekinlaridan burdoy, tariq, texnika ekinlaridan xantal (gorchitsa) ekiladi, polizchilik (tarvuz), sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilikda koʻproqqoramol, qoʻy va choʻchqa boqiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Transportida temir yoʻl, suv yoʻli va avtomobil yoʻllari katta oʻrin tutadi. V.v.da 8 oliy oʻquv yurti, 4 teatr, 5 muzey bor (1999).

## Hududiy boʻlinishi

Волгоградская область
Урюпинский
Новониколаевский
Киквидзенский
Еланский
Руднянский
Жирновский
Нехаевский
Алексеевский
Новоаннинский
Михайловский
Даниловский
Котовский
Камышинский
Николаевский
Старополтавский
Палласовский
Быковский
Кумылженский
Серафимовичский
Фроловский
Ольховский
Дубовский
Иловлинский
Клетский
Ленинский
Среднеахтубинский
Городищенский
Калачёвский
Суровикинский
Чернышковский
Котельниковский
Октябрьский
Светлоярский

*Volgograd*

*Voljskiy*

*Kamishin*

*Mixaylovka*

*Uryupinsk*

*Frolovo*

## Manbalar
# Sivalik

**Sivalik**, Old Himolay togʻlari — Himolay togʻlari sistemasidagi nisbatan pastroq tizmalar, Hindiston va Nepal hududida, PirPanjal va Mahabharat tizmalari oraligʻida, keng maʼnoda — Himolay togʻlarining Kashmirdan Tista daryosigacha boʻlgan qismining jan. chekka qismi. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1700 km masofaga choʻzilgan parallel tizmalardan iborat, eng baland joyi 2591 m. Katta Himolay togʻlaridan vodiylar bilan ajralgan. Qumtosh, konglomeratlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari daryolar bilan oʻyilgan. Tropik oʻrmonlar oʻsadi. Choy plantatsiyalari bor.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bungarlar

| Bungarlar |
| --- |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonlar  |

 |

**Bungarlar** (Bungarus), kraytlar — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugi. 12 turi bor. B.ning boshi kichkina va toʻmtoq, ogʻzi tor, zahar tishlari mayda. Jan.Sharqiy Osiyo, Yava, Hindiston, Malayya, Sumatra va boshqa joylarda tarqalgan. Dala va oʻtloqlardayashaydi. Baʼzan, xonadonlarga ham kiradi. B. tunda ov qiladi, kunduzi kovaklarda yashirinib yotadi. Mayda jonivorlar bilan oziqlanadi; baʼzan zaharli ilonlarga ham hujum qiladi. B. kovaklarga va xazonlar orasiga 10 tacha tuxum qoʻyib, ular ochib chiqqungacha qoʻriqlaydi. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan qoraoq yoʻlli hind bungari yoki krayti (V. coerus) ning uz. 1,5 m gacha. Indoneziyada uchraydigan qorasariq yoʻlli pama (V. fasciatus) ning uz. 1,75 sm ga yetadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yetti erkin sanʼat

**Yetti erkin sanʼat** (lotincha: *septem artes liberates*) — oʻrta asrlar maktablarida va universitetlarning „artistik“ (tayyorlov) fakultetlarida oʻrgatiladigan oʻquv fanlari. 2 bosqich – trivium (grammatika, ritorika, dialektika) va kvadrivium (arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa)dan iborat boʻlgan. Yetti erkin sanʼat antik davrdayoq shakllangan. Oʻrta asrlar davrida dinning hukmronligi ortishi va madaniyatning inqirozi sababli eski davr olimlari tomonidan ilmning bu sohalariga qoʻshilgan boy mazmun diniy maqsadda foydalaniladigan oddiy maʼlumotlarning cheklangan miqdoridan iborat qilib qoʻyildi. Uygʻonish davrida taʼlimga ehtiyojlari ortishi tufayli taʼlimning mazmuni oʻzgardi. Yetti erkin sanʼatning dunyoviy shakli tiklandi. Ushbu sanʼat tizimi oʻrnini asta-sekin mumtoz gimnaziyalar tizimi egalladi.

## Manbalar
# Yevropeoid irqi

Blondinlarning Yevropada tarqalish geografiyasi.
     1 % kam ochiq ranglilar,
     1 — 19 % ochiq ranglilar,
     20 — 49 % ochiq ranglilar,
     50 — 79 % ochiq ranglilar,
     80 — 100 % ochiq ranglilar
**Yevropeoid irqi** (baʼzida **Yevrosiyo irqi**) — insoniyatning asosiy eng yirik irqi (insoniyatning qariyb 40 %). Terisining tiniqligi, mayin va jingalak sochlari, serjunligi (erkaklarda), oldinga turtib chiqqan ingichka burni, yupqa labi, ortognatizm (yuz va jagʻ suyaklarining oldinga turtib chiqmaganligi) va boshqa belgilari bilan ajralib turadi. Yevropa, Shimoliy Afrika, Old Osiyo, Shimoliy Hindistonda tarqalgan; evropaliklarning koʻchib borishi natijasida Amerika, Avstraliya va Janubiy Afrikaga ham yoyilgan.

## Manbalar
# Avtomatika

**Avtomatika** (yunoncha: automatos – oʻzi harakatlanoʻvchi) – 1) avtomat holatda (odam ishtirokisiz) ishlaydigan *qurilmalar* va *tizimlar* yaratish haqidagi nazariy va amaliy bilimlarni oʻz ichiga olgan fan va texnika sohasi. Avtomatika fani har xil texnologiya jarayonlarini boshqarish va nazorat qilishning texnikaviy vositalari bilan shugʻullanadi. Avtomatika kibernetika fanining rivojlanishi natijasida paydo boʻlgan "texnikaviy kibernetika" boʻlimining tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) avtomat tarzda ishlaydigan mexanizmlar, qurilmalar va tizimlar majmui..

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash

Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash (object-oriented programming, OOP) — bu dasturlash paradigmasi boʻlib, unda dasturni tashkil etish va ishlashda obyektlar va sinflardan foydalaniladi. OOP’ning asosiy tamoyillari quyidagilar:

1. **Obyektlar (objects)**: Obyekt — bu maʼlumotlar va ular bilan bogʻliq amallarni oʻz ichiga olgan dasturiy element. Obyektlar, koʻpincha, dasturda muayyan real dunyo obyektlarini tasvirlaydi. Masalan, avtomobil, oʻqituvchi yoki foydalanuvchi kabi obyektlar.
2. **Sinflar (classes)**: Sinf — bu obyektlar uchun shablon yoki shartnoma. U obyektlar yaratishda ularning qanday xususiyatlari va usullari (metodlari) boʻlishini belgilaydi. Masalan, „Avtomobil“ sinfi „yil“, „brend“ va „rang“ kabi xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin, va „yurish“ yoki „tezlikni oshirish“ kabi usullarga ega boʻlishi mumkin.
3. **Inkapsulyatsiya (encapsulation)**: Bu konsept maʼlumotlarni va ularni ishlov beruvchi usullarni bir joyda saqlashni anglatadi. Boshqacha aytganda, obyektning ichki holatini (maʼlumotlar) tashqi dunyodan himoya qilish va faqat maʼlum metodlar orqali unga kirishni taʼminlash.
4. **Meros (inheritance)**: Meros olish, bir sinfning xususiyatlarini va usullarini boshqa sinfga oʻtkazishni taʼminlaydi. Bu, sinflarni qayta ishlatish va kodni takrorlashni kamaytirishga yordam beradi. Masalan, „Hayvon“ sinfi „It“ va „Mushuk“ kabi sinflarni meros qilib olishi mumkin.
5. **Polimorfizm (polymorphism)**: Polimorfizm bir xil nomdagi metodlar turli sinflarda turlicha ishlashi mumkinligini anglatadi. Bu metodlar har xil sinflarda bir xil nomga ega boʻlib, ular oʻz sinfiga mos tarzda ishlaydi.

OOP paradigmasi dasturlarni modular va kengaytiriladigan qilishga yordam beradi, chunki obyektlar oʻz holatlari va usullari bilan mustaqil ishlashi mumkin. Bu, dasturiy taʼminot ishlab chiqish va uni qoʻllab-quvvatlashda samaradorlikni oshiradi.

## Yana qarang

* Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash tili

## Manbalar
# Loyiha boshqaruvi

Loyiha Boshqaruvi – boshqaruvning 4 bosqichi
Loyiha boshqaruvi (ing: *Project Management*) – bu loyiha maqsadlariga erishish uchun rejalashtirish, tashkillashtirish, boshqarish va nazorat qilish jarayonidir. Bu jarayon vaqt, byudjet va resurslar kabi cheklovlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Odatda bu uch cheklov loyiha boshqaruvi uchburchagi deb yuritiladi. Bunday cheklovlardan toʻgʻri foydalanib loyiha boshqaruvidan foydalanish talab qilinadi. Loyiha boshqaruviga javobgar shaxsh „Loyiha Menejeri“ yoki „Loyiha Boshqaruvchisi“ deb ataladi.

## Bosqichlar

Loyiha boshqaruvi quyidagi asosiy toʻrt bosqichni oʻz ichiga oladi:

#### Loyihani Boshlash

* Loyiha maqsadlari: Loyihaning aniq va oʻlchab boʻladigan maqsadlari belgilanadi.
* Maqsad va koʻlam: Loyihaning asosiy vazifalari va ularning chegaralari aniqlanadi.

#### Loyihani Rejalash

* Reja tuzish: Loyiha jadvali, byudjeti, zarur resurslar va risklarni boshqarish rejasi ishlab chiqiladi.
* Vazifalar va majburiyatlar: Loyihada kim nima qilishi va qachon bajarilishi kerakligi belgilanadi.

#### Loyihani Amalga Oshirish

* Vazifalarni bajarish: Loyihani amalga oshirish uchun belgilangan vazifalar bajariladi.
* Resurslar boshqaruvi: Kerakli materiallar, byudjet, va inson resurslari samarali boshqariladi
* Ishlash koʻrsatkichlari: Loyihaning rejalashtirilgan maqsadlari va muddatlariga muvofiq ketayotganligini nazorat qilib boriladi
* Risklarni boshqarish: Loyihada yuzaga kelishi mumkin boʻlgan muammolarni aniqlanadi va bartaraf etiladi.

#### Loyihani Yakunlash

* Loyiha topshirish: Loyihaning yakuniy mahsuloti yoki natijasi mijozga topshiriladi.
* Hisobot va tahlil: Loyihaning muvaffaqiyati va kamchiliklari tahlil qilinadi, hisobot tayyorlanadi va kelajakdagi loyihalar uchun yakuniy xulosalar chiqariladi.

## Metodologiyalar

1. Waterfall (Kaskad):
	* Loyihaning har bir bosqichi birin-ketin, oldindan tuzilgan aniq reja boʻyicha amalga oshiriladi.
2. Agile (Tezkor):
	* Moslashuvchan va iterativ yondashuv boʻlib, tezkor oʻzgarishlarga moslashadi:
		1. Skram: Agile metodologiyasining bir turi boʻlib, qisqa vaqt ichida aniq vazifalarni bajarish maqsadida foydalaniladi
		2. Kanban: Ish jarayonini vizuallashtirish metodikasi boʻlib, u jarayonni vizual boshqarish uchun foydalaniladi.

Loyiha boshqaruvi muvaffaqiyatli loyihalarni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan asosiy tamoyillar, vositalar va metodologiyalarni oʻz ichiga oladi. Statistikaga koʻra samarasiz loyiha boshqaruvi sabab oʻrtacha 70% loyihalar yakunlanmaydi yoki umuman amalga oshmaydi. Samarali loyiha boshqaruvi nafaqat loyihaning oʻz vaqtida va byudjet doirasida bajarilishini taʼminlaydi, balki loyiha jamoasining ishini muvofiqlashtirish va resurslarni samarali boshqarish orqali yuqori sifatli natijalarga erishishga yordam beradi.

## Manbalar
# Iqtisodiyotning birlamchi sektori

Iqtisodiyotning **birlamchi sektoriga** xomashyo qazib olish va ishlab chiqarish bilan shugʻullanadigan har qanday sanoat, masalan, dehqonchilik, daraxt kesish, baliqchilik, oʻrmon va togʻ -kon sanoati kiradi.

Birlamchi sektor rivojlangan mamlakatlarga qaraganda rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiyotning katta qismini tashkil qiladi. Masalan, 2018-yilda qishloq, oʻrmon xoʻjaligi va baliqchilik Afrikaning Sahroi Kabirdan janubi-gʻarbiy qismida YaIMning 15 % dan ortigʻini, Shimoliy Amerikada esa YaIMning 1 % dan kamrogʻini tashkil qiladi.

Rivojlangan mamlakatlarda birlamchi sektor texnologik jihatdan rivojlangan boʻlib, masalan, kambagʻal mamlakatlardagi past texnologiyali usullar bilan solishtirganda qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash imkonini beradi. Rivojlangan iqtisodiyotga ega davlatlar asosiy ishlab chiqarish vositalariga qoʻshimcha kapital (investitsiya) kiritadi: masalan, AQShda makkajoʻxori kamari, makkaxoʻjori kombaynlari makkajoʻxori teradi, purkagichlar koʻp miqdorda insektitsidlar,gerbitsidlar va fungitsidlarni purkaydi, bu esa kapital-intensiv texnikalardan kamroq foydalanib, yuqori hosil olish imkonini beradi. Ushbu texnologik yutuqlar va investitsiyalar birlamchi sektorga kamroq ishchi kuchini ishlatish imkonini beradi, shuning uchun rivojlangan mamlakatlar oʻzlarining ishchi kuchining kichikroq foizini asosiy faoliyatga jalb qiladilar, aksincha, oʻrta va uchinchi tarmoqlarda yuqori foizga ega.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* *Duayt X. Perkins: Siyosiy fanlar akademiyasi materiallari, jild. 31, № 1, Xitoyning rivojlanish tajribasi (mart, 1973-yil)*
* *Kameron: Umumiy iqtisodiy va ijtimoiy tarix*
* *Historia Económica y Social General, Mariya Ines Barbero, Rubén L. Berenblum, Fernando R. Garcia Molina, Xorxe Saborido*

## Havolalar

* Media related to Primary sector of the economy at Wikimedia Commons
* Economy101.net: *The Nature of Wealth*