Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bern

Bern
**Bern** — Shveysariya poytaxti, Bern kantonining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida, Aare daryosining har ikki sohilida joylashgan. Aholisi 140 ming kishi, shahar atrofi bilan birga 300 ming (1995), ko'pchiligi nemis tilida soʻzlashadi.

Bernga 1191-yil asos solingan. 1218-yildan imperiyaning erkin shahri. 1353-yil Shveysariya konfederatsiyasiga qoʻshildi. 1848-yildan Shveysariya poytaxti.

Bern asosan maʼmuriy shahar. Sanoat taraqqiyoti jihatidan Syurix. Bazel shaharlaridan keyinda turadi. Bernda elektro texnika va aniq mashinasozlik (telefon, priborlar, elektr apparaturalari, poligrafiya mashinalari va boshqalar), toʻqimachilik, trikotaj, oziq-ovqat sanoati: yog'ochsozlik, poligrafiya korxonalari mavjud. Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatni Gʻarbiy Yevropa shaharlari bilan bogʻlaydigan bir necha temir yoʻl va avtomobil yoʻllar Berndan boshlanadi. Xalqaro aeroport bor. Shaharda bir qancha xalqaro tashkilotlarning markaziy organlari — Jahon pochta ittifoqi byurosi (1874-yildan), Xalqaro telealoqa ittifoqi, Mualliflik huquqini muhofaza qilish xalqaro ittifoqi, Xalqaro transport ittifoqi byurosi va boshqa joylashgan. Unt (1834-yildan), Shveysariya milliy kutubxonasi, konservatoriya, teatr (1903-yildan), ilmiy tadqiqot muassasalari, musiqa maktablari, kutubxonalar, muzeylar (Shveysariya, Alp togʻlari, Tarix, Badiiy va boshqalar) bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan shahar boshqarmasining binosi (ratusha, 1406—17), SanktVinsens sobori (1424—1588) va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan. Bernning mamlakatning boshqa shaharlari kabi moliyaviy faoliyati dunyo ahamiyatiga ega.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# 1918

**1918**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 19-asr
* **20-asr 21-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1890-lar
* 1900-lar
* **1910-lar 1920-lar
* 1930-lar
 |
| Yillar: | * 1911
* 1912
* 1913
* **1914 1915
* 1916
* 1917
 |

## Voqealar

## Tugʻilganlar

Yana qarang: Turkum:1918-yilda tugʻilganlar
## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1918-yilda vafot etganlar
# Reformatsiya

**Reformatsiya** (lotincha: *reformatio* oʻzgartirish, isloh qilish) — XVI asrda Gʻarbiy va Markaziy Yevropada tarqalgan ijtimoiy harakat. Asosan, zamindorlarga qarshi harakterda boʻlib, katolik cherkovi (zamindorlarning asosiy gʻoyaviy tayanchi)ga qarshi kurash tusini oldi. 1517-yil Germaniyada M. Lyuterning katolik cherkoviga qarshi chiqishi bilan boshlangan. Protestantizm mafkurachilari katolik cherkovi, uning iyerarxiyasi va umuman ruxoniylarning zarurligi amalda inkor qilingan gʻoyalarni ilgari surdilar; katoliklarning Muqaddas rivoyati rad qilindi, cherkovning yer boyliklari va boshqalarga boʻlgan huquklari inkor etildi. Protestantizmning asosiy oqimlari: byurger oqimi (Lyuter, J. Kalvin, U. Svingli); katolik cherkovini yoʻqotish talabini tenglik urnatish uchun kurash bilan bogʻlagan xalq oqimi (T. Myunser, anabaptistlar); uz hokimiyatini mustahkamlash va cherkovga tegishli yerlarni tortib olishga intilgan, dunyoviy hokimiyat manfaatlarini ifodalovchi qirolknyazlik oqimi. Protestantizmning gʻoyaviy bayrogʻi ostida 1524—26 yillarda Germaniyada Dehqonlar urushi, Niderlandiya va Angliya inqiloblari boʻlib utdi. Protestantizm protestantizmta asos soldi (Protestantizm tor maʼnoda — protestantizm ruhida diniy islohotlar utkazish).

## Yana qarang

* Protestantizm
* Xristianlik

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Recep Tayyip Erdoğan

| Rajab Tayyib Erdoʻgʻon |
| --- |
|  |
|  |
|  12-Turkiya Prezidenti |
| **Mansab davri** 2014-yil 28-avgust |
| Bosh vazir |
Ahmad Dovudoʻgʻli, Binali Yildirim |
| Oʻtmishdoshi |
Abdullah Gül |
|  36-Turkiya Bosh vaziri  |
| **Mansab davri** 2003-yil 14-mart – 2014-yil 28-avgustgacha |
| Oʻtmishdoshi |
Abdullah Gül |
| Vorisi |
Ahmad Dovudoʻgʻli |
| Istanbul shahri hokimi |
| **Mansab davri** 1994-yil 27-mart – 1998-yil 6-noyabrgacha |
| Oʻtmishdoshi |
Nuritdin Sozen |
| Vorisi |
Ali Mufit Gurtuna |
| Shaxsiy maʼlumotlari |
| Tavalludi |
1954-yil 26-fevral (1954-02-26) Istanbul, Turkiya |
| Bolalari |
oʻgʻli:Ahmet Burak Erdoğan, Bilal Erdoğan qizi: Esra Erdoğan, Sumayya Erdogʻan |
| Onasi |
Tenzile Erdoʻgʻon |
| Otasi |
Ahmat Erdoʻgʻon |
| Kasbi |
siyosatchi |
| Imzosi |  |

**Rajab Tayyib Erdoʻgʻon** (turkcha: *Recep Tayyip Erdoğan*; [ˈrɛdʒɛp ˈtɑːjip ˈɛrdɔːɑn] (26-fevral, 1954) Turkiya Prezidenti (2014-yildan), Turkiya Bosh vaziri (2003-2014-yil va 2018-yildan), Adolat va Taraqqiyot Partiyasi rahbari (2003-2014-yil va 2017-yildan), Istanbul meri (1999-2003-yil).

## Tarjimai holi

Rajab Tayyib Erdoʻgʻon 1954-yil 26-fevralda musulmon oilasida tugʻilgan. Erdoʻgʻonning oilasi asli Gruziyaning Adjariya viloyatidan kelib chiqqan. Erdoʻgʻon 2003-yilda asli gruzin ekanligini xabar qilingan boʻlsa-da, keyinchalik u buni rad etadi. Uning ota-onasi Ahmat Erdoʻgʻon (1905-1988) va Tenzile Erdoʻgʻon (qizlik ismi Mutlu; 1924-2011) boʻlishgan.

Erdoʻgʻon Istanbuldagi maktabda taʼlim olgan boʻlsa, yozgi taʼtilni asosan oilasi kelib chiqqan Rizening Güneysu shahrida oʻtkazardi. U butun umri davomida tez-tez bu uyiga qaytib turgan, keyinchalik 2015-yilda bu qishloq yaqinidagi togʻ choʻqqisida masjid qurdiradi. Erdoʻgʻon 13 yoshga toʻlganda uning oilasi Istanbulga qaytib kelgan.

Erdoʻgʻonning otasi uning oʻsmirlik chogʻida har hafta uchun 2,5 lira, yaʼni bir dollardan kam pul berib borgan. Bu pullar bilan Erdoğan otkritkalarni sotib olgan hamda koʻchada aylanib qayta sotgan. Koʻpincha tirbandlikda qolgan haydovchilarga shisha idishda suv sotish bilan ham shugʻullangan. Erdoʻgʻon, shuningdek, koʻchada kulchalar sotuvchisi boʻlib ham ishlagan.

## Yana qarang

* Turkiya Prezidentlari

## Manbalar

## Havolalar

* Recep Tayyip Erdoğan Twitter sahifasi
* Recep Tayyip Erdoğan Instagram sahifasi
# CNN

CNN| Cable News Network |
|  |
| Mamlakat |  AQSH |
| Koʻrsatuv hududi | Butun dunyo |
| Asos solingan |  |
| Asoschi(lar) | Ted Turner |
| Xoʻjayini | Time Warner |
| Vebsayt | www.cnn.com |

**The Cable News Network** yoki **CNN** (oʻqilishi *Si-En-En*) — 1980-yilda Ted Turner tomonidan tashkil etilgan telekompaniya.

## CNN AQSHda

## CNN Rossiyada

## CNN Yevropada

CNNning Yevropadagi bosh idorasi London shahrida joylashgan.

## CNN byurolari

Izoh:** Qalin harflarda kompaniyaning tashkil etilgandan buyon ishlayotgan idoralari ko`rsatilgan*
### AQShdagi byurosi

|  |  |
| --- | --- |
| * **Атланта (Штаб-квартира) Бостон
* **Вашингтон **Даллас Детройт
* **Лос-Анджелес**
 | * Майями
* Новый Орлеан
* **Нью-Йорк **Сан-Франциско **Сиэтл **Чикаго**
 |

### Xalqaro byurolar

|  |  |
| --- | --- |
| * Амман, Иордания (небольшое бюро)
* Афины, Греция (небольшое бюро)
* Багдад, Ирак
* Бангкок, Таиланд
* Берлин, Германия
* Бейрут, Ливан
* Богота, Колумбия (небольшое бюро)
* Брюссель, Бельгия (небольшое бюро)
* Буэнос-Айрес, Аргентина
* Гавана, Куба
* Гонг Конг, Китай
* Джакарта, Индонезия
* Дубай, ОАЭ
* Исламабад, Пакистан
* Иерусалим, Израиль
 | * Каир, Египет
* **Лондон, Великобритания Мадрид, Испания
* Мехико, Мексика
* Москва, Россия
* Найроби, Кения (небольшое бюро)
* Нью-Дели, Индия
* **Рим, Италия Пекин, Китай
* Рио-де-Жанейро, Бразилия (небольшое бюро)
* Сан-Паулу, Бразилия (небольшое бюро)
* Сеул, Южная Корея
* Токио, Япония
* Франкфурт, Германия (небольшое бюро)
 |

## Tanqid

* Tanqidchilar CNNni Iroqdagi harbiy amaliyotlar va boshqa mojarolarni yoritishda amerikacha qarashlarga moyillik ko`rsatishda va ulardan foydalanishda ayblashadi.
* Janubiy Osetiyadagi urush vaqtida CNNni voqealarni haddan ziyod bir taraflama yoritishda, Gurjistonni Rossiya "harbiy mashinasi"ning qurboni sifatida ko`rsatganlikda va faqat Gruziya hukumatining rasmiy bayonotlarini bildirishda ayblashadi. Bundan tashqari, CNN efirida Gorida tushirilgan deb Russia Today telekanalidan o`g`irlangan aslida Tsxinvalida olingan tasvirlarni ko`rsatishgan.

## Havolalar

* CNN rasmiy sayti

## Havolalar
# 1757

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 17-asr
* **18-asr 19-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1730-lar
* 1740-lar
* **1750-lar 1760-lar
* 1770-lar
 |
| Yillar: | * 1750
* 1751
* 1752
* **1753 1754
* 1755
* 1756
 |

**1757-yil** — shanba kuni boshlanuvchi yil (taqvimni bu yerda koʻring). Bu davrda turli xalqlarda Grigoriy, musulmon, Eron va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar

## Tavalludlar

## Vafot etganlar
# 1853

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 18-asr
* **19-asr 20-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1820-lar
* 1830-lar
* **1840-lar 1850-lar
* 1860-lar
 |
| Yillar: | * 1846
* 1847
* 1848
* **1849 1850
* 1851
* 1852
 |

**1853-yil** — shanba kuni boshlanuvchi yil (taqvimni bu yerda koʻring). Bu davrda turli xalqlarda Grigoriy, musulmon, Eron, bahoiy va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar

## Tavalludlar

## Vafot etganlar
# Muzlik davri

**Muzlik davri** — Yerning geologik tarixida nisbatan uzoq davom etgan davr. U davrda iqlimning umumiy nisbiy sovishi natijasida juda sovuq boʻlgan vaqt (bunda yirik materik muzliklari vujudga kelgan) iliq iqlimli vaqt bilan koʻp marta almashinib turgan. Iqlim iliqlashganda (muzliklararo davr) materik muzliklarining koʻp qismi erib ketgan. Shimoliy Amerikaning quyi proterozoyida, Afrika va Avstraliyaning yuqori rifeyida, Osiyo va Shimoliy Amerikaning vendida, Afrikaning ordovikida, Gondvana materigining karbon oxiri va perm boshida aniqlangan. Pleystotsen muzlik davri eng koʻp oʻrganilgan.

## Adabiyotlar

* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
# Burmistr

**Burmistr** (polyakcha) — Rossiyada pomeshchik yermulkining boshqaruvchisi. Dexxonlarning turli mehnat majburiyatlarini bajarishlarini, qishloqdagn tartib va boshqalarni nazorat qilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Lipton

Lipton|  |
| Mahsulot turi |
choy |
| Egasi |
Lipton Teas and Infusions |
| Mamlakat |
Shotlandiya |
| Ishlab chiqariladi |
1890 (1890) |
| Bozorlar |
Worldwide |
| Avvalgi egalari | * Unilever
* PepsiCo
 |
| Veb-sayt | lipton.com |

**Lipton** – 1871-yilda Buyuk Britaniyada xuddi shu nomdagi oziq-ovqat chakana savdo biznesini boshlagan ser Thomas Lipton sharafiga nomlangan brend. Brend Lipton doʻkonlarida sotiladigan turli xil isteʼmol tovarlari, jumladan, 1890-yildan beri brend hozirda eng mashhur choy uchun ishlatilgan.

2022-yilda CVC Capital Partners Unileverdan ushbu brend biznesini sotib olgan.

Unilever Hindiston, Nepal va Indoneziyada choy uchun, shuningdek, butun dunyo boʻylab ichishga tayyor ichimliklar uchun Lipton Ice Tea kabi Lipton brendidan foydalanishni saqlab qolgan. Unilever va PepsiCo oʻrtasidagi qoʻshma korxona tomonidan sotiladi.

Unilever Shimoliy Amerikada Lipton nomi ostida tez tayyorlanadigan shoʻrva uchun aralashmalarni ishlab chiqarishda davom etmoqda, ammop ushbu biznes brend bilan bogʻliq emas.

## Manbalar

## Havolalar

* www.lipton.com – „Lipton“ rasmiy sayti
* Lipton brendining tarixi, boshlanishi
* Lipton brendining tarixi, 1893-yil
* Lipton brendining tarixi, 1898-yil
# Fransiya bayrogʻi

| Fransiya bayrogʻi |
| --- |
|  |
| Mutanosibligi |
2:3 |
| Qabul qilindi |
1976-yil iyul (toʻqroq rangli versiyasi 15-fevrel 1794-yilda qabul qilingan) |
| Bayroq mualliflari |
Lafayette, Jacques-Louis David |

**Fransiya bayrogʻi** (fransuzcha: *drapeau français*) — bu Fransiya Respublikasi tomonidan ishlatilgan va hozirgacha ishlatib kelinayotgan milliy bayroqdir. U yuqoridan pastga qarab tizilgan uch xil rangdagi uchta vertikal tasmadan iborat. Ushbu ranglar quyidagicha (yuqoridan pastga): Koʻk (quyuq koʻk yoki toʻq koʻk), oq hamda qizil. Bayroqning kelib chiqishi Buyuk fransuz inqilobidan boshlanadi. Buyuk fransuz inqilobi va uning jahonga tarqatgan tenglik, erkinlik va demokratiya kabi gʻoyalari, boshqa koʻplab mamlakatlarning bayroqlarini yasashda muhim rol oʻynadi.

Qirollik hukumati, dastlab, koʻplab bayroqlardan foydalangan, ulardan eng mashhurlari — oq tusdagi fonda yoki milliy bayroqda koʻk qalqon hamda oltin rangli *fleur-de-lis* (Fransiya qirollik gerbi) aks etgan bayroq boʻlgan. Buyuk fransuz inqilobi boshlarida, Bastiliyani bosib olishda muhim ahamiyat kasb etgan Parij militsiyasi koʻk va qizil rangli kokardani kiyib olishgan, oʻsha vaqtlarda bu ranglar shaharning anʼanaviy ranglari hisoblanar edi. Fransuz generali Gilbert du Motier, Marquis de Lafayettening soʻzlariga koʻra, bu ranglar „qadimgi fransuz ranglari“ boʻlgan va militsiya kokardasiga qoʻshilib, uch rangli Fransiyaning milliy kokardasini yaratgan.

## Galereya

*
*
*
* "*Drapeau blanc*" (oq bayroq)
*
* Québec bayrog'i.
*
*
*

## Manbalar

## Qoʻshimcha

* *Flags Through the Ages and Across the World*, Smith, Whitney, McGraw-Hill Book Co. Ltd, Angliya, 1975. ISBN 0-07-059093-1.

## Havolalar

*  (Wayback Machine saytida 2021-02-24 sanasida arxivlangan)
# Provence

Xarita
Modern Provence-Alpes-Côte d'Azur'e ait topografik xaritasi
Moustiers-Sainte-Marie, Yuqori Provence

**Provence** (fransuzcha: *Provence*), janubi-sharqiy Fransiyada joylashgan bir viloyat. Ushbu viloyat Italiya mamlakati bilan qo‘shni hisoblanadi. Markazi esa Marsel shahri.

## Havolalar

* Rasmiy Provence sayti
# Moʻtadil iqlim

**Moʻtadil iqlim** – Quyosh zenitgacha koʻtarilmaydigan moʻtadil mintaqa iqlimi. Moʻtadil iqlim 3 toifaga bo'linadi moʻtadil dengiz, moʻtadil kontinental va moʻtadil musson iqlimlariga bulinadi. Moʻtadil dengiz iqlimida yil davomida havo seryogʻin, qishi nisbatan iliq boʻladi. Yozi esa jazirama, havo haroratining yillik amplitudasi unchalik katta boʻlmaydi (10° – 15° atrofida). Bunga Gʻarbiy Yevropa iqlimi misol boʻlishi mumkin. Moʻʼtadil kontinental iqlimda qishlari sovuq, yozlari issiq, traning yillik amplitudasi 40° atrofida, yogʻin miqdori juda kam boʻladi. Bunga dengizdan yiroq yerlarning iqlimi kiradi. Moʻtadil musson iqlimida qishlari sovuq, qor kam yogʻadi va yozlari u qadar jazirama issiq boʻlmasdan, yogʻin miqdori nisbatan koʻp boʻladi. Haroratning yillik amplitudasi yetarlicha katta (t<30°). Bunga shimoliy Xitoy va Uzoq Sharq iqlimi misol boʻla oladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Aeronavtika

**Aeronavtika** (aero.va yun. nautike – kemani boshqarish) – havodan yengil uchish apparatlari (dirijabl, aerostat va boshqalar)da parvoz qilish (qarang Havoda parvoz qilish) va havodan ogʻir uchish apparatlarida uchish toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Aviatsiya).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Francesco Rastrelli

**Francesco Bartolomeo Rastrelli** [1700, Parij (?) — 1771, Peterburg] — rus arxitektori, barokko uslubi vakili. Millati italyan. Peterburgga 1716-yil otasi — xaykaltarosh B. Rastrelli bilan kelgan. 1730—63 yillar saroy arxitektori boʻlgan. Uning asosiy ishlari: Rundal (1736—40) va Mitav (1738—40)dagi Biron saroylari, hozirgi Pushkin shahridagi qayta qurilgan Katta Yekaterina saroyi (1752—57), Petrodvorets (1747—52), Qishki saroy (1754—62) va boshqa Kiyevda R. loyihasi asosida Andreyev cherkovi (1749—53) va Marinsk saroyi (1750—53) qurilgan.

Ad: Kozmyan G.K., F.B. Rastrelli, L., 1976.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xerson viloyati

**Xerson viloyati** — Ukrainadagi viloyat. 1944-yil 30-martda tashkil etilgan. Maydoni 28,5 ming km². Aholisi 1145,4 ming kishi (2004), ukrain, rus, belorus, yahudiy va boshqa yashaydi. 18 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 8 shahar va 29 shaharcha bor. Shahar aholisi 59%. Markazi — Xerson shahri. Muhim shaharlari — Xerson, Kaxovka, Syurupinsk.

## Tabiati

Viloyat Ukrainaning janubida Qora dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Janubidan Qora va Azov dengizlari bilan oʻralgan. Yer yuzasi tekislik, janubiga tomon bir oz qiya. Kumli orollar, qum tillari, kichikroq qoʻltiqlar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −3° dan shimolida −5° gacha, iyulniki janubida 21,5° — 23,5°. Yozi issiq va quruq, ayrim vaqtda boʻronlar boʻlib turadi. Vegetatsiya davri 215-230 kun. Yillik yogʻin 300-400 mm. Asosiy daryolari: Dnepr, uning oʻng irmogʻi — Ingulets. Tuproqlari janubida chirindisi kam qoratuproq, toʻq kashtan tuproqlar dengiz sohilida kashtan, shoʻrtob va shoʻrxok tuproqlar. Viloyat hududida Askaniya Nova, Qora dengiz qoʻriqxonalari, shuningdek, AzovSivash qoʻriqxonaovchilik xoʻjaligi bor. Viloyat hududining 2,6% oʻrmon va butazorlar hisoblanadi.

## Iqtisodiyoti

Mashinasozlik va metallsozlikda kemasozlik zavodlari, kombayn, kardan vallari va elektr mashinasozlik (Xerson), elektr payvandlash jihozlari va avtomobil taʼmirlash zavodlari (Kaxovka) bor. Xersonda neftni qayta ishlash zavodi va Ukrainada shisha idishlar ishlab chiqaruvchi eng yirik zavodlardan biri, Syurupinskda sellyulozaqogʻoz kombinati, Novaya Kaxovkada mebel fabrikasi ishlab turibdi. Yengil sanoatda toʻqimachilik yetakchi oʻrinda (Xerson ipgazlama kombinati). Ip-gazlama ishlab chiqarish boʻyicha Xerson viloyati Ukrainada 1oʻrinda. Oziq-ovqat sanoati konserva, un va yorma, goʻshtsut, baliq va boshqa tarmoqlardan iborat.

Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik, sabzavotchilik, polizchilik, tokchilik, bogʻdorchilik va goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi goʻshtsutga ixtisoslashgan, choʻchqachilik va mayin junli qoʻychilik, pillachilik, baliqchilik rivojlangan (9 baliqchilik xoʻjaligi bor). Transport yoʻli uzunligi 1100 km. Avtomobil yoʻllari uzunligi 6 ming km. Muhim portlari: Xerson, Skadovsk, Genichesk, Xorli. Dneprda kema qatnaydi. Aeroport bor. 4 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Fut

**Fut** (inglizcha: *foot* — tovon) — britan, amerikan va qadimiy rus masofa oʻlchov birligi, 30,48 santimetrga teng.

**Fut** — 1) rus oʻlchovlar tizimidagi uzunlik birligi. 1F.= 1/7 sarjin =12 dyuym = 0,3048 m; 1918-yilda bekor qilingan; 2) ingliz oʻlchovlar tizimida uzunLik birligi. 1F. = 1/3 yard = = 12 dyuym = 0,3048 m.

1 fut = 12 dyuym = 1/7 sajen = 1/660 furlong = 30,48 santimetr

Qadimiy Rimda fut 29,62 sm ga teng edi.

SI birliklar tizimiga kirmaydi.

|  |
| --- |
| **Ingliz oʻlchov tizimida masofa oʻlchovi birliklari** |
|
Mil | Nuqta | Chiziq | Dyuym | Hend | Link | Fut | Yard | Rod | Cheyn | Furlong | Milya | Liga |

|  |
| --- |
| **Rus o‘lchov tizimida masofa o‘lchovi birliklari** |
|
Nuqta | Chiziq | Dyuym | Vershok | Pyad | Fut | Arshin | Sajen | Versta | Milya |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Diktatura

**Diktatura** (lotincha: *dictatura* — cheklanmagan hokimiyat) — davlat hokimiyatini nodemokratik usullar bilan amalga oshirish tizimini ifodalovchi tushuncha, avtoritar yoki totalitar rejim. Diktaturaga asoslangan siyosiy rejimdagi hokimiyatda, bir shaxs — diktator yoki bir necha shaxslarning qoʻlida markazlashadi, siyosatda zoʻravonlik va terror kuchayadi. Diktatura oʻrnatilganligi diktatorlik hokimiyatining cheklanmaganligi va nazoratsizligi, konstitutsiya eʼlon qilgan demokratik huquqlar va erkinliklar toptalishi, vakillik organlarining huquqlari cheklanishi bilan ajralib turadi. Hokimiyat toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlikka tayanadi. Odatda, yirik ijtimoiy guruhlar Diktaturani ifoda etuvchi kuch sifatida namoyon boʻlsa ham, u bir shaxs yoki bir guruh shaxslarda mujassamlashadi (Qadimgi Rimda harbiy boshliqlar Diktaturasi va triumviratlar, mutlaq monarxlar, hozirgi avtoritar tuzumlar, xuntalar va hokazo). Tarixga koʻra, biron-bir davlatda Diktatur oʻrnatilishi, odatda, ichki oʻzaro kurash gʻoyat keskin tus olgan davrlar bilan bogʻliq boʻlgan (Masalan, Ispaniyada Franko Diktaturasi, natsistlar Germaniyasida fashistlar Diktaturasi, sobiq shoʻrolar davrida Stalin Diktaturasi va b.).

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Markaziy Yevropa tekisligi

**Markaziy Yevropa Tekisligi-**gʻarbda Atlantika okeani sohillaridan sharqda Oder va Visla daryolarining suvayirgʻichigacha bo'lgan hududlarni o'z ichiga oladi. Bu hudud Fransiyaning Parij Havzasi, Garonna pasttekisligi, Armorikon va Markaziy massivlari, Belgiya va Germaniyaning janubiy qismlari, Chexiya massivi va Oʻrta Polshani oʻz ichiga oladi. Markaziy Yevropa tekisligi, Oʻrta Yevropa tekisligidan farqli oʻlaroq, tekisliklardan, botiqlardan, togʻ massivlaridan, platformalardan va qirlardan iborat boʻlib, u Markaziy Yevropa togʻ-tekislik oʻlkasi yoki Gertsin Yevropasi deb ham ataladi.

## Geologiyasi

Markaziy Yevropaning gʻarbiy qismida, Fransiya hududida qadimgi Armorikon va Markaziy massivlari joylashgan. Armorikon massivi Fransiyaning shimoli-gʻarbiy qismida gersin burmalanishi natijasida hosil boʻlgan. Markaziy massiv esa gersin burmalanishida vujudga kelgan yirik va gumbazsimon baland koʻtarilma hisoblanadi. Bu massivning asosini burmalangan qadimiy kristall va vulkanik jinslar tashkil etadi.

### Pasttekisliklar va Massivlar

* **Armorikon Massivi**: Fransiyaning shimoli-gʻarbida joylashgan bu massivda ko'tarilma tektonik harakatlar kuchli kechmagan. Normandiya va Gatin qirlari qadimgi massivning qismlari hisoblanadi.
* **Markaziy Massiv**: Markaziy Yevropaning eng yirik massivlaridan biri bo'lib, Pyui-de-Sansi cho'qqisi 1886 m. Bu massivning janubiy qismidagi kristall jinslar yura davrining ohaktoshlari bilan qoplangan Gran-Kos platosini hosil qiladi.
* **Garonna Pasttekisligi**: Markaziy massiv va Biskay qoʻltigʻi oraligʻida joylashgan. Bu hududda tektonik botiqda hosil bo'lgan Akvitaniya havzasi mavjud.

## Iqlim Sharoiti

Markaziy Yevropa tekisligi iqlimida Atlantika havo massasi katta rol oʻynaydi. Nam dengiz havo massasi sharqqa tomon materik ichkarisiga kamayib boradi, bu esa iqlimning kontinentallik darajasini oshiradi. Gʻarbiy qismlarda qish iliq va nam, yoz esa salqin boʻladi. Sharqqa tomon harakatlanishda, iqlim quruqlashib boradi va qish sovuqroq boʻladi.

## Gidrografiya

Markaziy Yevropaning yirik daryolari orasida Reyn, Sena, Luara, Garonna va Rona daryolari mavjud. Bu daryolar gidrologik rejimi shu joyning iqlim sharoitiga va relefiga bogʻliq. Gʻarbiy hududlardagi daryolar suv sarfi yil boʻyi deyarli bir tekisda boʻlsa, sharqiy hududlarda daryolarning suv sarfi togʻ massivlaridagi qorlarning erishi tufayli murakkablashadi.

## Oʻsimlik va Hayvonot Olami

Markaziy Yevropada oʻrmonlar Sudet togʻlari, Chexiya oʻrmoni, Bovariya oʻrmoni kabi hududlarda yaxshi saqlangan. Ushbu oʻrmonlarda yel-pixta daraxtlari keng tarqalgan. Togʻlarning baland qismlarida esa qar oʻsimliklari uchraydi. Hayvonot olami esa asosan oʻrmon faunasi bilan ifodalanadi. Tulki, boʻrsiq kabi yovvoyi hayvonlar va turli xil qushlar keng tarqalgan.

## Manbalar

* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]