Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Richard Strauss

| Richard Strauss |
| --- |
| Fayl:Postcard-1910 Strauss Richard.jpg, Strauss3.jpg |
| Tavalludi | 11-iyun 1864 |
| Vafoti | 8-sentyabr 1949 |
| Fuqaroligi | Germaniya |
| Otasi | Franz Strauss |
| Onasi | Josephine Strauss |

**Richard Strauss** (1864.11.6 — Myunxen — 1949.8.9, GarmishPartenkirxen, Myunxen yaqinida) — nemis kompozitori va dirijyor. 1885-yildan Germaniya va Avstriya simfonik va opera orkestrlarida ishlab dirijyor sifatida tanilgan; baletlar, 2 simfoniya, fantaziya ("Italiyadan", 1886), simfonik poemalar ("Don Juan", 1888; "Qahramon hayoti", 1898 va boshqalar), variatsiya, konsertlar, kamer cholgʻu asarlar, xorlar, qoʻshiqlar va boshqalar muallifi. Keng koʻlamli Sh. ijodi garmoniya va orkestr boʻyoklarining rangbarangligi, mavzularining oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, simfonik poemalari mashhur. Ularda F. List va G.Berliozning dasturli simfonizm anʼanalarini, shuningdek, R. Vagnerning orkestrlashdagi yutuqlarini rivojlantirgan. Asarlarida ekspressionizm, neoklassitsizm, F. Nitsshe falsafasi (xususan, "Zardusht tavallosi" simfonik poemasi, 1896) taʼsiri bor. Sh. ijodi XX asr Yevropa musiqasiga katta taʼsir koʻrsatgan. Eng yaxshi asarlariga hayotbaxshligi, insonparvarlik, goʻzallikni tarannum etishi xos. Geydelberg, Oksford va Myunxen untlari faxriy doktori. Berlin va Vena Sanʼat akademiyalari aʼzosi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Karl Fridrix Gauss

| Karl Fridrix Gauss |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 30-aprel 1777 |
| Vafoti | 23-fevral 1855 |
| Fuqaroligi | Rheinbund va Kingdom of Hanover |
| Otasi | Gebhard Dietrich Gauss |
| Onasi | Dorthea Benze |

**Gauss Karl Fridrix** (olmoncha: *Johann Carl Friedrich Gauß* ;1777.30.4, Braunshveyg — 1855.23.2, Gyottingen shahri) — nemis matematigi, fizik, astronom, geodezist. 1807-yildan Gyottingen universitetining professori va astronomik rasadxona direktori. Algebraning asosiy teoremasini, yaʼni har qanday algebraik tenglamaning kamida bitta ildizi boʻlishini Gauss birinchi boʻlib isbot etgan. Gaussning differensial geometriya, geodeziya, potensiallar nazariyasi, magnetizm, cheksiz qatorlar nazariyasiga oid ilmiy ishlari ham muhim. Gauss noyevklid geometriya bilan ham shugʻullangan. Gausning avlodlari hozir buyuk matematiklar safida birga bosh qotirishmoqda. Buxorolik Hamroyev Mirjalolni ham bu nemis matematiklar qiroliga oʻxshatishar edi. Gaussning sirtlar nazariyasiga doir kvadratik formalar nazariyasi, sirtni egish natijasida toʻliq egrilikning oʻzgarmay qolishini isbotlaydigan teoremasi matematika taraqqiyotida muhim. V. Veber bilan birga elektromagnit birliklar mutlaq sistemasini yaratdi. Magnit induksiyasi oʻlchov birligi Gauss nomi bilan ataladi. Gauss 1833-yilda V. Veber bilan birga Germaniyada birinchi boʻlib elektromagnit telegraf qurgan.

## Yana qarang

* Gilbert

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Hamroyev. Mirjalol birinchi jild

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bazel

**Bazel** — Shveysariyaning shimoliy chekkasidagi shahar, Bazel-Shtadt yarim kantonining maʼmuriy markazi. Fransiya — GFR chegarasi yaqinida, Reyn daryosidagi port. Aholisi 170 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 360 ming), koʻpchiligi nemis tilida soʻzlashadi. Bazel kattaligi jihatdan mamlakatda 2-oʻrindagi shahar. Xalqaro aeroport bor. Yirik savdo, moliya va sanoat hamda madaniyat markazi. Kimyo, poligrafiya, mashinasozlik, qurilish va metallsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Bazelda har yili yarmarka oʻtkaziladi. Xalqaro bank joylashgan. Universitet (1460-yildan), tarix va etnografiya muzeyi bor. Dastlab 374-yilda Baziliya deb qayd etilgan. 1501-yildan Shveysariya konfederatsiyasi tarkibida. XV asr oxiri, XVI asrda Yevropadagi savdo, kredit operatsiyalari, hunarmandchilik markazlaridan biri boʻlgan. 1833-yilda mustaqil yarim kanton huquqini qoʻlga kiritgan. XI—XIX asrlar meʼmoriy yodgorliklari: roman-gotika sobori (1185-1200), ratusha (1504-1608) saqlangan.

## Fotogalereya

* Bazel - Basel
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tereza Mihalíková

| Tereza Mihalíková |
| --- |
|  Mihalíkova 2022-yilgi Fransiya ochiq chempionatida |
| Mamlakat |  Slovakiya |
| Tugʻilishi | 1998-yil 2-iyun (1998-06-02) Topoľčany, Slovakiya |
| Boʻyi |
1.79 sm |
| Ishlatadigan qoʻli |
Oʻng qoʻl |
| Olgan jami pul mukofot(lar)i miqdori |
$1,095,867 |
| Yakkalik bahslar |
| Rekordi |
177–144 |
| Jami titullari |
0 WTA, 8 ITF |
| Eng yuqori pozitsiyasi |
349-oʻrin (2018-yil 11-iyun) |
| „Katta dubulgʻa“ turniri yakkalik bahslari natijalari |
| Australian Open |
Q1 (2016) |
| Juftlik bahslari |
| Rekordi |
296–204 |
| Jami titullari |
2 WTA, 3 WTA Challengers |
| Eng yuqori pozitsiyasi |
24-oʻrin (2026-yil 9-fevral) |
| Joriy pozitsiyasi |
24-oʻrin (2026-yil 9-fevral) |
| „Katta dubulgʻa“ turniri juftlik bahslari natijalari |
| Australian Open |
3R (2023) |
| French Open |
3R (2025) |
| Wimbledon |
3R (2023, 2024) |
| US Open |
3R (2024) |
| „Katta dubulgʻa“ turniri aralash juftlik bahslari natijalari |
| Australian Open |
2R (2026) |
| French Open |
1R (2025) |
| Wimbledon |
2R (2025) |
| Jamoa musobaqalari |
| Fed Cup |
F (2024) Rekord 5–5 |
| Soʻnggi marta yangilandi: 9-fevral 2026. |

**Tereza Mihalíkova** (1998-yil 2-iyunda tugʻilgan) — slovakiyalik tennischi. WTA reytingida juftlik bahslari boʻyicha 24-oʻringa koʻtarilgan (2026-yil 9-fevral).

WTA tur musobaqalarining juftlik yoʻnalishida 2 ta unvonga, WTA Challenger musobaqalari juftlik yoʻnalishida esa 3 ta unvonga ega chiqqan. Shuningdek, ITF turnirlarida yakkalik bahslari boʻyicha 8 ta hamda juftlik bahslari boʻyicha 19 ta unvonni qoʻlga kiritgan.

## Sport faoliyati

Iyun oyida Mihalíkova Bol Ladies Open turnirida ilk bor WTA Challenger musobaqalari doirasida finalga chiqishga muvaffaq boʻldi. Tennischi Ekaterine Gorgodze bilan birga u musobaqada Aliona Bolsova va Katarjina Kava juftligiga magʻlub boʻldi. Keyingi oyda sportchi Shvetsiya ochiq turnirida Kamilla Rahimova bilan yana bir Challenger musobaqalari finaliga chiqdi, biroq ushbu oʻyinda ham magʻlubiyatga uchradi.

Sentyabr oyida Mihalíkova Zavarovalnica Sava Portorož turnirida WTA turi doirasidagi juftlik bahslari boʻyicha ilk bor finalga yoʻl oldi. Anna Kalinskaya bilan birga juftlik yoʻnalishida Aleksandra Krunić va Lesley Pattinama Kerkhove juftligini uch setda magʻlubiyatga uchratdi.

Dekabr oyida sportchi WTA Challenger musobaqasi doirasida Open Angers turniri finaliga chiqdi. Tennischi Grit Minnen bilan birga juflik bahslari chempionligiga ega chiqdi. Ular final oʻyinida Vera Zvonareva va Monica Niculescuni yengishga muvaffaq boʻlishdi.

## Manbalar
# Arekipa

WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 **Arekipa** — Peruning Limadan keyingi ikkinchi katta shahri. Mista vulqoni etagida, 2300 metr balandlikda joylashgan; zilzila boʻlib turadi. Aholisi 634 ming kishi (1990). Peruning janubidagi savdo-tijorat, sanoat va madaniyat markazi; Tinch okeandan mamlakat ichki rayonlariga boradigan temir yoʻl ustida. Toʻqimachilik, koʻn-teri, sovun, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet (1928) bor. Arekipa inklarning qadimgi shahri oʻrnida ispanlar tomonidan 1540-yilda barpo etilgan. XVI-XVIII asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Titikaka

**Titikaka** — Markaziy And togʻlaridagi koʻl, Peru va Boliviya chegarasida. Janubiy Amerikada eng katta, Yer sharida eng yirik baland togʻ kuli (3812 m balandlikda). Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi 150 km, kengligi 70 km, eng chuqur joyi 304 m. Kul urni tektonik soylik boʻlib, qirgʻoqlari egribugri, baʼzi joylari tik yon bagʻirli. Qamishzorlar bilan qoplangan. T.ga 45 ta dare va irmoklar kuyiladi, koʻldan Desaguadero daryosi oqib chiqib, Poopo koʻliga kuyiladi. Mart oyida suvi kupayib, may.—dek.da kamayadi. Qirgʻoqlari yaqinida suvi muzlaydi. T. — qad. suv havzasi qoddigʻi. Koʻldan baliq ovlanadi. Kema qatnaydi. Koʻl boʻyidagi eng yirik shahar va port — Puno (Peru). T.ning jan.sharqiy sohilida va orollarda indeyslarning qad. madaniy yodgorliklari saqlangan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Aparteid

**Aparteid**, apartxeyd (afrikaans tilida *apartheid* — „alohida-alohida yashash“) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy koʻrinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoʻyishgacha borishni anglatadi. Aparteidning ayrim choralari genotsid tusini olishi mumkin. Hozirgi xalqaro huquq aparteidni insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblaydi. 1973-yilda aparteid jinoyatlarining oldini olish va jazolash toʻgʻrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingacha aparteid JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uch qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, yaʼni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga boʻlib boshqarish siyosatini qoʻllab keldi. „Irqiy guruhlarni ajratib joylashtirish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini tashkil etuvchi qora tanlilar uchun soxta „davlatlar“ — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yashovchi shaharlarda istiqomat qilishi man etildi, aparteid qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllandi. Afrikaliklar, ularga ergashgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va boshqa vatanparvarlik tashkilotlari rahbarligida aparteid siyosatiga, irqchilar zulmi va kamsitishlarga qarshi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qoʻllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy chiqishlari, shu jumladan, qurolli kurashi irqchilarni chekinishga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkalanib qolgan irqchilar siyosiy islohotlar oʻtkazishga majbur boʻldi. Tinch yoʻl bilan 1994-yil aprelda oʻtkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qoʻliga oʻtdi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qizil dengiz inqirozi

| Qizil dengiz inqirozi |
| --- |
| Isroil-Hamas urushi, Eron-Isroil mojarosi, Eron-AQSh mojarosi va Yaman inqirozining bir qismi. |
|  Yaman qirgʻoqlarida husiylar harakati xaritasi:      Husiylar hukmidagi Yaman hududi       Yaman hukumati          Husiylar hujumlari (qizil) va zoʻravonlik boʻlgan hududlar (havorang) |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Sanalar | 19-oktyabr 2023-yildan hozirgi kungacha |
| Urush yeri | Qizil dengiz, Janubiy Isroil, Saudiya Arabistoni, Misr. |

 |
| Raqiblar |
|  Oliy siyosiy kengash
* + Eron
	+ Hizbulloh
	+ Iroq
 | Isroil
Tarafdorlar roʻyxati
* Amerika Qoʻshma Shtatlari
* Angliya
* Avstraliya
* Bahrayn
* Kanada
* Daniya
* Niderlandiya
* Yangi Zelandiya
* Norvegiya
* Singapur
* Shri Lanka
* Belgiya
* Fransiya
* Germaniya
* Gretsiya
* Italiya
 |
| Qoʻmondonlar |
| Abdulmalik al-Husiy
Muhammad al-Atifi
Mahdi al-Mashat
 Abdulaziz bin Habtour | Benjamin Netanyahu
Isaac Herzog
Yoav Gallant
Benny Gantz
Joe Biden
Lloyd Austin
Rishi Sunak |
| Kuchlar |
| Yaman harbiy kuchlari | Dengiz va quruqlik kuchlari |
| Yoʻqotishlar |
| 32 ta oʻlim  8 ta yarador 14 ta asirga tushganlar |  2 ta dengiz guruhi yoʻqotildi  2 ta MQ-9 yoʻqotildi |

**Qizil dengiz inqirozi** hozirgi kunda ham davom etayotgan harbiy qarama-qarshilik. 2023-yil 19-oktabrda Yamandagi Eron tarafidan qoʻllab-quvvatlangan husiylar harakati Isroilga raketa va uchuvchisiz uchoqlar hujumini tashkil qilganda boshlangan. Husiylar Yaman qirgʻoqlari yaqinida suzib yurgan yuk kemalariga bir necha marta hujum qilishgan. Isroil bilan bogʻliq har qanday transport vositasini nishon deb olgan. Ammo baʼzi Isroil bilan aniq aloqasi boʻlmagan bir nechta kemalar ham Husiylar tarafidan hujumga uchragan. Husiylar Isroil Hamasga qarshi urushini toʻxtatmaguncha ular ham toʻxtamasliklari haqida aytgan. Qizil dengizdagi inqiroz Qoʻshma Shtatlar va Eron oʻrtasidagi proksi urushining bir qismi deb hisoblashimiz mumkin.

Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan hukumatiga qarshi harakat qilgan husiylar harakati jangarilari 2014-yildan beri Qizil dengiz boʻyidagi mamlakat qirgʻoqboʻyi hududining katta qismini nazorat qilib kelyapti. Fuqarolar urushi keng koʻlamli ichki koʻchishlarga va neft eksportining blokadasiga olib keldi. Shuningdek Yamanda 2016-yilda boshlangan ocharchilikka ham olib kelgan, bu dunyodagi eng yomon ocharchiliklardan biri boʻldi.

Husiy jangarilari Qizil dengizdagi Suvaysh kanalida turli mamlakatlarning savdo kemalarini ham oʻqqa tutgan. Husiylarning hujumlaridan qochib yuzlab savdo kemalari Janubiy Afrika orqali aylanib oʻtishgan.

Husiylarning Qizil dengizdagi jangari harakatlariga bir qator davlatlar harbiy javob bergan. Qizil dengizdagi yuk tashish yoʻllarini himoya qilish uchun Amerika Qoʻshma Shtatlari "Prosperity Guardian" operatsiyasini toʻplagan. Bu guruhYamanning husiylar nazoratidagi qismlarini bombardimon qilgan va Qizil dengizdagi jangarilar kemalariga hujum qilgan. Ushbu guruh 12-yanvardan beri Qoʻshma Shtatlar va Buyuk Britaniya koalitsiyaning husiylarga qarshi yurishlariga boshchilik qilmoqda.

## Manbalar
# Haysam ibn Toriq

| Haysam ibn Toriq |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 11-oktyabr 1955 |
| Fuqaroligi | Oman |
| Otasi | Tariq bin Taimur Al Said |
| Onasi | Shawana bint Hammoud Al Busaidi |

**Haysam ibn Toriq** (arab. هيثم بن طارق ;
1955-yil 13 oktyabrda tugʻilgan) — Ummon sultoni ,avval mamlakat meros va madaniyat vaziri boʻlib ishlagan. Marhum Sulton Qobusning amakivachchasi.
1955-yil 13 oktyabrda Maskat, Maskat va Ummon sultonligida tug'ilgan. U Ummon hukmron sulolasi Ol Said a'zosi. 1979-yilda Oksford universitetining xorijiy xizmat dasturini tamomlagan. Pembrok kollejida aspirantura. U meros va madaniyat vaziri, tashqi ishlar vazirining siyosiy masalalar bo‘yicha o‘rinbosari (1986-1994) va Tashqi ishlar vazirligi bosh kotibi (1994-2002).Yillar davomida u tashqi aloqalar bo'yicha bosh kotib sifatida ham ishlagan va Angliya-Ummon jamiyatiga rahbarlik qilgan. Bundan tashqari, u 2040-yilgacha mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishini nazorat qiluvchi Ummon Vision 2040 qo‘mitasiga rahbarlik qilgan.
2020-yil 10-yanvarda farzandsiz Sulton Qobus ibn Said vafot etdi va Ummon kengashining Al-Buston shahridagi favqulodda sessiyasida Haysam ibn Toriq Ol Said uning vorisi etib tayinlandi[9]. Ummon davlat televideniyesi xabar berishicha, Sulton Qobus ibn Said vafotidan so'ng rasmiylar Xaysamni uning vorisi sifatida ko'rsatish to'g'risida maktub ochdilar.

2021-yilning 13-yanvarida Sulton Haysamning to‘ng‘ich o‘g‘li shahzoda Seyyid Teyazin ibn Haysam ibn Toriq Ol Said Ummon tarixidagi birinchi valiahd shahzoda etib tayinlangani e’lon qilindi. Ushbu lavozim 2021-yil yanvar oyida qonunchilikka o'zgartirishlar kiritilganda joriy etilgan.

## Manbalar

## Havolalar