# Equity (moliya)

Kapital sxemasi
Moliya sohasida **oʻz mablagʻlari** qarzlari yoki boshqa majburiyatlari boʻlishi mumkin boʻlgan aktivlarga egalik qilishdir. Oʻz mablagʻlari — bu korxona ixtiyorida boʻlgan, ichki manbalar hisobidan shakllanadigan mablagʻlar. Xususiy kapital buxgalteriya hisobi uchun aktivlar qiymatidan majburiyatlarni ayirish yoʻli bilan oʻlchanadi. Misol uchun, agar kimdir 24 000 dollarlik avtomobilga ega boʻlsa va mashinani sotib olish uchun ishlatilgan kredit boʻyicha 10 000 dollar qarzi boʻlsa, 14 000 dollarlik farq kapital hisoblanadi. Xususiy kapital bitta aktivga, masalan, avtomobil yoki uyga yoki butun biznesga nisbatan qoʻllanishi mumkin. Oʻz faoliyatini boshlashi yoki kengaytirishi kerak boʻlgan biznes belgilangan jadval boʻyicha qaytarilishi shart boʻlmagan naqd pul yigʻish uchun oʻz kapitalini sotishi mumkin.

Agar aktivga biriktirilgan majburiyatlar uning qiymatidan oshib ketgan boʻlsa, farq taqchillik deb ataladi va aktiv norasmiy ravishda „suv ostida“ yoki „teskari“ deb ataladi. Davlat moliyasida yoki boshqa notijorat sharoitlarda kapital „sof pozitsiya“ yoki „sof aktivlar“ sifatida tanilgan.

## Kelib chiqishi

„Equity“ atamasi ingliz tilida mulkchilikning ushbu turini tavsiflaydi, chunki u tijorat faoliyatining ortib borayotgan talablarini qondirish uchun Angliyada kech oʻrta asrlarda ishlab chiqilgan kapital huquqi tizimi orqali tartibga solingan. Qadimgi umumiy sudlar mulk huquqi masalalari bilan shugʻullangan boʻlsa, teng huquqli sudlar mulkka boʻlgan shartnomaviy manfaatlar bilan shugʻullangan. Xuddi shu aktivning shartnoma ulushiga ega boʻlgan kapital egasi va qonun boʻyicha alohida egasi boʻlishi mumkin, u mulk huquqini cheksiz yoki shartnoma bajarilgunga qadar ushlab turadi. Shartnoma boʻyicha kelishmovchiliklar shartnoma shartlari va boshqaruvining adolatli, yaʼni adolatli ekanligi hisobga olingan holda koʻrib chiqildi.

## Yagona aktivlar

Kafolatlangan kredit orqali sotib olingan har qanday aktiv oʻz kapitaliga ega deyiladi. Qarz toʻlanmagan boʻlsa-da, xaridor aktivga toʻliq egalik qilmaydi. Agar xaridor qarzni toʻlamagan boʻlsa, qarz beruvchi uni qaytarib olish huquqiga ega, lekin faqat toʻlanmagan kredit qoldigʻini tiklash uchun. Xususiy kapital balansi — kredit qoldigʻiga kamaytirilgan aktivning bozor qiymati — xaridorning qisman egalik huquqini oʻlchaydi. Bu xaridorning kredit boʻyicha toʻlagan umumiy summasidan farq qilishi mumkin, bu foizlarni oʻz ichiga oladi va aktiv qiymatidagi oʻzgarishlarni hisobga olmaydi. Agar aktivda oʻz kapitali oʻrniga kamomad boʻlsa, kredit shartlari kreditor uni qarz oluvchidan undira olishini aniqlaydi. Uylar, odatda, qaytarilmaydigan kreditlar bilan moliyalashtiriladi, bunda kreditor egasining kamomad bilan qarzini toʻlamaslik xavfini oʻz zimmasiga oladi, boshqa aktivlar esa qarz oluvchini har qanday kamomad uchun javobgarlikka tortadigan toʻliq regress kreditlari bilan moliyalashtiriladi.

Aktivning oʻz kapitali qoʻshimcha majburiyatlarni taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin. Umumiy misollar orasida uy-joy kapitali kreditlari va uy-joy kapitali kredit liniyalari mavjud. Bular aktivga biriktirilgan jami majburiyatlarni oshiradi va mulkdorning kapitalini kamaytiradi.

## Tadbirkorlik subyektlari

Xoʻjalik yurituvchi subyekt bitta aktivga qaraganda ancha murakkab qarz tuzilmasiga ega. Baʼzi majburiyatlar biznesning muayyan aktivlari bilan taʼminlanishi mumkin boʻlsa, boshqalari butun biznesning aktivlari bilan kafolatlanishi mumkin. Agar biznes bankrot boʻlsa, undan aktivlarni sotish orqali pul yigʻish talab qilinishi mumkin. Shunga qaramay, biznesning kapitali, xuddi aktivning kapitali kabi, biznes egalariga tegishli boʻlgan aktivlar miqdorini taxminan oʻlchaydi.

### Buxgalteriya hisobi

Moliyaviy hisob korxonaning oʻz kapitalini uning majburiyatlari bilan kamaytirilgan aktivlarining sof qoldigʻi sifatida belgilaydi. Butun biznes uchun bu qiymat baʼzan **umumiy kapital** deb ataladi, uni bitta aktivning oʻz kapitalidan ajratish uchun. Buxgalteriya hisobining asosiy tenglamasi majburiyatlar va oʻz mablagʻlarining umumiy miqdori har bir hisobot davrining oxirida barcha aktivlar yigʻindisiga teng boʻlishini talab qiladi. Ushbu talabni qondirish uchun jami aktivlar va jami majburiyatlarga teng boʻlmagan taʼsir koʻrsatadigan barcha hodisalar oxir-oqibat oʻz kapitalidagi oʻzgarishlar sifatida taqdim etilishi kerak. Korxonalar oʻz kapitalini balans (yoki sof holat toʻgʻrisidagi hisobot) deb nomlanuvchi moliyaviy hisobotda jamlaydi, unda jami aktivlar, oʻziga xos kapital qoldiqlari va jami majburiyatlar va kapital (yoki kamomad) koʻrsatilgan.

Xoʻjalik yurituvchi subyektning shakli va maqsadiga qarab balansda oʻz mablagʻlarining har xil turlari paydo boʻlishi mumkin. Imtiyozli aksiyalar, ustav kapitali (yoki kapital aktsiyalari) va kapitalning ortiqchasi (yoki qoʻshimcha toʻlangan kapital) uning investorlari yoki tashkilotchilarining biznesga qoʻshgan asl hissalarini aks ettiradi. Gʻaznachilik aktsiyalari aksiyadorlardan aksiyalarni qaytarib sotib olish uchun biznes toʻlagan summani aks ettiruvchi qarama-qarshi kapital balansi (kapitalning oʻrnini qoplash) sifatida namoyon boʻladi. Taqsimlanmagan foyda (yoki toʻplangan taqchillik) — har qanday dividendlar bundan mustasno, biznesning sof daromadi va zararlarining umumiy summasi. Buyuk Britaniyada va uning buxgalteriya hisobi usullarini qoʻllaydigan boshqa mamlakatlarda oʻz kapitali balansni muayyan solishtirish uchun foydalaniladigan turli xil zaxira hisoblarini oʻz ichiga oladi.

Boshqa moliyaviy hisobot, oʻz kapitalidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobot, bir hisobot davridan ikkinchisiga oʻtgan kapital hisoblaridagi oʻzgarishlarni batafsil bayon qiladi. Bir nechta hodisalar firmaning oʻz kapitalida oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin.

* **Kapital qoʻyilmalar** : Firmadan tashqaridan naqd pul mablagʻlari hissasi uning asosiy kapitalini va kapital qoʻshimchasini kiritilgan miqdorga oshiradi.
* **Yigʻilgan natijalar** : Daromadlar yoki zararlar, uning sof balansiga qarab, „taqsimlanmagan foyda“ yoki „yigʻilgan defitsit“ deb nomlangan kapital hisob varagʻida toʻplanishi mumkin.
* **Amalga oshirilmagan investitsiya natijalari** : firmaga tegishli boʻlgan qimmatli qogʻozlar yoki chet el valyutasi egaliklari qiymatidagi oʻzgarishlar uning oʻz kapitalida toʻplanadi.
* **Dividendlar** : Kompaniya oʻzining taqsimlanmagan foydasini aktsiyadorlarga toʻlanishi kerak boʻlgan naqd pul miqdoriga kamaytiradi.
* **Qimmatli qogʻozlarni qayta sotib olish** : Firma oʻz gʻaznasiga aktsiyalarni sotib olganida, aktsiya uchun toʻlangan summa gʻaznachilik aktsiyalari hisobvaragʻida aks ettiriladi.
* **Tugatish** : Ijobiy kapital bilan tugatilgan firma uni egalariga bir yoki bir nechta naqd toʻlovlarda tarqatishi mumkin.

### Investitsiya

Aksiyalarni investitsiyalash — bu aksiyalarni dividendlar olishi yoki kapital oʻsishi bilan qayta sotilishi mumkin degan umidda toʻgʻridan-toʻgʻri yoki boshqa investordan kompaniyalardan aktsiyalarni sotib olish biznesidir. Aksiyadorlar odatda ovoz berish huquqiga ega boʻladilar, yaʼni ular direktorlar kengashiga nomzodlar uchun ovoz berishlari va agar ularning ulushi yetarlicha katta boʻlsa, boshqaruv qarorlariga taʼsir qilishlari mumkin.

#### Huquqiy asoslar

Yangi tashkil etilgan firmaning investorlari biznesni boshlashlari uchun unga boshlangʻich kapital miqdorini qoʻshishlari kerak. Ushbu qoʻshilgan miqdor investorlarning firmadagi oʻz ulushini ifodalaydi. Buning evaziga ular kompaniya aksiyalarining aktsiyalarini oladi. Xususiy mas’uliyatli jamiyat modeliga koʻra, firma oʻz faoliyatini davom ettirar ekan, ustav kapitalini saqlab qolishi mumkin. Agar u egalarining qarori yoki bankrotlik jarayoni orqali tugatilgan boʻlsa, egalari firmaning yakuniy kapitaliga nisbatan qoldiq daʼvoga ega boʻladilar. Agar oʻz kapitali manfiy boʻlsa (defitsit) toʻlanmagan kreditorlar zarar koʻradi va mulkdorlarning talabi bekor boʻladi. Cheklangan javobgarlik boʻyicha, firmaning kitoblari tartibda boʻlsa va u egalarini firibgarlikka jalb qilmagan boʻlsa, egalari firmaning qarzlarini oʻzlari toʻlashlari shart emas.

Agar firma egalari aksiyadorlar boʻlsa, ularning ulushi aktsiyadorlarning kapitali deb ataladi. Bu kompaniyaning aktivlari va majburiyatlari oʻrtasidagi farq va salbiy boʻlishi mumkin. Agar barcha aksiyadorlar bir sinfda boʻlsa, ular barcha nuqtai nazardan egalik kapitalida teng ulushga ega. Kompaniyalar uchun bir nechta toifadagi aksiyalarni chiqarish odatiy hol emas, ularning har bir toifasi oʻz tugatish ustuvorligi yoki ovoz berish huquqiga ega. Bu aksiyalarni baholash va buxgalteriya hisobi uchun tahlilni murakkablashtiradi.

#### Baholash

Kompaniyaning aksiyadorlik kapitalidagi balansi investorlar uning aksiyalarini sotishlari mumkin boʻlgan narxni aniqlamaydi. Boshqa tegishli omillarga uning biznesining istiqbollari va risklari, zarur kredit olish imkoniyati va xaridorni topish qiyinligi kiradi. Ichki qiymat nazariyasiga koʻra, kompaniyaning aktsiyalarini sotib olish, agar u oʻz kapitali va aksiyadorlarga toʻlanishi kerak boʻlgan kelajakdagi daromad qismining hozirgi qiymatidan past boʻlsa, foydalidir. Ushbu usul tarafdorlari Benjamin Grem, Filipp Fisher va Uorren Baffetni oʻz ichiga olgan. Aksiyadorlik investitsiyalari hech qachon salbiy bozor qiymatiga ega boʻlmaydi (yaʼni majburiyatga aylanadi), hatto firmada aksiyadorlar taqchilligi mavjud boʻlsa ham, chunki kamomad egalarining javobgarligi emas.

" Merton modeli " misolida keltirilgan muqobil yondashuv, aksiyadorlik kapitalini butun kompaniyaning (shu jumladan majburiyatlarning) qiymati boʻyicha majburiyatlarning nominal qiymati boʻyicha opsion sifatida baholaydi. Optsionlar bilan oʻxshashlik cheklangan mas’uliyat aktsiyadorlarni himoya qilishidan kelib chiqadi: (i) agar firma qiymati toʻlanmagan qarz qiymatidan past boʻlsa, aksiyadorlar firmaning qarzini toʻlamaslikni tanlashi mumkin va shuning uchun ham; (ii) agar firma qiymati qarz qiymatidan katta boʻlsa, aktsiyadorlar tugatishni emas, toʻlashni, yaʼni oʻz opsiyalaridan foydalanishni tanlashadi.

## Manbalar