# Radikal terapiya

**Radiatsiya terapiyasi** yoki **radioterapiya**, koʻpincha qisqartirilgan **RT**, **RTx** yoki **XRT**, odatda saraton kasalligini davolashning bir qismi sifatida malign hujayralarni nazorat qilish yoki oʻldirish uchun taqdim etiladigan va odatda chiziqli tezlatgich bilan taʼminlangan ionlashtiruvchi nurlanishdan foydalanadigan terapiyadir. Radiatsiya terapiyasi saratonning bir qator turlarida, agar ular tananing bir qismida lokalizatsiya qilingan boʻlsa, shifo berishi mumkin. Bundan tashqari, birlamchi xavfli oʻsmani (masalan, koʻkrak bezi saratonining dastlabki bosqichlarida) olib tashlash uchun operatsiyadan keyin oʻsmaning qaytalanishini oldini olish uchun yordamchi terapiyaning bir qismi sifatida ham foydalanish mumkin. Radiatsiya terapiyasi kimyoterapiya bilan sinergikdir va sezgir saraton kasalliklarida kimyoterapiyadan oldin, davomida va undan keyin qoʻllanadi. Onkologiyaning radiatsiya terapiyasi bilan bogʻliq kichik ixtisosligi radiatsiya onkologiyasi deb ataladi. Ushbu kichik mutaxassislik boʻyicha ishlaydigan shifokor radiatsiya onkologidir.

Radiatsiya terapiyasi odatda saraton oʻsimtasiga qoʻllanadi, chunki uning hujayra oʻsishini nazorat qilish qobiliyati. Ionlashtiruvchi nurlanish saraton toʻqimalarining DNKsini zararlash orqali hujayra oʻlimiga olib keladi. Oddiy toʻqimalarni (masalan, oʻsimtani davolash uchun nurlanish oʻtishi kerak boʻlgan teri yoki organlar) saqlab qolish uchun shaklli nurlanish nurlari oʻsimta bilan kesishish uchun bir necha taʼsir burchaklaridan yoʻnaltiriladi va bu yerda atrofdagi sogʻlom toʻqimalarga qaraganda ancha kattaroq soʻrilgan dozani taʼminlaydi. . Oʻsimtaning oʻzidan tashqari, agar ular oʻsimta bilan klinik yoki rentgenologik aloqada boʻlsa yoki subklinik malign tarqalish xavfi mavjud boʻlsa, radiatsiya maydonlari drenajlovchi limfa tugunlarini ham oʻz ichiga olishi mumkin. Kundalik oʻrnatish va ichki oʻsimta harakatida noaniqliklarni taʼminlash uchun oʻsimta atrofidagi normal toʻqimalarning chegarasini kiritish kerak. Ushbu noaniqliklar ichki harakat (masalan, nafas olish va siydik pufagini toʻldirish) va oʻsimta holatiga nisbatan tashqi teri belgilarining harakati tufayli yuzaga kelishi mumkin.

Radiatsiya onkologiyasi radiatsiyani tayinlash bilan shugʻullanadigan tibbiy mutaxassislik boʻlib, radiologiyadan, tibbiy tasvirlash va diagnostikada nurlanishdan foydalanishdan farq qiladi. Radiatsiya radiatsiya onkologi tomonidan davolash maqsadida („davolovchi“) yoki yordamchi terapiya uchun buyurilishi mumkin. Bundan tashqari, u palliativ davolash sifatida (davolashning iloji boʻlmaganda va maqsad mahalliy kasalliklarni nazorat qilish yoki simptomatik yengillik boʻlgan hollarda) yoki terapevtik davolash sifatida (terapiya omon qolish foydasiga ega va davolovchi boʻlishi mumkin) sifatida ham qoʻllanishi mumkin. Bundan tashqari, radiatsiya terapiyasini jarrohlik, kimyoterapiya, gormon terapiyasi, immunoterapiya yoki toʻrttasining aralashmasi bilan birlashtirish odatiy holdir. Koʻpincha saraton turlarini qandaydir tarzda radiatsiya terapiyasi bilan davolash mumkin.

Davolashning aniq maqsadi (davolovchi, yordamchi, neoadjuvan terapevtik yoki palliativ) oʻsimta turiga, joylashishiga va bosqichiga, shuningdek bemorning umumiy sogʻligʻiga bogʻliq boʻladi. Tananing umumiy nurlanishi (TBI) — bu tanani suyak iligi transplantatsiyasini qabul qilishga tayyorlash uchun ishlatiladigan radiatsiya terapiyasi usuli. Radioaktiv manba davolash talab qilinadigan hududning ichiga yoki yoniga joylashtiriladigan brakiterapiya — bu koʻkrak, prostata va boshqa organlar saratonini davolash uchun protseduralar paytida sogʻlom toʻqimalarga taʼsir qilishni kamaytiradigan radiatsiya terapiyasining yana bir shakli. Radiatsiya terapiyasi xavfli boʻlmagan holatlarda, masalan, trigeminal nevralgiya, akustik nevromalar, qalqonsimon koʻzning ogʻir kasalliklari, pterigium, pigmentli villonodulyar sinovit va keloid chandiqlari oʻsishining oldini olish, tomirlar restenozi va heterotopik ossifikatsiyani davolashda bir nechta qoʻllanadi. Zararli boʻlmagan sharoitlarda radiatsiya terapiyasidan foydalanish qisman radiatsiya taʼsiri ostida saraton xavfi haqida tashvishlanish bilan cheklanadi.

# Tibbiy maqsadlarda foydalanish

 Diffuz intrinsik pontin gliomasi boʻlgan bemor uchun radiatsiya terapiyasi, radiatsiya dozasi rang bilan belgilanadi
Turli xil saraton kasalliklari radiatsiya terapiyasiga turli yoʻllar bilan javob beradi.

Saratonning radiatsiyaga javobi uning radiosensitivligi bilan tavsiflanadi. Yuqori radiosensitiv saraton hujayralari kam miqdorda nurlanish taʼsirida tezda nobud boʻladi. Bularga leykemiyalar, koʻpchilik lenfomalar va jinsiy hujayrali oʻsmalar kiradi. Epiteliya saratonining aksariyati faqat oʻrtacha darajada radiosensitivdir va sezilarli darajada yuqori nurlanish dozasini talab qiladi (60-70 Gy) radikal davolashga erishish. Baʼzi saraton turlari, ayniqsa, radiorezistentdir, yaʼni radikal davolashni ishlab chiqarish uchun klinik amaliyotda xavfsiz boʻlishi mumkin boʻlganidan ancha yuqori dozalar talab qilinadi. Buyrak hujayrali saratoni va melanoma odatda radiorezistent hisoblanadi, ammo radiatsiya terapiyasi metastatik melanomasi boʻlgan koʻplab bemorlar uchun hali ham palliativ variant hisoblanadi. Radiatsiya terapiyasini immunoterapiya bilan birlashtirish faol tadqiqot yoʻnalishi boʻlib, melanoma va boshqa saraton kasalliklari uchun vaʼda berdi.

Muayyan oʻsimtaning radiosensitivligini, maʼlum darajada laboratoriya oʻlchovi boʻlgan saratonning radiatsiyaviy „davolanishi“ dan haqiqiy klinik amaliyotda farqlash muhimdir. Misol uchun, leykemiya odatda radiatsiya terapiyasi bilan davolanmaydi, chunki ular tana orqali tarqaladi. Lenfoma tananing bir qismida lokalizatsiya qilingan boʻlsa, uni tubdan davolash mumkin. Xuddi shunday, koʻplab keng tarqalgan, oʻrtacha radioreaktiv oʻsmalar, agar ular erta bosqichda boʻlsa, radiatsiya terapiyasining shifobaxsh dozalari bilan muntazam davolanadi. Masalan, melanoma boʻlmagan teri saratoni, bosh va boʻyin saratoni, koʻkrak saratoni, kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saraton, bachadon boʻyni saratoni, anal saraton va prostata saratoni. Oligometastatik kasallikdan tashqari, metastatik saraton radiatsiya terapiyasi bilan davolanmaydi, chunki butun tanani davolash mumkin emas.

Zamonaviy radiatsiya terapiyasi oʻsimta va uning atrofidagi normal tuzilmalarni aniqlash va kompleks radiatsiya davolash rejasini yaratish uchun dozani hisoblash uchun kompyuter tomografiyasiga tayanadi. Bemor davolash maydonlarini joylashtirishga rahbarlik qilish uchun kichik teri belgilarini oladi. Bemorning joylashuvi ushbu bosqichda juda muhim, chunki har bir davolanish paytida bemor bir xil holatda joylashtirilishi kerak. Shu maqsadda bemorning joylashishini aniqlash uchun koʻplab qurilmalar ishlab chiqilgan, jumladan, bemorga qolipga solinadigan niqoblar va yostiqlar. Tasvirga asoslangan radiatsiya terapiyasi har bir davolash seansining pozitsiyali xatolarini tuzatish uchun tasvirlashdan foydalanadigan usuldir.

Oʻsimtaning radiatsiya terapiyasiga javobi ham uning hajmiga bogʻliq. Murakkab radiobiologiya tufayli juda katta oʻsmalar kichikroq oʻsmalarga yoki mikroskopik kasalliklarga qaraganda nurlanishga kamroq javob beradi. Ushbu taʼsirni bartaraf etish uchun turli strategiyalar qoʻllanadi. Eng keng tarqalgan usul — bu radiatsiya terapiyasidan oldin jarrohlik rezektsiya. Bu koʻpincha koʻkrak bezi saratonini davolashda keng lokal eksizyon yoki mastektomiya va keyin adjuvan radiatsiya terapiyasida kuzatiladi. Yana bir usul — radikal radiatsiya terapiyasidan oldin neoadjuvan kimyoterapiya bilan oʻsimtani qisqartirishdir. Uchinchi usul — radiatsiya terapiyasi kursi davomida maʼlum dori-darmonlarni berish orqali saratonning radiosensitivligini oshirish. Radiosensibilizatsiya qiluvchi dorilarga sisplatin, nimorazol va setuksimab kiradi.

Radiatsiya terapiyasining taʼsiri turli xil saraton turlari va turli guruhlar orasida farq qiladi. Masalan, koʻkrak bezi saratoni uchun jarrohlik operatsiyasidan soʻng, radiatsiya terapiyasi kasallikning qaytalanish tezligini ikki baravar kamaytirishi aniqlandi. Oshqozon osti bezi saratonida radiatsiya terapiyasi operatsiya qilib boʻlmaydigan oʻsmalarning yashash vaqtini oshirdi.

# Yon effektlar

Radiatsion terapiya oʻz-oʻzidan ogʻriqsizdir. Koʻpgina past dozali palliativ muolajalar (masalan, suyak metastazlariga radiatsiya terapiyasi) minimal yoki umuman nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqaradi, ammo davolanishdan keyingi kunlarda davolangan hududdagi nervlarni siqib chiqaradigan shish tufayli qisqa muddatli ogʻriq kuchayishi mumkin. Yuqori dozalar davolash paytida (oʻtkir nojoʻya taʼsirlar), davolashdan keyingi oylar yoki yillarda (uzoq muddatli nojoʻya taʼsirlar) yoki qayta davolashdan keyin (kümülatif nojoʻya taʼsirlar) turli xil yon taʼsirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Nojoʻya taʼsirlarning tabiati, zoʻravonligi va uzoq davom etishi nurlanishni qabul qiladigan organlarga, davolanishning oʻziga (radiatsiya turi, dozasi, fraksiyasi, bir vaqtda kemoterapiya) va bemorga bogʻliq.

Aksariyat nojoʻya taʼsirlar oldindan taxmin qilinadi va kutiladi. Radiatsiyadan kelib chiqadigan nojoʻya taʼsirlar odatda bemor tanasining davolanayotgan sohasi bilan chegaralanadi. Yon taʼsiri dozaga bogʻliq; masalan, bosh va boʻyin nurlanishining yuqori dozalari yurak-qon tomir asoratlari, qalqonsimon bez disfunksiyasi va gipofiz oʻqi disfunksiyasi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Zamonaviy radiatsiya terapiyasi nojoʻya taʼsirlarni minimal darajaga kamaytirishga va bemorga muqarrar boʻlgan nojoʻya taʼsirlarni tushunishga va ularni bartaraf etishga yordam beradi.

Xabar qilingan asosiy yon taʼsirlar charchoq va terining tirnash xususiyati, masalan, engil va oʻrtacha quyosh yonishi. Charchoq koʻpincha davolanish kursining oʻrtasida paydo boʻladi va davolanish tugaganidan soʻng bir necha hafta davom etishi mumkin. Tirnashgan teri shifo beradi, biroq avvalgidek elastik boʻlmasligi mumkin.

### Oʻtkir yon taʼsiri

Koʻngil aynishi va qayt qilish
Bu radiatsiya terapiyasining umumiy nojoʻya taʼsiri emas va mexanik jihatdan faqat oshqozon yoki qorin boʻshligʻini davolash bilan (odatda davolanishdan keyin bir necha soat oʻtgach reaksiyaga kirishadi) yoki davolash paytida boshning koʻngil aynishini keltirib chiqaradigan baʼzi tuzilmalarni radiatsiya terapiyasi bilan bogʻliq. baʼzi bosh va boʻyin oʻsmalari, koʻpincha ichki quloqlarning vestibullari. Har qanday ogʻir davolanishda boʻlgani kabi, baʼzi bemorlar radiatsiya terapiyasi paytida yoki hatto uni kutish paytida darhol qusadilar, ammo bu psixologik javob hisoblanadi. Har qanday sababga koʻra koʻngil aynishini antiemetiklar bilan davolash mumkin.
Epiteliya yuzalarining shikastlanishi
Epiteliya sirtlari radiatsiya terapiyasidan zarar koʻrishi mumkin. Davolash qilinadigan hududga qarab, bu teri, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati, faringeal, ichak shilliq qavati va siydik chiqarish kanalini oʻz ichiga olishi mumkin. Zararning boshlanishi va undan tiklanish tezligi epiteliya hujayralarining aylanish tezligiga bogʻliq. Odatda teri bir necha haftadan keyin pushti rangga aylana boshlaydi va ogʻriydi. Reaksiya davolash paytida va radiatsiya terapiyasi tugaganidan keyin taxminan bir hafta davomida kuchayishi va terining parchalanishi mumkin. Ushbu nam desquamatsiya noqulay boʻlsa-da, tiklanish odatda tez sodir boʻladi. Teri reaksiyalari terining tabiiy burmalari boʻlgan joylarda, masalan, ayol koʻkragi ostida, quloq orqasida va kasıklarda yomonroq boʻladi.
Ogʻiz, tomoq va oshqozon yaralari
Agar bosh va boʻyin hududi davolansa, ogʻiz va tomoqdagi vaqtinchalik ogʻriq va yaralar paydo boʻladi. Agar ogʻir boʻlsa, bu yutishga taʼsir qilishi mumkin va bemorga ogʻriq qoldiruvchi vositalar va ozuqaviy yordam / oziq-ovqat qoʻshimchalari kerak boʻlishi mumkin. Qiziloʻngach, agar u toʻgʻridan-toʻgʻri davolansa yoki oʻpka saratonini davolash paytida odatda boʻlgani kabi, qoʻshimcha nurlanish dozasini qabul qilsa, ogʻriydi. Jigarning malign oʻsmalari va metastazlarini davolashda kollateral nurlanish meʼda, oshqozon yoki oʻn ikki barmoqli ichak yarasini keltirib chiqarishi mumkin. Bu qoʻshimcha nurlanish odatda yuborilgan radioaktiv moddalarning maqsadli boʻlmagan etkazib berilishi (refluks) tufayli yuzaga keladi. Ushbu turdagi nojoʻya taʼsirlarning paydo boʻlishini kamaytirish uchun usullar, texnikalar va qurilmalar mavjud.
Ichakdagi noqulaylik
Pastki ichakni toʻgʻridan-toʻgʻri nurlanish bilan davolash mumkin (rektal yoki anal saratonni davolash) yoki radiatsiya terapiyasi orqali boshqa tos aʼzolarining tuzilmalariga (prostata, siydik pufagi, ayol jinsiy yoʻllari) taʼsir qilishi mumkin. Odatda alomatlar ogʻriq, diareya va koʻngil aynishdir. Oziqlantirish choralari radiatsiya terapiyasi bilan bogʻliq diareya bilan yordam berishi mumkin. Birlamchi tos aʼzosi saratoni uchun saratonga qarshi davolashning bir qismi sifatida tos aʼzolarining radioterapiyasiga ega boʻlgan odamlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, radiatsiya terapiyasi paytida dietadagi yogʻ, tola va laktoza tarkibidagi oʻzgarishlar davolash oxirida diareyani kamaytiradi.
Shishish
Umumiy yalligʻlanishning bir qismi sifatida yumshoq toʻqimalarning shishishi radiatsiya terapiyasi paytida muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu miya shishi va miya metastazlarini davolashda, ayniqsa intrakranial bosim oldindan koʻtarilgan yoki oʻsimtaning (masalan, traxeya yoki asosiy bronx) deyarli butunlay obstruktsiyasini keltirib chiqaradigan joylarda tashvishlanadi. Radiatsiya bilan davolashdan oldin jarrohlik aralashuvi koʻrib chiqilishi mumkin. Agar operatsiya keraksiz yoki nooʻrin deb hisoblansa, bemor shishishni kamaytirish uchun radiatsiya terapiyasi paytida steroidlarni qabul qilishi mumkin.
Bepushtlik
Jinsiy bezlar (tuxumdonlar va moyaklar) nurlanishga juda sezgir. Ular radiatsiyaning eng oddiy davolash dozalariga **toʻgʻridan-toʻgʻri** taʼsir qilgandan soʻng gametalarni ishlab chiqara olmasligi mumkin. Tananing barcha joylarini davolashni rejalashtirish, agar ular davolashning asosiy sohasi boʻlmasa, jinsiy bezlar uchun dozani toʻliq istisno qilmasa, minimallashtirish uchun moʻljallangan.
### Kechki yon taʼsiri

Kechki nojoʻya taʼsirlar davolanishdan bir necha oy yoki yillar oʻtgach paydo boʻladi hamda asosan davolangan hudud bilan chegaralanadi. Ular koʻpincha qon tomirlari va biriktiruvchi toʻqima hujayralarining shikastlanishiga bogʻliq boʻladi. Koʻpgina kech taʼsirlar davolashni kichikroq qismlarga boʻlish orqali kamayadi.

Fibroz
Nurlangan toʻqimalar vaqt oʻtishi bilan diffuz chandiqlanish jarayoni tufayli kamroq elastik boʻlib qoladi.
Epilasyon
Epilasyon (soch toʻkilishi) har qanday sochli terida 1 Gy dan yuqori dozalarda paydo boʻlishi mumkin. Bu faqat radiatsiya maydoni/s ichida sodir boʻladi. Soch toʻkilishi bir martalik 10 Gy dozada doimiy boʻlishi mumkin, lekin dozasi fraksiyalangan boʻlsa, doimiy soch toʻkilishi doza 45 Gy dan oshmaguncha sodir boʻlmasligi mumkin.
Quruqlik
Tuprik bezlari va koʻz yoshi bezlari 2 Gy dan 30 Gy ga yaqin nurlanishga chidamliligiga ega fraksiyalari, bosh va boʻyin saratonini davolashning koʻpchiligi tomonidan oshirilgan doza. Quruq ogʻiz (kserostomiya) va quruq koʻzlar (kseroftalmiya) uzoq muddatli bezovta qiluvchi muammolarga aylanishi va bemorning hayot sifatini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Xuddi shunday, davolangan teridagi ter bezlari (masalan, qoʻltiq osti) ishlamay qoladi va tos aʼzolarining nurlanishidan keyin tabiiy nam qin shilliq qavati koʻpincha quriydi.
Limfedema
Limfedema, mahalliy suyuqlikni ushlab turish va toʻqimalarning shishishi holati, radiatsiya terapiyasi paytida limfa tizimining shikastlanishi natijasida yuzaga kelishi mumkin. Bu aksiller limfa tugunlarini tozalash uchun operatsiyadan keyin yordamchi aksiller radioterapiya olgan koʻkrak bezi radiatsiya terapiyasi bilan ogʻrigan bemorlarda eng koʻp xabar qilingan asoratdir.
Saraton
Radiatsiya saratonning potentsial sababidir va baʼzi bemorlarda ikkilamchi xavfli oʻsmalar kuzatiladi. Saraton kasalligidan omon qolganlar, turmush tarzini tanlash, genetika va oldingi radiatsiya terapiyasi kabi bir qator omillar tufayli oddiy aholiga qaraganda xavfli oʻsmalarni rivojlanish ehtimoli koʻproq. Har qanday sababga koʻra, bu ikkilamchi saratonning tezligini toʻgʻridan-toʻgʻri aniqlash qiyin. Tadqiqotlar radiatsiya terapiyasini bemorlarning kichik bir qismi uchun ikkilamchi malign oʻsmalarning sababi sifatida topdi. Sogʻlom toʻqimalarga dozani kamaytirishga qaratilgan proton nurlari terapiyasi va uglerod ioni radioterapiyasi kabi yangi usullar bu xavflarni kamaytiradi. Davolanishdan 4-6 yil oʻtgach, baʼzi gematologik oʻsmalar 3 yil ichida rivojlanishi mumkin. Aksariyat hollarda, bu xavf birlamchi saratonni davolash orqali yuzaga keladigan xavfning kamayishi bilan sezilarli darajada oshadi, hatto ikkilamchi xavfli oʻsmalarning yukini koʻtaradigan bolalarda ham.
Yurak-qon tomir kasalligi
Radiatsiya oldingi koʻkrak bezi saratoni RT rejimlarida kuzatilganidek, yurak xastaligi va oʻlim xavfini oshirishi mumkin. Terapevtik nurlanish keyingi yurak-qon tomir hodisasi (yaʼni, yurak xuruji yoki insult) xavfini ogʻirlashtiruvchi omillarni oʻz ichiga olgan odamning odatdagi tezligidan 1,5-4 baravar oshiradi. Oʻsish dozaga bogʻliq boʻlib, RT dozasining kuchi, hajmi va joylashishi bilan bogʻliq.
Yurak-qon tomir tizimining kech yon taʼsiri radiatsiya bilan bogʻliq yurak kasalligi (RIHD) va radiatsiyadan kelib chiqqan qon tomir kasalligi (RIVD) deb nomlanadi. Semptomlar dozaga bogʻliq boʻlib, kardiyomiyopatiya, miokard fibrozisi, yurak qopqogʻi kasalligi, koronar arter kasalligi, yurak aritmi va periferik arteriya kasalliklarini oʻz ichiga oladi. Radiatsiyadan kelib chiqqan fibroz, qon tomir hujayralarining shikastlanishi va oksidlovchi stress bu va boshqa kech yon taʼsir belgilariga olib kelishi mumkin. Radiatsiyadan kelib chiqqan yurak-qon tomir kasalliklarining aksariyati davolanishdan 10 yoki undan koʻproq yil oʻtgach paydo boʻladi, bu sabablarni aniqlashni qiyinlashtiradi.
Kognitiv pasayish
Boshga qoʻllanadigan nurlanish holatlarida radiatsiya terapiyasi kognitiv pasayishga olib kelishi mumkin. Kognitiv pasayish ayniqsa 5 yoshdan 11 yoshgacha boʻlgan yosh bolalarda aniq boʻldi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, masalan, 5 yoshli bolalarning IQ darajasi har yili davolanishdan keyin bir necha IQ balliga pasaygan.
Radiatsion enteropatiya
 Radiatsion sistit gistopatologiyasi, shu jumladan atipik stromal hujayralar („radiatsion fibroblastlar“)
Qorin boʻshligʻi va tos aʼzolarining radioterapiyasidan keyin oshqozon-ichak trakti zararlanishi mumkin. Atrofiya, fibroz va tomirlardagi oʻzgarishlar malabsorbtsiya, diareya, steatoreya va oʻt kislotasi diareyasi bilan birga qon ketishi va odatda yonbosh ichak tutilishi tufayli topilgan vitamin B12 malabsorbtsiyasini keltirib chiqaradi. Tos aʼzolarining nurlanish kasalligi qon ketishi, diareya va shoshilinchlikni keltirib chiqaradigan radiatsion proktitni oʻz ichiga oladi va siydik pufagi taʼsirlanganda radiatsion sistitga ham olib kelishi mumkin.
Radiatsiyadan kelib chiqqan polinevopatiya
Nerv toʻqimalari ham radiosensitiv boʻlgani uchun radiatsiya muolajalari maqsadli hududga yaqin yoki etkazib berish yoʻli ichidagi nervlarga zarar etkazishi mumkin. Ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirida nervlarning shikastlanishi fazalarda sodir boʻladi, dastlabki bosqich mikrotomirlarning shikastlanishi, kapillyarlarning shikastlanishi va nervlarning demyelinatsiyasi. Keyingi zarar radiatsiyadan kelib chiqqan nazoratsiz tolali toʻqimalarning oʻsishi tufayli tomirlarning siqilishi va nervlarning siqilishidan kelib chiqadi. Radiatsiyadan kelib chiqqan polinevopatiya, ICD-10-CM kodi G62.82 radiatsiya terapiyasini olganlarning taxminan 1-5% da uchraydi.
Nurlangan zonaga qarab, markaziy asab tizimida (CNS) yoki periferik asab tizimida (PNS) kech effektli neyropatiya paydo boʻlishi mumkin. Masalan, markaziy asab tizimida kranial asabning shikastlanishi odatda davolanishdan keyin 1-14 yil ichida koʻrish keskinligining yoʻqolishi sifatida namoyon boʻladi. PNSda pleksus nervlarining shikastlanishi davolashdan keyin 30 yil oʻtgach paydo boʻladigan radiatsiya taʼsirida brakiyal pleksopatiya yoki nurlanish bilan bogʻliq lumbosakral pleksopatiya sifatida namoyon boʻladi.
Radiatsiya nekrozi
Radiatsiya nekrozi — nurlangan joy yaqinidagi sogʻlom toʻqimalarning oʻlimi. Bu koagulyatsion nekrozning bir turi boʻlib, radiatsiya toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita hududdagi qon tomirlariga zarar etkazadi, bu esa qolgan sogʻlom toʻqimalarning qon bilan taʼminlanishini pasaytiradi va ishemik insultda sodir boʻladigan holatga oʻxshash ishemiya tufayli oʻlimga olib keladi. Davolashning bilvosita taʼsiri boʻlgani sababli, u radiatsiya taʼsiridan bir necha oy va oʻn yillar oʻtgach sodir boʻladi.
### Yon taʼsiri

Bu jarayonning toʻplanib boradigan taʼsirini uzoq muddatli taʼsirlar bilan aralashtirib yubormaslik kerak — qisqa muddatli taʼsirlar yoʻqolganda hamdauzoq muddatli taʼsir subklinik boʻlsa, qayta nurlanish hali ham muammoli boʻlishi mumkin. Bu dozalar radiatsiya onkologi tomonidan hisoblab chiqiladi va keyingi nurlanish sodir boʻlishidan oldin koʻplab omillar hisobga olinadi.

### Reproduksiyaga taʼsiri

Urugʻlantirishdan keyingi dastlabki ikki hafta ichida radiatsiya terapiyasi oʻlimga olib keladi, ammo teratogen emas. Homiladorlik paytida nurlanishning yuqori dozalari anomaliyalarga, oʻsishning buzilishiga va aqliy zaiflikka olib keladi, shuningdek, naslda bolalik davridagi leykemiya va boshqa oʻsmalar xavfi ortishi mumkin.

Ilgari radiatsiya terapiyasidan oʻtgan erkaklarda, terapiyadan keyin homilador boʻlgan bolalarda genetik nuqsonlar yoki tugʻma nuqsonlar koʻpaymagan koʻrinadi. Biroq, yordamchi reproduktiv texnologiyalar va mikromanipulyatsiya usullaridan foydalanish bu xavfni oshirishi mumkin.

### Gipofiz tizimiga taʼsiri

Gipopituitarizm odatda sellar va parasellar neoplazmalar, ekstrasellar miya oʻsmalari, bosh va boʻyin oʻsmalari uchun radiatsiya terapiyasidan soʻng va tizimli malign oʻsimtalar uchun butun tanani nurlantirishdan keyin rivojlanadi. Bolalik saratoni bilan davolangan bolalarning 40-50 foizi endokrin nojoʻya taʼsirlarni rivojlantiradi. Radiatsiyadan kelib chiqqan gipopituitarizm asosan oʻsish gormoni va gonadal gormonlarga taʼsir qiladi. Bundan farqli oʻlaroq, adrenokortikotrofik gormon (ACTH) va qalqonsimon stimulyator gormoni (TSH) etishmovchiligi radiatsiyadan kelib chiqqan gipopituitarizm bilan kasallangan odamlar orasida eng kam uchraydi. Prolaktin sekretsiyasining oʻzgarishi odatda engil boʻladi va radiatsiya natijasida vazopressin etishmovchiligi juda kam uchraydi.

### Radiatsiya terapiyasining baxtsiz hodisalari

Bemorlarga radiatsiya terapiyasining tasodifiy haddan tashqari taʼsir qilish xavfini minimallashtirish uchun qatʼiy tartib-qoidalar mavjud. Biroq, xatolar vaqti-vaqti bilan sodir boʻladi; masalan, radiatsiya terapiyasi apparati Therac-25 1985-1987 yillar oraligʻida kamida oltita baxtsiz hodisa uchun javobgar boʻlgan, bu yerda bemorlarga belgilangan dozadan yuz baravargacha berilgan; Ikki kishi toʻgʻridan-toʻgʻri radiatsiya dozasini oshirib yuborish natijasida halok boʻldi. 2005-yildan 2010-yilgacha Missuri shtatidagi shifoxona besh yil davomida 76 bemorni (koʻpchiligi miya saratoni bilan ogʻrigan) haddan tashqari taʼsir qildi, chunki yangi radiatsiya uskunalari notoʻgʻri oʻrnatilgan.

Tibbiy xatolar juda kam boʻlsa-da, radiatsiya onkologlari, tibbiy fiziklar va radiatsiya terapiyasini davolash guruhining boshqa aʼzolari ularni bartaraf etish ustida ishlamoqda. ASTRO „Target Safely“ deb nomlangan xavfsizlik tashabbusini ishga tushirdi, u boshqa narsalar qatori, shifokorlar har bir xatodan saboq olishlari va ularning oldini olishlari uchun butun mamlakat boʻylab xatolarni qayd etishga qaratilgan. ASTRO, shuningdek, har bir davolanish imkon qadar xavfsiz boʻlishini taʼminlash uchun bemorlar shifokorlariga radiatsiya xavfsizligi haqida soʻrashlari uchun savollar roʻyxatini eʼlon qiladi.

# Saraton boʻlmagan kasalliklarda foydalanish

 Qoʻrgʻoshin qalqoni kesilgan holda, qoʻl yuzasidagi radioterapiya portalining dastaning koʻz koʻrinishi.
Radiatsiya terapiyasi Dupuytren kasalligi va Ledderhose kasalligining dastlabki bosqichini davolash uchun ishlatiladi. Dupuytren kasalligi tugunlar va kordlar bosqichida yoki barmoqlar 10 darajadan past boʻlgan minimal deformatsiya bosqichida boʻlsa, kasallikning keyingi rivojlanishini oldini olish uchun radiatsiya terapiyasi qoʻllanadi. Baʼzi hollarda kasallikning davom etishini oldini olish uchun jarrohlikdan keyin radiatsiya terapiyasi ham qoʻllanadi. Kam nurlanish dozalari odatda 5 kun davomida 3 ta kulrang nurlanishdan foydalaniladi, 3 oylik tanaffusdan soʻng 5 kunlik 3 ta kulrang nurlanishning yana bir bosqichi.

# Texnika

### Harakat mexanizmi

Radiatsiya terapiyasi saraton hujayralarining DNKsiga zarar etkazish orqali ishlaydi va ularning mitotik falokatga olib kelishi mumkin. Bu DNKning shikastlanishi ikki turdagi energiyadan biri, foton yoki zaryadlangan zarracha tufayli yuzaga keladi. Bu zarar DNK zanjirini tashkil etuvchi atomlarning bevosita yoki bilvosita ionlanishidir. Bilvosita ionlanish suvning ionlanishi natijasida erkin radikallarni, xususan gidroksil radikallarini hosil qiladi va keyinchalik DNKga zarar etkazadi.

Foton terapiyasida radiatsiya taʼsirining aksariyati erkin radikallar orqali amalga oshiriladi. Hujayralar bir zanjirli DNK shikastlanishini va ikki zanjirli DNK shikastlanishini tiklash mexanizmlariga ega. Biroq, ikki zanjirli DNK uzilishlarini tuzatish ancha qiyin boʻlib, dramatik xromosoma anomaliyalari va genetik oʻchirishga olib kelishi mumkin. Ikki zanjirli uzilishlarni maqsad qilib qoʻyish hujayralarning hujayra oʻlimiga duchor boʻlish ehtimolini oshiradi. Saraton hujayralari odatda kamroq tabaqalangan va ildiz hujayralariga oʻxshash; ular sogʻlom tabaqalashtirilgan hujayralarga qaraganda koʻproq koʻpayadi va oʻlimga olib keladigan zararni tiklash qobiliyatining pasayishiga ega. Bir zanjirli DNK shikastlanishi keyinchalik hujayra boʻlinishi orqali oʻtadi; saraton hujayralarining DNKsiga zarar toʻplanib, ularning nobud boʻlishiga yoki sekinroq koʻpayishiga olib keladi.

Fotonli radiatsiya terapiyasining asosiy cheklovlaridan biri qattiq oʻsmalarning hujayralarida kislorod etishmasligidir. Qattiq oʻsmalar qon taʼminotidan oshib ketishi mumkin, bu esa gipoksiya deb nomlanuvchi kam kislorodli holatni keltirib chiqarishi mumkin. Kislorod kuchli radiosensibilizator boʻlib, DNKga zarar etkazuvchi erkin radikallarni hosil qilish orqali nurlanishning maʼlum dozasi samaradorligini oshiradi. Gipoksik muhitdagi oʻsimta hujayralari normal kislorodli muhitga qaraganda radiatsiya shikastlanishiga 2-3 baravar koʻproq chidamli boʻlishi mumkin. Gipoksiyani engish uchun koʻplab tadqiqotlar, jumladan, yuqori bosimli kislorodli tanklardan foydalanish, gipertermiya terapiyasi (oʻsimta joyiga qon tomirlarini kengaytiradigan issiqlik terapiyasi), kislorodni koʻpaytiruvchi qon oʻrnini bosuvchi moddalar, misonidazol va metronidazol kabi gipoksik hujayrali radiosensibilizatsiya qiluvchi dorilar va gipoksik sitotoksinlar (toʻqimalar zaharlari), masalan, tirapazamin. Hozirgi vaqtda yangi tadqiqot yondashuvlari oʻrganilmoqda, jumladan trans natriy krocetinat kabi kislorod diffuziyasini kuchaytiruvchi birikmani radiosensibilizator sifatida ishlatish boʻyicha klinik va klinik tadqiqotlar.

Protonlar, bor, uglerod va neon ionlari kabi zaryadlangan zarralar yuqori LET (chiziqli energiya uzatish) orqali saraton hujayralari DNKsiga toʻgʻridan-toʻgʻri zarar etkazishi mumkin va oʻsimta kislorod taʼminotidan mustaqil ravishda oʻsmaga qarshi taʼsirga ega, chunki bu zarralar asosan toʻgʻridan-toʻgʻri energiya uzatish orqali harakat qiladi. ikki zanjirli DNK parchalanishiga olib keladi. Nisbatan katta massasi tufayli protonlar va boshqa zaryadlangan zarrachalar toʻqimalarda kam lateral tarqalishga ega — nur unchalik kengaymaydi, diqqatni oʻsimta shakliga qaratadi va atrofdagi toʻqimalarga kichik dozada yon taʼsir koʻrsatadi. Ular, shuningdek, Bragg tepalik effekti yordamida oʻsimtani aniqroq nishonga oladilar. Intensivligi modulyatsiyalangan radiatsiya terapiyasining (IMRT) zaryadlangan zarrachalar bilan davolashning turli taʼsiriga yaxshi misol uchun proton terapiyasiga qarang. Ushbu protsedura zaryadlangan zarracha nurlanish manbai va oʻsimta oʻrtasida sogʻlom toʻqimalarga zarar yetkazishni kamaytiradi va oʻsimtaga erishilgandan keyin toʻqimalarning shikastlanishi uchun cheklangan diapazonni oʻrnatadi. Bundan farqli oʻlaroq, IMRT zaryadsiz zarrachalardan foydalanish uning energiyasini tanadan chiqqanda sogʻlom hujayralarga zarar etkazishiga olib keladi. Bu chiquvchi zarar terapevtik emas, davolash yon taʼsirini oshirishi mumkin va ikkilamchi saraton indüksiyonu ehtimolini oshiradi. Bu farq boshqa organlarning yaqinligi har qanday adashgan ionlashuvni juda zararli qiladigan holatlarda juda muhimdir (masalan: bosh va boʻyin saratoni). Bunday rentgen nurlari ayniqsa bolalar uchun yomondir, chunki ularning oʻsib borayotgan tanalari va koʻplab omillarga bogʻliq boʻlsa-da, ular kattalarnikiga qaraganda radiatsiya terapiyasidan keyin ikkilamchi xavfli oʻsmalarning rivojlanishiga taxminan 10 barobar koʻproq sezgir.

### Doza

Fotonli nurlanish terapiyasida ishlatiladigan nurlanish miqdori grey (Gy) bilan oʻlchanadi va davolanayotgan saraton turi va bosqichiga qarab oʻzgaradi. Davolanish holatlari uchun qattiq epiteliy oʻsimtasi uchun odatiy doz 60 dan 80 Gy gacha. limfomalar esa 20 dan 40 Gy gacha davolanadi.

Profilaktik (yordamchi) dozalar odatda 45-60 Gy ni tashkil qiladi 1,8-2 Gy da fraksiyalari (koʻkrak, bosh va boʻyin saratoni uchun) Dozani tanlashda radiatsiya onkologlari tomonidan koʻplab boshqa omillar hisobga olinadi, jumladan, bemor kimyoterapiya olmoqdami, bemorning qoʻshma kasalliklari, radiatsiya terapiyasi operatsiyadan oldin yoki keyin qoʻllanadimi va jarrohlikning muvaffaqiyat darajasi.

Belgilangan dozani etkazib berish parametrlari davolanishni rejalashtirish paytida aniqlanadi (dozimetriyaning bir qismi). Davolashni rejalashtirish odatda maxsus davolashni rejalashtirish dasturlari yordamida maxsus kompyuterlarda amalga oshiriladi. Radiatsiyani yuborish usuliga qarab, kerakli dozani yigʻish uchun bir nechta burchak yoki manbalardan foydalanish mumkin. Rejalashtiruvchi oʻsimtaga yagona retsept boʻyicha dozani etkazib beradigan va atrofdagi sogʻlom toʻqimalarga dozani minimallashtiradigan rejani ishlab chiqishga harakat qiladi.

Radiatsiya terapiyasida dozani uch oʻlchovli taqsimlash jel dozimetri deb nomlanuvchi dozimetriya usuli yordamida baholanishi mumkin.

#### Fraksiyalash

Umumiy doza bir necha muhim sabablarga koʻra fraktsiyalangan (vaqt oʻtishi bilan tarqaladi). Fraksiyalash normal hujayralar tiklanishiga vaqt beradi, oʻsimta hujayralari esa fraktsiyalar orasidagi taʼmirlashda odatda kamroq samaralidir. Fraksiyalash, shuningdek, bir davolash paytida hujayra siklining nisbatan radio-chidamli bosqichida boʻlgan oʻsimta hujayralariga keyingi fraktsiya berilgunga qadar tsiklning sezgir bosqichiga oʻtishga imkon beradi. Xuddi shunday, surunkali yoki oʻtkir gipoksiyaga uchragan (va shuning uchun radioga chidamliroq) oʻsimta hujayralari fraksiyalar oʻrtasida qayta kislorodlanishi mumkin, bu esa oʻsimta hujayralarini oʻldirishni yaxshilaydi.

Fraksiyalash rejimlari turli radiatsiya terapiya markazlari va hatto individual shifokorlar oʻrtasida individualdir. Shimoliy Amerika, Avstraliya va Yevropada kattalar uchun odatiy fraksiya jadvali 1,8 dan 2 Gy gacha kuniga, haftada besh kun. Baʼzi saraton turlarida fraksiya jadvalining juda uzoq muddatga uzaytirilishi oʻsimtaning koʻpayish boshlanishiga imkon beradi va bu oʻsma turlari, shu jumladan bosh va boʻyin va bachadon boʻyni skuamoz hujayrali saratoni uchun radiatsiya bilan davolash maʼlum bir muddat ichida yakunlanadi. vaqt. Bolalar uchun odatdagi kasr hajmi 1,5 dan 1,8 Gy gacha boʻlishi mumkin Kuniga, chunki kichikroq fraktsiya oʻlchamlari oddiy toʻqimalarda kech boshlangan nojoʻya taʼsirlarning kamayishi va jiddiyligi bilan bogʻliq.

Baʼzi hollarda davolanish kursining oxiriga yaqin kuniga ikki fraksiya qoʻllanadi. Birgalikda kuchaytiruvchi rejim yoki giperfraksiya sifatida maʼlum boʻlgan ushbu jadval, ular kichikroq boʻlsa, tezroq qayta tiklanadigan oʻsmalarda qoʻllanadi. Xususan, bosh va boʻyin sohasidagi oʻsmalar bu xatti-harakatni koʻrsatadi.

Asoratlanmagan ogʻriqli suyak metastazini davolash uchun palliativ nurlanish olgan bemorlarga nurlanishning bir qismidan koʻp boʻlmasligi kerak. Yagona davolash koʻp fraktsiyali davolash bilan taqqoslanadigan ogʻriqni yoʻqotish va morbidite natijalarini beradi va umr koʻrish davomiyligi cheklangan bemorlar uchun bemorning qulayligini yaxshilash uchun bitta davolash eng yaxshisidir.

#### Fraksiyalash uchun jadvallar

Borgan sari koʻproq qoʻllanilayotgan va oʻrganishda davom etayotgan fraksiyalash jadvali gipofraksiyadir. Bu nurlanishning umumiy dozasi katta dozalarga boʻlingan nurlanish bilan davolash. Odatda dozalar saraton turiga qarab sezilarli darajada farq qiladi, 2,2 Gy/kasr dan 20 Gy/fraksiya gacha, ikkinchisi subkranial lezyonlar uchun stereotaktik muolajalar (stereotaktik ablativ tana radioterapiyasi yoki SATR — SBRT yoki stereotaktik tana radioterapiyasi deb ham ataladi) yoki intrakranial lezyonlar uchun SRJ (stereotaktik radiojarrohlik) uchun xosdir. Gipofraksiyaning mantiqiy sababi klonogen hujayralarni koʻpaytirish uchun zarur boʻlgan vaqtni inkor etish va shuningdek, baʼzi oʻsmalarning radiosensitivligidan foydalanish orqali mahalliy takrorlanish ehtimolini kamaytirishdir. ususan, stereotaktik muolajalar ablasyon jarayoni orqali klonogen hujayralarni yoʻq qilishga moʻljallangan, *yaʼni* odatdagi radioterapiyadagi kabi klonogen hujayra boʻlinish jarayonini qayta-qayta toʻxtatish (apoptoz) oʻrniga, toʻgʻridan-toʻgʻri klonogen hujayralarni yoʻq qilishga moʻljallangan dozani yuborish.

#### Maqsadli sezgirlik asosida dozani hisoblash

Turli xil saraton turlari turli xil radiatsiya sezgirligiga ega. Biopsiya namunalarining genomik yoki proteomik tahlillari asosida sezgirlikni bashorat qilish qiyin boʻlgan boʻlsa ham, ichki hujayrali radiosensitivlikning genomik belgilaridan individual bemorlarga radiatsiya taʼsirini bashorat qilish klinik natijalar bilan bogʻliqligi koʻrsatilgan. Genomika va proteomikaga muqobil yondashuv mikroblarda radiatsiyaviy himoyani marganets va mayda organik metabolitlarning fermentativ boʻlmagan komplekslari taklif qilishini kashf qilish orqali taklif qilindi. Marganetsning tarkibi va oʻzgarishi (elektron paramagnit rezonans bilan oʻlchanadigan) radiosensitivlikning yaxshi koʻrsatkichlari ekanligi aniqlandi va bu topilma inson hujayralariga ham tegishli. Marganetsning umumiy hujayra tarkibi va ularning oʻzgarishi va turli oʻsimta hujayralarida klinik jihatdan aniqlangan radioreaktivlik oʻrtasidagi bogʻliqlik tasdiqlandi, bu aniqroq radiodozalar va saraton kasalliklarini davolashni yaxshilash uchun foydali boʻlishi mumkin.

# Turlari

Tarixiy jihatdan, radiatsiya terapiyasining uchta asosiy boʻlimi bor:

* tashqi nurli nurlanish terapiyasi (EBRT yoki XRT) yoki teleterapiya;
* brakiterapiya yoki muhrlangan manba radiatsiya terapiyasi; va
* tizimli radioizotop terapiyasi yoki yopiq manbali radioterapiya .

Farqlar radiatsiya manbasining holatiga bogʻliq; tashqi tanadan tashqarida boʻlsa, brakiterapiya davolash qilinadigan hududga aniq joylashtirilgan muhrlangan radioaktiv manbalardan foydalanadi va tizimli radioizotoplar infuzion yoki ogʻiz orqali yuboriladi. Brakiterapiya radioaktiv manbalarni vaqtincha yoki doimiy joylashtirishdan foydalanishi mumkin. Vaqtinchalik manbalar odatda postloading deb ataladigan texnika bilan joylashtiriladi. Yuklashdan keyin ichi boʻsh naycha yoki aplikator davolanadigan organga jarrohlik yoʻli bilan joylashtiriladi va aplikator implantatsiya qilinganidan keyin manbalar aplikatorga yuklanadi. Bu sogʻliqni saqlash xodimlarining radiatsiya taʼsirini kamaytiradi.

Zarrachalar bilan davolash — bu zarrachalar protonlar yoki ogʻirroq ionlar boʻlgan tashqi nurli radiatsiya terapiyasining maxsus holati.

2018-yildan 2021-yilgacha boʻlgan radiatsiya terapiyasining randomizatsiyalangan klinik sinovlarini koʻrib chiqishda koʻplab amaliyotni oʻzgartiruvchi maʼlumotlar va RCTlardan paydo boʻladigan yangi tushunchalar topildi, terapevtik nisbatni yaxshilaydigan texnikalar, yanada moslashtirilgan davolash usullariga olib keladigan usullar aniqlandi, bemor qoniqishining muhimligini taʼkidladi va qoʻshimcha oʻrganishni talab qiladigan sohalarni aniqlash.

### Tashqi nurli nurlanish terapiyasi

Quyidagi uchta boʻlim rentgen nurlari yordamida davolashni nazarda tutadi.

#### Anʼanaviy tashqi nurli nurlanish terapiyasi

 Teleterapiya radiatsiya kapsulasi quyidagilardan iborat: 1. an international standard source holder (usually lead),
2. a retaining ring, and
3. a teletherapy "source" composed of
4. two nested stainless steel canisters welded to
5. two stainless steel lids surrounding
6. a protective internal shield (usually uranium metal or a tungsten alloy) and
7. a cylinder of radioactive source material, often but not always cobalt-60. The diameter of the "source" is 30 mm.

Tarixiy anʼanaviy tashqi nurli nurlanish terapiyasi (2DXRT) kilovoltsion terapiya rentgen birliklari, yuqori energiyali rentgen nurlarini ishlab chiqaradigan tibbiy chiziqli tezlatgichlar yoki tashqi koʻrinishida chiziqli tezlatgichga oʻxshash mashinalar yordamida ikki oʻlchovli nurlar orqali amalga oshirildi, ammo yuqorida koʻrsatilgandek muhrlangan radioaktiv manbadan foydalangan. 2DXRT asosan bemorga bir necha yoʻnalishdan: koʻpincha old yoki orqa va ikkala tomondan uzatiladigan bitta nurlanish nuridan iborat.

*Anʼanaviy* davolashni simulyator deb nomlanuvchi maxsus kalibrlangan diagnostik rentgen apparatida *rejalashtirish* yoki *simulyatsiya qilish* usulini anglatadi, chunki u chiziqli tezlatgich harakatlarini (yoki baʼzan koʻz bilan) qayta yaratadi va radiatsiya nurlarining odatda yaxshi oʻrnatilgan tartibini anglatadi. Istalgan *rejaga* erishish uchun. Simulyatsiyaning maqsadi — ishlov beriladigan hajmni aniq belgilash yoki lokalizatsiya qilish. Ushbu texnika yaxshi oʻrnatilgan va odatda tez va ishonchli. Xavotir shundaki, baʼzi yuqori dozali davolanishlar maqsadli oʻsimta hajmiga yaqin joylashgan sogʻlom toʻqimalarning radiatsiya toksikligi bilan cheklanishi mumkin.

Ushbu muammoning misoli prostata bezining nurlanishida koʻrinadi, bu yerda qoʻshni toʻgʻri ichakning sezgirligi 2DXRT rejalashtirish yordamida xavfsiz tarzda tayinlanishi mumkin boʻlgan dozani shunday darajada cheklab qoʻyganki, oʻsimtani nazorat qilish oson boʻlmaydi. KT ixtiro qilinishidan oldin shifokorlar va fiziklar saraton va sogʻlom toʻqimalarga yuboriladigan haqiqiy nurlanish dozasi haqida cheklangan maʼlumotlarga ega edilar. Shu sababli, 3 oʻlchovli konformal radiatsiya terapiyasi deyarli barcha oʻsma joylari uchun standart davolashga aylandi. Yaqinda MRI, PET, SPECT va ultratovush kabi koʻrishning boshqa shakllari qoʻllanadi.

#### Stereotaktik nurlanish

Stereotaktik nurlanish tashqi nurli nurlanish terapiyasining ixtisoslashtirilgan turidir. U oʻta batafsil tasviriy skanerlash yordamida aniq aniqlangan oʻsimtaga qaratilgan radiatsiya nurlaridan foydalanadi. Radiatsiya onkologlari koʻpincha miya yoki umurtqa pogʻonasidagi oʻsmalar uchun neyroxirurg yordami bilan stereotaktik muolajalarni amalga oshiradilar.

Stereotaktik nurlanishning ikki turi mavjud. **Stereotaktik radiojarrohlik** (SRS) — bu shifokorlar miya yoki umurtqa pogʻonasining bir yoki bir nechta stereotaktik radiatsiya davolash usullaridan foydalanadilar. **Stereotaktik tana radiatsiya terapiyasi** (SBRT) oʻpka kabi tana bilan bir yoki bir nechta stereotaktik nurlanish muolajalarini anglatadi.

Baʼzi shifokorlarning taʼkidlashicha, stereotaktik muolajalarning afzalligi shundaki, ular saratonga toʻgʻri miqdorda nurlanishni anʼanaviy davolash usullariga qaraganda qisqaroq vaqt ichida etkazib beradi, bu koʻpincha 6 dan 11 haftagacha davom etishi mumkin. Bundan tashqari, muolajalar juda aniqlik bilan amalga oshiriladi, bu nurlanishning sogʻlom toʻqimalarga taʼsirini cheklashi kerak. Stereotaktik muolajalar bilan bogʻliq muammolardan biri shundaki, ular faqat maʼlum kichik oʻsmalar uchun mos keladi.

#### Zarrachalar terapiyasi

Zarracha terapiyasida (masalan, proton terapiyasi) energiyali ionlashtiruvchi zarralar (protonlar yoki uglerod ionlari) maqsadli oʻsimtaga yoʻnaltiriladi. Doza zarracha toʻqimalarga kirib borishi bilan ortadi, zarracha diapazonining oxiriga yaqin sodir boʻladigan maksimal (Bragg picki) va keyin u (deyarli) nolga tushadi. Ushbu energiya yotqizish profilining afzalligi shundaki, maqsadli toʻqimalarni oʻrab turgan sogʻlom toʻqimalarga kamroq energiya toʻplanadi.

#### Auger terapiyasi

Auger terapiyasi (AT) atom miqyosida molekulyar oʻzgarishlarni taʼminlovchi ionlashtiruvchi nurlanishning juda yuqori dozasidan foydalanadi. AT bir necha jihatlari bilan anʼanaviy radiatsiya terapiyasidan farq qiladi va u hujayra oʻlchamida hujayra radiatsiyasiga zarar etkazish uchun radioaktiv yadrolarga tayanmaydi va maqsadli toʻqimalar/organ joylaridan tashqarida dozani kamaytirilgan doza bilan maqsadli hududga etkazish uchun turli yoʻnalishlardan nolga teng bir nechta tashqi qalam nurlarini jalb qilmaydi. Buning oʻrniga, AT yordamida molekulyar darajada juda yuqori dozani in situ yuborish molekulyar sinishlar va molekulyar qayta tartibga solishni oʻz ichiga olgan in situ molekulyar modifikatsiyani, masalan, yigʻilma tuzilmalarini oʻzgartirish hamda ushbu molekula tuzilmalari bilan bogʻliq hujayra metabolik funksiyalarini oʻz ichiga oladi.

### Rentgen brakiterapiyasi bilan aloqasi

Kontaktli rentgen brakiterapiyasi (shuningdek, „CXB“, „elektron brakiterapiya“ yoki „Papillon Technique“ deb ataladi) toʻgʻri ichak saratonini davolash uchun oʻsimta yaqinida qoʻllanadigan kilovoltli rentgen nurlari yordamida radiatsiya terapiyasining bir turi. Jarayon rentgen naychasini anus orqali toʻgʻri ichakka kiritish va uni saraton toʻqimalariga qoʻyishni oʻz ichiga oladi, soʻngra yuqori dozalarda rentgen nurlari toʻgʻridan-toʻgʻri ikki haftalik interval bilan oʻsimtaga chiqariladi. Odatda jarrohlik uchun nomzod boʻlmagan bemorlarda erta toʻgʻri ichak saratonini davolash uchun ishlatiladi. 2015-yilgi NICE tekshiruvi asosiy nojoʻya taʼsirni taxminan 38% hollarda qon ketishi va 27% hollarda radiatsiya taʼsiridan kelib chiqqan yara ekanligini aniqladi.

### Radionuklid terapiyasi

Radionuklid terapiyasi (shuningdek, tizimli radioizotop terapiyasi, radiofarmatsevtik terapiya yoki molekulyar radioterapiya sifatida ham tanilgan) maqsadli terapiya shaklidir. Maqsadli izotopning kimyoviy xossalari, masalan, qalqonsimon bez tomonidan boshqa tana aʼzolariga qaraganda 1000 baravar yaxshiroq soʻrilgan radioyod bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Maqsadga radioizotopni boshqa molekula yoki antikorga biriktirib, uni maqsadli toʻqimalarga yoʻnaltirish orqali ham erishish mumkin. Radioizotoplar infuzion (qon oqimiga) yoki yutish orqali yuboriladi. Masalan, neyroblastomani davolash uchun metaiodobenzilguanidin (MIBG), qalqonsimon bez saratoni yoki tireotoksikozni davolash uchun ogʻiz orqali yod-131 va neyroendokrin retseptorlarni davolash uchun lutesiy-177 gormoni va itriyum-90 infuzioni (peptidlar)

## Tarixi

 1910 yilda sil kasalligini rentgen nurlari bilan davolash. 1920-yillarga qadar radiatsiya xavfi tushunilmagan va u koʻplab kasalliklarni davolash uchun ishlatilgan.
Tibbiyot 1895-yilda Vilgelm Rentgen tomonidan rentgen nurlarini kashf etganidan beri 100 yildan ortiq vaqt davomida radiatsiya terapiyasidan saraton kasalligini davolashda foydalangan. Chikagolik Emil Grubbe 1896-yildan boshlab saraton kasalligini davolash uchun rentgen nurlaridan foydalangan birinchi amerikalik shifokor boʻlishi mumkin

Radiatsiya terapiyasi sohasi 1900-yillarning boshlarida, asosan, 1898-yilda poloniy va radiy radioaktiv elementlarni kashf etgan Nobel mukofoti sovrindori olim Mari Kyuri (1867—1934) ning innovatsion ishlari tufayli rivojlana boshladi. Bu tibbiy davolash va tadqiqotlarda yangi davrni boshladi. 1920-yillar davomida radiatsiya taʼsirining xavfi tushunilmagan va kam himoyalangan. Radiy keng shifobaxsh kuchga ega ekanligiga ishonishgan va radioterapiya koʻplab kasalliklarda qoʻllangan.

Ikkinchi jahon urushigacha radioterapiya uchun nurlanishning yagona amaliy manbalari radiy, uning „emanatsiyasi“, radon gazi va rentgen trubkasi edi. Tashqi nurli radioterapiya (teleterapiya) asrning boshida nisbatan past kuchlanish bilan boshlangan (<150 kV) rentgen apparatlari. Aniqlanishicha, yuzaki oʻsmalarni past kuchlanishli rentgen nurlari bilan davolash mumkin boʻlsa-da, tana ichidagi oʻsmalarga yetib borishi uchun koʻproq oʻtuvchi, yuqori energiyali nurlar talab qilinadi, bu esa yuqori kuchlanishni talab qiladi. 200-500 kVtrubka kuchlanishidan foydalangan ortovoltaj rentgen nurlari, 1920-yillarda ishlatila boshlandi. Teri va toʻqimalarni xavfli nurlanish dozalariga taʼsir qilmasdan, eng chuqur koʻmilgan oʻsmalarga erishish uchun 1 MV energiyali nurlar kerak boʻladi yoki undan yuqori, „megavolt“ nurlanish deb ataladi. Megavoltli rentgen nurlarini ishlab chiqarish rentgen trubkasida 3 dan 5 million voltgacha boʻlgan kuchlanishni talab qildi, bu juda katta qimmat qurilmalarni talab qildi. Megavoltajli rentgen qurilmalari birinchi marta 1930-yillarning oxirida qurilgan, ammo narxi tufayli bir nechta muassasalar bilan cheklangan. Birinchilardan biri, 1937-yilda Londondagi Sankt-Bartolomey kasalxonasida oʻrnatilgan va 1960-yilgacha ishlatilgan, 30 fut uzunlikdagi rentgen trubkasidan foydalangan va ogʻirligi 10 tonnani tashkil etgan. Radiy megavolt gamma nurlarini ishlab chiqardi, lekin rudalarda kam uchraydiganligi sababli juda kam va qimmat edi. 1937-yilda radioterapiya uchun butun dunyo boʻylab radiy etkazib berish 50 grammni tashkil etdi, bu 800 000 funt sterlingni yoki 2005-yilda 50 million dollarni tashkil etdi.

# Manbalar

* Inson salomatligi kampusi Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlikning Radiatsiya tibbiyoti mutaxassislariga bagʻishlangan rasmiy veb-sayti. Ushbu sayt Inson salomatligi boʻlimi, Yadro fanlari va ilovalari boʻlimi tomonidan boshqariladi
* RT Answers — ASTRO: ksallik haqida maʼlumot sayti (Wayback Machine saytida 2019-07-31 sanasida arxivlangan)
* Radiatsiya terapiyasi onkologiyasi guruhi: radiatsiya onkologiyasi boʻyicha tadqiqot tashkiloti
* RadiologyInfo - Bemorlar uchun radiologiya axborot resursi: Radiatsion terapiya
* Saraton ildiz hujayralarining nurlanishga chidamliligi manbai
* Biologik ekvivalent doza miqdori (Wayback Machine saytida 2011-09-16 sanasida arxivlangan)
* Radiobiologiyani davolash boʻshligʻini kompensator hisoblash

* BROJ (Bolalar radiatsiya onkologiyasi jamiyati)
* Amerika Radiatsion Onkologiya Jamiyati
* Yevropa Terapevtik Radiologiya va Onkologiya Jamiyati
* Radiatsion onkologiyada kim nima qiladi?

* Radiatsiya terapiyasida dozani hisoblashni tekshirish
* Tashqi nurli radioterapiyada radiatsiya xavfsizligi