# Adam arxitektura uslubi

Robert Adam tomonidan buyuk neoklassik interyer, Syon House, London
Grosvenor maydonidagi Derbi uyi uchun tafsilotlar, aka-uka Adamlarning dekorativ dizaynlari namunasi
**Adam uslubi** (yoki **Adamesk** va **Birodarlar Adamning uslubi**) — shotlandiyalik meʼmor va arxitektor. Uilyam Adam va uning oʻgʻillari, Robert (1728-1792) va Jeyms (XVIII asrda ichki dizayn va meʼmorchilikning neoklassik uslubi asoschilaridan biri) (1732-1794) ota va oʻgʻillar bu uslub yaralishiga sababchi boʻlgan.

Aka-uka Adamlar arxitektura va interyer uchun integral uslubni qoʻllab-quvvatladilar, devorlar, shiftlar, kaminlar, mebellar, armatura va gilamlarning barchasi Adams tomonidan yagona sxema sifatida ishlab chiqilgan. Odatda „Adams uslubi“ nomi bilan tanilgan, bu arxitektura va mebel uslubi uchun toʻgʻri atama „Aka-uka Adamlar uslubi“ dir.

*Adam uslubi* 1760-yillarning oxiridan boshlab XVIII asrda Angliya, Shotlandiya, Rossiya (bu yerda uni Shotlandiya meʼmori Charlz Kemeron taqdim etgan) va Inqilobiy urushdan keyingi Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi yuqori va oʻrta qatlam turar joylar qurilishida oʻz oʻrnini topdi. Keyinchalik Federal uslub sifatida tanildi va oʻziga xos oʻzgarishlarni oldi. Bu uslub 1795-yildan boshlab Regency uslubi va Fransiya imperiyasi uslubi bilan qorishtirildi.

## Tarixi

### Qurilishning oʻsishi

XVIII asrda ishtiyoqmand meʼmorlar va dizaynerlar uchun juda koʻp ish boʻldi, chunki Buyuk Britaniyada sanoat inqilobining boshlanishi tufayli shaharlar tez oʻsib borayotgan yangi uylar, teatrlar, doʻkonlar, ofislar va fabrikalar qurilishi jadal rivojlandi. Mamlakat koʻchalarini tozalash, yoʻllar va yoʻlaklarni asfaltlash, drenaj va koʻchalarni yoritishni yaxshilash, binolarni gʻisht va toshdan keng foydalangan holda yongʻinga chidamliligini yaxshilashga qaratilgan tartib-qoidalar joriy etilib, zamonaviylashtirishga eʼtibor qaratildi. Baʼzi ishlab chiquvchilar yuqori tezlik va arzon narxlarga eʼtibor qaratishgan holda spekulyativ qurilish keng tarqalgan edi. Baʼzida yangi qurilgan uylar sifatsiz ishlov berish tufayli qulab tushdi; Boshqalar esa tinimsiz poydevor ustida siljishgan boʻlsalar, bu „kechasi urilib ketadigan narsalar“ iborasini keltirib chiqardi, chunki tunda ularning aholisi tomonidan sirli toʻqnashuvlar va shovqinlar eshitildi. London yangi qurilgan West End bilan katta kengayishni boshdan kechirdi, u Mayfairning oqlangan maydonlarini oʻz ichiga oladi; Londonning Sharqiy End hududlari ham ishlab chiqilgan, masalan, Spitalfilddagi yangi teraslar. Edinburg, Bristol va Dublin shaharlari kengaytirildi va modernizatsiya qilindi. Birmingem 1791-yilda „dunyodagi birinchi ishlab chiqarish shahri“ sifatida tasvirlangan. Manchester va Liverpul 1760 va 1800-yillar orasida ularning aholisi uch baravar koʻpaygan. Vanna kabi yangi shaharlar tabiiy kurortlar atrofida qurilgan. York va Chichester kabi eski oʻrta asr shaharlari va bozor shaharlari oʻrta asrlarda qolgan tuzilmalarga qaramay, zamonaviylik taassurotini qoldirish uchun binolari gʻisht yoki shlyapa bilan qoplangan, shuningdek, yangi panjarali derazalar bilan qoplangan.

### Naqshlar va uslub boʻyicha qoʻllanmalar

Neoklassik uslub XVIII asr davomida moda boʻlgan va quruvchilarga ularning tayyor xususiyatlari qanday koʻrinishini maslahat berish uchun koʻplab uslublar qoʻllanmalari nashr etilgan. Stiven Riuning *Yunon ordenlari* (1768) va Batti Lenglining *Quruvchilar uchun ishonchli qoʻllanma* (1729), *Yosh quruvchining asoslari* (1730 va 1734), „*Qadimgi duvarchilik*“ (1736), *Shahar va qishloq quruvchilari xazinasi nomli* qoʻllanmalar qatoriga kiradi. *Dizaynlar* (1740 va undan keyingi nashrlar), *Quruvchining javohiri* (1741). Arxitektorlar, dizaynerlar, shkaf ishlab chiqaruvchilar, toshboʻronchilar va hunarmandlar oʻz gʻoyalarini reklama qilish uchun naqsh kitoblari va uslublar boʻyicha qoʻllanmalarni nashr etishdi va shu bilan daromadli mijozlarni jalb qilishga umid qilishdi.

## Adam uslubi

 Uyning ichki qismi 1777-yilda Robert Adam tomonidan ishlab chiqilgan
Aka-uka Adamlarning ishi XVIII asrning ikkinchi yarmida ichki meʼmorchilik va interyer uchun yangi uslubni oʻrnatdi.

Robert va Jeyms Adam 1750-yillarda Italiya va Dalmatiyaga sayohat qilib, klassik dunyo xarobalarini kuzatdilar. Britaniyaga qaytib kelgach, ular oʻzlarining akasi Jon bilan meʼmor sifatida ish boshlashdi. Robert va Jeyms 1773-1779-yillar oraligʻida *"Arxitekturadagi ishlar*" nomli kitobni qismlarga boʻlib nashr etishdi. Ushbu oʻyib ishlangan dizayn kitobi A*dam Atoning* repertuarini butun Yevropaga taqdim etdi. Aka-uka Adamlar oldingi oʻn yilliklarda moda boʻlgan rokoko va barokko uslublarini soddalashtirishga, gruzin uylariga engilroq va nafisroq tuyulgan narsalarni olib kelishni maqsad qilgan. *Arxitekturadagi ishlar* aka-uka Adamlar ishlagan asosiy binolarni tasvirlab berdi va Adams tomonidan ishlab chiqilgan interyer, mebel va jihozlarni hujjatlashtirdi. Neoklassik dizaynning ushbu bosqichining parallel rivojlanishi fransuz Lui XVI uslubidir.

Adam uslubi ilgari gruzin xonalarida mavjud boʻlgan qatʼiy matematik nisbatlardan uzoqlashdi va yashil, osmondek koʻk, limon rang, nilufar rangi, yorqin pushti rangdagi yangi arzon boʻyoqlardan foydalangan holda murakkab gips va ajoyib aralash rang sxemalari bilan bezatilgan egri devorlar va gumbazlarni taqdim etdi. Hamda qizil-jigarrang terakotalar ham bu uslubning elementiga aylandi.

Anjelika Kauffman va Antonio Zukki kabi rassomlar esa ichki devorlar va shiftlarga oʻrnatilgan kartuşlar ichida klassik tasviriy sahnalarni chizish bilan Adam uslubi rivojiga hissa qoʻshgan.

Aka-uka Adamlarning asosiy raqibi Jeyms Wyatt edi, uning mebel uchun koʻp dizaynlari uning homiylari doirasidan tashqarida kamroq maʼlum edi, chunki u hech qachon oʻyma naqsh dizaynlarini kitob qilib nashr qilmagan edi va yana bir raqib Uilyam Chambers, oʻzining interyeri uchun kamroq mebellar ishlab chiqdi. Jon Linnell, Tomas Chippendale, Ince va Meyhew kabi kabinet ishlab chiqaruvchilar bilan aka-uka Adamlar oʻz uslublarida ular bilan ishlashni afzal koʻrdi. Taxminan 1770-yildan beri Londonda koʻplab qobiliyatli dizaynerlar ushbu uslubda ishlaganlar, shuning uchun bu uslub odatda *Erta Neoklassik* deb ham ataladi.

 Robert Adamning etrusk kiyinish xonasi uchun dizayni, Osterley Park, 1773-74; devor va shiftlardagi boʻyalgan bezaklar Adam uchun ishlaydigan Pietro Mariya Borgnisning ishi.
Klassik ramkaga dekorativ neogotika tafsilotlarni birlashtirish Adam uslubiga xos xususiyat edi. „Misr“ va „Etrusk“ deb nomlangan dizayn naqshlari kichik xususiyatlardan edi.

*Adam uslubi* quyidagilar bilan boshqa uslublardan ajralib turadi

* Klassik Rim dekorativ naqshlari, masalan, hoshiyali medalyonlar, vazalar, urnalar va tripodlar, arabesk tok oʻramlari, sfenkslar, griffinlar va raqsga tushadigan nimfalar
* Yassi grotesk panellar
* Pilasterlar
* Swaglar va lentalar kabi boʻyalgan bezaklar
* Pastel ranglarning murakkab sxemalari

Odam uslubi 1795-yildan boshlab Britaniyada oddiyroq Regency uslubi bilan almashtirildi; va Fransiya va Rossiyadagi fransuz imperiyasi uslubi, birinchi fransuz imperiyasi bilan bogʻliq boʻlgan koʻproq imperatorlik va oʻzini oʻzi anglagan arxeologik uslub edi.

## Taʼsirlar

Adam uslubiga quyidagilar kuchli taʼsir koʻrsatdi:

* Pompey va Gerkulanumning yangi qazilgan Rim shaharlarida topilgan freskalar va devor rasmlari
* Yunon qora va qizil figurali boʻyalgan vazalar, ular Italiyadagi etrusk qabrlaridan koʻp miqdorda qazib olingan va toʻplangan va keyin etrusk deb oʻylangan.
* Buyuk Britaniyada Jeyms Styuart va Nikolas Revettning 1762-yilda nashr etilgan *Afina qadimiylari* kitobi kabi nashrlar orqali tanilgan klassik yunon arxitekturasi.

## Tiklanish

Gillows tomonidan 1900-yilda bir asrlik oʻlchangan rasmdan qilingan
Adam uslubiga qiziqish 1867-yilgi Parij koʻrgazmasida namoyish etilgan Rayt va Mansfildning ajoyib namunalaridan keyin qiziqish boshlangan Viktoriya va Edvard davrining oxirlariga kelib qayta tiklandi. Adam uslubining uygʻonishi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan umumiy *Regency Revival* uslubidagi oʻxshashlik 1880-yildan 1920-yilgacha kengayib borayotgan oʻrta sinflar orasida juda mashhur edi. Ular XIX asrning ikkinchi yarmida uylarida hukmronlik qilgan ogʻirroq va tartibsiz interyerlardan farqli oʻlaroq, yengil va yoruq dizaynlar bigʻan boshqalarni jalb qildi. Tiklanish Buyuk Britaniyada 1930-yillargacha mashhur boʻlib kelgan Arts and Crafts uslubi bilan raqobatlashdi. Ammo Adam va Regency jonlanishlari Birinchi Jahon Urushidan keyin oʻz kuchini yoʻqotdi va mashhur boʻlgan Art Deco uslubi bilan oʻrin almashdi.

## Galereya

* Anjelika Kauffmanning surati, u aka-uka Adamlar tomonidan yaratilgan interyerlar uchun chizgan rasmlariga xosdir.
* 1761-yilda Robert Adam tomonidan ishlab chiqilgan Osterley Parkining ichki qismi
* 1777-yilda Robert Adam tomonidan ishlab chiqilgan uy ichidagi zinapoyalar
* Robert va Jeyms Adam tomonidan Syon uyidagi zal uchun dizayn, 1778-yil
* Aka-uka Adamlar tomonidan Derbi uyidagi shift uchun dizayn, 1778-yil

## Yana qarang

* Kadamba arxitektura uslubi
* Gotika uslubi
* Barokko uslubi

## Manbalar