# Zair

|  |
| --- |
| **Zair Respublikasifransuzcha: *République du Zaïre Tarixiy davlat |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1971 — 1997

  |  → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Bayroq | Gerb |  |

 |
| **Shiori** Paix — Justice — Travail ("Tinchlik - adolat - mehnat") |
| **Madhiya** La Zaïroise «Zairlik»  |
|  |
| **Poytaxti** | Kinshasa |
| **Yirik shaharlari** | Kinshasa, Mbuji-Mayi, Lubumbashi, Kisangani |
| **Dini** | • 50% Katolik cherkovi • 20% Protestantizm • 10% Kimbangizm • 10% Islom • 10% boshqalar |
| **Pul birligi** | Zair |
| **Rasmiy til(lar)i:** | fransuz tili |
| **Maydoni** | 2,345,409 km² |
| **Aholisi** | • 18,400,000 (1971) • 46,498,539 (1997) |
| **Boshqaruv shakli** | Unitar, Mobutizmga asoslangan bir partiyali prezidentlik respublikasi — totalitar harbiy diktatura boshqaruvi ostida |
| **Prezident** |
|  - 1965–1997 | Mobutu Sese Seko |
| **Bosh vazir** |
|  - 1977–1979 (birinchi) | Mpinga Kasenda |
|  - 1997 (oxirgi) | Likulia Bolongo |
| **Tan olingan milliy tillar** | Lingala Kituba Suaxili Tshiluba |
| **Qonun chiqaruvchi organ** | Qonunchilik kengashi |
| **Tarix** |
|  -  1965-yil 25-noyabt | Davlat to‘ntarishi |
|  -  1971-yil 27-oktyabr | Tashkil etilgan |
|  -  1974-yil 27-oktyabr | Konstitutsiya eʼlon qilindi |
|  -  1997-yil 17-may | Mobutuning agʻdarilishi |
|  -  1997-yil 7-sentyabr | Mobutuning oʻlimi |
|  |

**Zair**, rasmiy **Zair Respublikasi** (fransuzcha: *République du Zaïre*) — 1971-yil 27-oktyabrdan 1997-yil 17-maygacha Kongo Demokratik Respublikasining nomi.

## Tarixi

### Mobutizm

Asosiy maqola: Mobutizm
Zairda Mobutu Sese Seko tomonidan shakllantirilgan rasmiy siyosiy-ideologiyadir. U 1967-yilda N’sele manifesti orqali “milliylik, inqilob va Autentiklik” tamoyillarini qonuniylashtirdi. Bu ideologiya kapitalizm va kommunizmga qarshi, faqat milliy inqilobni targ‘ib qildi.

1971–1974-yillarda amalga oshirilgan Autentiklik dasturi doirasida mamlakat “Zair” deb qayta nomlandi, aholining ismlari, kiyimi o‘zgartirildi, g‘arb kostyumi o‘rniga “abakost” libosi joriy etildi. 1974-yilgi yangi Konstitutsiya Mobutizmni rasmiy davlat ideologiyasi sifatida tan oldi va MPRni yagona qonunli partiyaga aylantirdi, barcha fuqarolar avtomatik ravishda uning aʼzosiga aylandi.

Mobutu shaxsiy kult yaratar ekan, ommaviy propaganda orqali o‘zini millat darajasiga ko‘tarib, MPRni diniy darajada hurmat qilinadigan tashkilot sifatida namoyish qildi. Iqtisodiy jihatdan, “zairlashtirish” siyosati asosan korrupsiyaga olib keldi: milliylashtirilgan sohalarda qo‘poriq va boshqaruv tanqisligi tufayli iqtisodiy pasayish ro‘y berdi. Siyosiy erkinliklar cheklab qo‘yildi, xalq namoyishchilari zo‘ravonlik bilan bostirildi, minglab insonlar huquqiy himoyasiz hibsda ushlanib, qiynoqqa solindi. Sovuq Urush davrida Mobutu G‘arb davlatlaridan yirik yordam olib, o‘z sifatida kurashidan strategik manfaatlar chiqargan.

Amsterdam Tropenmuseum kolleksiyasidan Mobutu portreti tushirilgan koʻylak
### Zairlashtirish

1970-yillar boshida Mobutu Sese Seko boshchiligidagi Zairda boshlangan iqtisodiy siyosat bo‘lib, uning maqsadi mamlakatning iqtisodiy resurslarini va kichik hamda o‘rta biznesni chet ellik egalardan olib, “zairlik” egalarga o‘tkazish edi. Ushbu siyosat rasmiy eʼlon qilingan sana 1973 yilga to‘g‘ri keladi va u Mobutu davridagi “Autentiklik” va milliy mustaqillik g‘oyalarining amaliy yo‘nalishi hisoblangan.

#### Siyosiy va ideologik asos

Zairlashtirish Mobutuning “Autentiklik” kampaniyasining davomidir — bu kampaniya orqali u g‘arbiy mustamlakachilik ramzlarini yo‘qotish, milliy ramzlarni tiklash va o‘ziga xos milliy identitetni mustahkamlashni ko‘zlagan. Bu kontekstda nafaqat iqtisodiy mulk va ismlar ham milliylashtirish ramzi sifatida o‘zgartirilgan.

#### Amaliy choralar va qamrovi

1973-yilning oxirlarida Mobutu hukumat tomonidan ko‘plab chet mamlakat fuqarolari va kompaniyalariga tegishli bo‘lgan kichik va o‘rta bizneslar, do‘konlar, plantatsiyalar, transport firmalari va boshqa tijorat obyektlari ishtirokida majburiy topshirishlar boshlandi. Ushbu korxonalar davlat nazorati ostiga olingan yoki yangi “zairlik” egalarga berib yuborilgan. Qonuniy hujjat va ijro amaliyotlari orqali mulklar egalari chiqarib yuborilgach, ularning o‘rniga ko‘pincha mobutu rejimiga yaqin shaxslar, harbiylar va mulozimlar keltirilgan.

#### Taʼsir va natijalar

Dastlabki bosqichda zairlashtirish oddiy aholi orasida umid uyg‘otdi — “mahalliy” tadbirkorlar paydo bo‘ladi, boyliklar milliy qo‘llarga o‘tadi, degan umid bor edi. Ammo ko‘p yangi egalarda moliyaviy va boshqaruv tajribasi yetishmadi; bir qator hollarda yangi egalarning asosiy amali — mavjud inventarni sotib, korxonani yopib ketish bo‘ldi. Natijada oziq-ovqat va kundalik tovarlar taʼminotida vaqti-vaqti bilan uzilishlar yuz berdi.

#### Iqtisodiy inqiroz va tashqi omillar

1973–1974 yillarda global iqtisodiy sharoitlar Zair iqtisodiyotiga kuchli zarba berdi — ayniqsa mis narxlarining keskin pasayishi mamlakatning asosiy eksport daromadlarini qisqartirdi. Shu bilan birga, hukumatning qarz olish siyosati va boshqaruvdagi nosozliklar tufayli tashqi qarz tez o‘sdi va inflyatsiya, taqchillik kuchayib bordi. Zairlashtirishning xatolari bilan birgalikda ushbu tashqi omillar iqtisodiy inqirozni chuqurlashtirdi.

#### Siyosiy oqibatlar va qayta ko‘rib chiqish

Iqtisodiy ko‘rsatkichlarning yomonlashuvi va ommaviy noroziliklar natijasida Mobutu hukumatini 1974–1975 yillarda siyosatni qisman qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Bir yildan keyin zairlashtirishning baʼzi elementlari davlat nazoratiga o‘tkazildi yoki sobiq egalarga “retrocession” shaklida qaytarish taklif qilindi; biroq amalda ko‘plab muammolar tug‘ilgan: korrupsiya, egalikdagi shartga rioya qilmaslik mavjud edi. Buning natijasida iqtisodiy oʻsish amalga oshmadi.

### Demokratlashtirish siyosati

Aksariyat kommunistik rejimlarning qulashi bilan Zair oʻzining strategik ahamiyatini yoʻqotdi va Belgiya, AQSh va Fransiya bilan munosabatlari yomonlashdi. Xalqaro bosim ostida va mamlakatni qamrab olgan ommaviy namoyishlardan so‘ng, 1990-yil 24-aprelda Mobutu Sese Seko ko‘ppartiyaviy tizimga o‘tishini e’lon qildi hamda “milliy majlis”ni tuzdi. Ushbu majlis uning hokimiyatini sezilarli darajada cheklash, muxolifat siyosatchisi Etyena Tshisekedini bosh vazir etib tayinlash va saylovlar o‘tkazishga chaqirish niyatini bildirdi. Prezident o‘zining siyosiy raqiblari o‘rtasidagi qarama-qarshiliklardan foydalandi. Bu raqiblar 200 dan ortiq partiya tuzgan bo‘lib, ularning ko‘pchiligini Mobutu pora evaziga qo‘lga kiritdi. Shuningdek, u etnik nizolardan ham foydalanar edi. U yig‘ilish a’zolari tomonidan belgilangan vakolatlarini cheklash choralariga e’tibor bermadi, so‘ngra esa butunlay Kinshasadan 1500 kilometrdan ortiq shimolda joylashgan Gbadolit shahriga ko‘chib ketdi va vazirlarni u yerga borib-kelishga majbur qildi. O‘sha yilning may oyida noma’lum bosqinchilar Lubumbashidagi universitet yotoqxonasida talabalarni otib tashladi, shundan so‘ng muxolifat faollariga qarshi zo‘ravonlik va hibsga olishlar to‘lqini boshlandi.

1991-yil 16-oktabrda, poytaxtda sentyabr oyida sodir bo‘lgan askarlar qo‘zg‘olonidan so‘ng, rejimning asosiy siyosiy raqiblaridan tuzilgan koalitsiya tomonidan ilgari surilgan Tshisekedi bosh vazir lavozimini egalladi va darhol davlat rahbari shaxsiy boylik orttirish hamda pora berish uchun foydalanib kelgan Markaziy bank ustidan nazorat o‘rnatishga urindi. 19-oktyabr kuni yangi hukumat rahbari o‘z kabineti yopib qo‘yilganini ko‘rdi, 22-oktyabr esa lavozimidan chetlatildi. 1992-yil yanvar oyida besh millionlik banknotalar muomalaga kiritildi. Muxolifat faollari poytaxtdagi do‘kon egalari banknotalarni qabul qilmaslikka ko‘ndirdilar, bundan norozi bo‘lgan harbiylar esa yana qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Bu qo‘zg‘olonga prezident gvardiyasi ham aralashdi. Boʻlib oʻtgan voqealarning oqibatlari 1991-yil sentyabr oyidagidan ham dahshatli edi. 1993-yil yanvar oyida Zairlik askarlar Fransiya elchisini otib oʻldirdilar. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u Tshisekediga suiqasd uyushtirish haqida maʼlumotga ega boʻlganligi sababli yoʻq qilingan.

O‘sha yili hokimiyat va muxolifat o‘rtasidagi to‘qnashuvlar jarayonida mamlakatda ikki hokimiyatlilik yuzaga keldi. Yil oxiriga kelib vaqtinchalik Oliy Kengash tuzilishi orqali bu vaziyat bartaraf etildi, biroq yangi organda prezident tarafdorlari ustun mavqega ega bo‘ldilar. 1994-yil aprel oyida vaqtinchalik konstitutsiya qabul qilindi, u Mobutuga mamlakat rahbari lavozimida qolishga ruxsat berdi. Iyun oyida esa Fransiya ko‘magida murosaviy shaxs sifatida Kengo va Dondo bosh vazir lavozimini egalladi. Prezident va parlament saylovlari bir necha bor qoldirildi. 1996-yil fevral oyida Kengo sodiqlikda gumon qilgan 23 nafar vazir iste’foga chiqarildi. Mobutu hokimiyatining oxiriga kelib, uning amaldagi ta’siri faqat poytaxt atrofidagi bir necha yuz kilometr hududgacha yoyilgan edi, qolgan Zair esa markaziy boshqaruvdan ancha mustaqil bo‘lgan mahalliy elita nazoratida edi.

### Mobutining agʻdarilishi

Zair prezidenti Mobutu Sese Seko
1994-yilda qo‘shni Ruandada tutsi xalqining xutu genotsidi boshlandi. Tez orada tutsilar tomonidan tuzilgan Ruanda vatanparvarlik fronti hokimiyatni qoʻlga oldi va qirgʻinlar toʻxtadi. Qasosdan qo‘rqib, 2 milliondan ortiq xutuliklar Zairning Shimoliy va Janubiy Kivu provinsiyalariga qochib ketdilar, u yerda rasmiylar ko‘magida o‘z vatanlarida hokimiyatni qayta tiklash maqsadida qurollana boshladilar va Ruandaning yangi hukumati va Kongo tutsilariga qarshi harbiy yurish boshladilar. 1996-yilda doimiy ravishda Fransiya va Shveytsariyada prostata saratonidan davolanayotgan Mobutu Kivuda yashovchi ruanda tilida soʻzlashuvchi tutsilarni fuqarolikdan mahrum qildi. 7-oktyabr kuni Janubiy Kivu provinsiyasi gubernatori ularni tark etishni buyurdi. 1996-yil 24-oktyabrda tutsilar qoʻshinlari Uvira shahrini egalladi, 30-oktyabrda Janubiy Kivu poytaxti Bukavuni qo‘lga oldi, 1-noyabrda esa Shimoliy Kivu poytaxti Goma shahriga kirdi. Qochqinlar lagerlariga ham hujum qilindi. Qoʻzgʻolonni qoʻzgʻolonchilarni qurollantirgan va oʻqitgan Ruanda tayyorlagan va faol qoʻllab-quvvatlagan. Ruandalik zobitlar harbiy operatsiyalarni rejalashtirishda qatnashgan va baʼzi hollarda bu mamlakat qoʻshinlari Zairda jang qilgan. Past jangovar ruh va ish haqlarining to‘lanmaganligi hukumat qo‘shinlarining uyushgan qarshilik ko‘rsatmasligiga olib keldi. Shuning uchun isyonchilarga qarshi kurash asosan mamlakat hududida joylashgan qochqin ruandalik qismlar, yollanma askarlar va UNITA jangarilari kuchlari bilan olib borildi. Kongo askarlari tomonidan talon-taroj qilinganidan gʻazablangan mahalliy aholi isyonni olqishladi. 1996-yil 17-dekabrda Mobutu vataniga qaytib keldi.

Qurolli muxolifatni Loran-Dezire Kabila boshqargan, u Kongoni ozod qilish uchun Demokratik kuchlar alyansi rahbari boʻlgan, uning tarkibiga toʻrt guruh, shu jumladan tutsi isyonchilari ham kirgan. Dastlab jangari qoʻmondonlardan biri Kisase Ngandu ADSOKda katta rol oʻynagan, qoʻshinlarni boshqargan, ammo 1997-yil yanvar oyida u oʻldirilgan. 1997-yil apreliga kelib Shaba va Kasai isyonchilar qoʻliga oʻtdi, 17-mayda esa Kinshasa quladi. Mamlakat Kongo Demokratik Respublikasi deb oʻzgartirildi. Toʻqnashuv past intensivlikdagi janglar va askarlar oʻrtasidagi talofatlar bilan ajralib turdi, ammo tinch aholi, ayniqsa hutu qochqinlari orasida koʻp sonli qurbonlar boʻldi. Sobiq prezident avval Togoga, keyin Marokashga qochib ketdi va u yerda 1997-yil 7-sentyabrda prostata saratonidan vafot etdi.

## Davlat tuzilishi

Zair — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1967-yil 24-iyunda kuchga kirdi. Davlat va hukumat rahbari aholi tomonidan 7 yilga saylanadigan prezidentdir. Prezident hukumat a’zolarini, barcha harbiy va fuqarolik mansabdor shaxslarni tayinlaydi va lavozimidan chetlashtiradi, qurolli kuchlar va politsiyaning oliy bosh qo’mondoni hisoblanadi, qonun kuchiga ega bo’lgan ordonanslarni nashr etish huquqiga ega, favqulodda va qamal holatini e’lon qiladi, afv etish huquqini amalga oshiradi.

Zair prezidenti shtandarti
Qonun chiqaruvchi hokimiyatning oliy organi — bir palatali Milliy majlis; umumiy va to’gridan to’gʻri saylovlarda yashirin ovoz berish yo’li bilan 5 yilga saylanadigan 420 deputatdan iborat. Saylov huquqi 18 yoshga toʻlgan barcha fuqarolarga berilgan. Saylov har bir saylov okrugida hukmron partiya tomonidan qoʻyiladigan nomzodlarning yagona roʻyxati boʻyicha oʻtkaziladi.

Hukumat — Vazirlar Kengashi faqat prezident oldida mas’uldir va prezidentning vakolat muddati tugagandan so’ng iste’foga chiqadi. Vazirlar Kengashi Vazirlar va vazir o’rinbosarlaridan iborat edi.

Provinsiya gubernatorlari, shahar va shahar kommunalarida gubernator tomonidan tayinlanadigan burgomistrlar boshqaradi. Yirik shaharlarning burgomistrlari prezident tomonidan tayinlanadi, shahar va kommunal kengash a’zolari esa davlat xizmatchilari hamda partiya faollari orasidan gubernator tomonidan tayinlanadi. Qishloq kommunalarida boshqaruv anʼanaviy qabila boshliqlari tomonidan amalga oshiriladi.

Sud tizimini Oliy sud, apellyatsiya sudi, okrug sudlari, politsiya sudlari va magistr (ya’ni, mayda jinoyat va fuqarolik ishlariga oid) sudlari tashkil etadi. Alohida sud organi — Prezident tomonidan tayinlanadigan 9 nafar maslahatchidan iborat Konstitutsiyaviy sud.

## Maʼmuriy boʻlinishi

Ma’muriy jihatdan Zair hududi 9 provinsiyaga bo’lingan (Kinshasa shahri shahar atrofi bilan alohida ma’muriy birlikka ajratilgan va provinsiyaga tenglashtirilgan).

| Provinsiyalar | Aholisi, ming kishi (1970) | Markazi | Maydoni |
| --- | --- | --- | --- |
| Kinshasa | 1400 | Kinshasa | 2 ming km² |
| Bandundu | 3069 | Bandundu | 299,9 ming km² |
| Yuqori Zair | 3035 | Kisangani | 503,2 ming km² |
| Sharqiy Kasan | 1838 | Mbuji-Mayi | 61,8 ming km² |
| Gʻarbiy Kasan | 1671 | Kananga | 261,3 ming km² |
| Kivu | 3393 | Bukavu | 259,1 ming km² |
| Quyi Zair | 1596 | Matadi | 59,1 ming km² |
| Shaba | 2097 | Lubumbashi | 497 ming km² |
| Ekvatorial | 2365 | Mbandaka | 402,1 ming km² |

## Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari

Inqilobiy xalq harakati (IXH) belgisi
Inqilobiy xalq harakati (IXH) (fransuzcha: *Mouvement Populaire de la Revolution* - MPR), 1967-yil may oyida tashkil etilgan. MPR Mamlakatdagi yagona hukmron partiya. Zair mehnatkashlari milliy ittifoqi 1967-yil iyun oyida mamlakatdagi barcha kasaba uyushmalari tashkilotlarining birlashishi natijasida tashkil etilgan.

## Qurolli kuchlari

Qurolli kuchlari quruqlik qoʻshinlari, harbiy-havo kuchlari, harbiy-dengiz kuchlari va jandarmeriyadan iborat boʻlib, 1970-yilda ular soni 45 mingdan ortiq kishini tashkil etgan, shundan 7 ming nafari jandarmeriya tarkibiga kirgan. Oliy Bosh qoʻmondon (ya’ni mudofaa vaziri ham) — prezident. Armiyaga bevosita bosh qo’mondon rahbarlik qiladi. Shaxsiy tarkibni to’ldirish ko’ngillilarni yollash asosida amalga oshiriladi, garchi konstitutsiyaga ko’ra harbiy majburiyat mavjud bo’lsa-da, haqiqiy harbiy xizmat muddati belgilanmagan. Quruqlikdagi qoʻshinlar (taxminan 36 ming kishi) tarkibida 2 ta alohida brigada (piyoda va havo-desant) hamda 16 ta harbiy guruh mavjud. Bu guruhlar tarkibiga alohida piyoda, havo-desant, jandarmeriya batalyonlari, milliy gvardiya batalyonlari va xizmat koʻrsatish boʻlinmalari kiradi. Havo kuchlari (taxminan 2 ming kishi) 3 aviatsiya guruhi va 10 ta eskirgan jangovar samolyotlar, 70 dan ortiq yordamchi samolyotlar va 15 ga yaqin vertolyotlardan iborat. Dengiz flotida (taxminan 200 kishi) bir nechta qoʻriqchi katerlari mavjud.

## Sporti

### Futbol boʻyicha jahon chempionati

1974-yilda Zair terma jamoasi futbol bo‘yicha jahon chempionatiga yo‘l oldi. Unda jamoa Shotlandiyaga 0:2, Braziliyaga 0:3 hisobida mag‘lub bo‘ldi, Yugoslaviya bilan o‘yinda esa yirik – 0:9 hisobida yutqazdi.

* 1978 — talabnomani oldi
* 1982 — saralashdan oʻta olmagan
* 1986 — qatnashmagan
* 1990-1994 yillar — saralashdan oʻta olmagan

### Afrika Millatlar Kubogi

* 1972 — **4-o'rin 1974 — **chempion 1976 — **guruh bosqichi 1978 — qatnashmagan
* 1980 — saralashdan oʻta olmagan
* 1982 — saralashdan oʻta olmagan
* 1984 — talabnomani oldi
* 1986 — saralashdan oʻta olmagan
* 1988 — **guruh bosqichi 1990 — saralashdan oʻta olmagan
* 1992 — ¼ final
* 1994 — ¼ final
* 1996 — ¼ final

### FIFA reytingi

* 1992 — 60-chi oʻrin
* 1993 — 71-chi oʻrin
* 1994–1995 yillar — 68-chi oʻrin
* 1996 — 66-chi oʻrin
* 1997 — *76-chi oʻrin* *(past)*

## Manbalar

* *Zair* — maqola Katta Sovet Ensiklopediyasidan.