Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Victorinox

Victorinox AG|  |
| Sobiq nomi |
Messerfabrik Carl Elsener |
| Turi | biznes |
| Qachon asos solingan |
1884 (1884) (Messerfabrik Carl Elsener sifatida) 2 January 1979 (as Victorinox AG) |
| Hududiy xizmati |
Worldwide |
| Asoschi(lari) |
Karl Elsener |
| Rahbariyat |
Karl Elsener Jr.  (Kompaniya prezidenti, Bosh ijrochi direktor) |
| Mahsulot(lar)i |
Shveysariya harbiy pichoqlari, oshxona anjomlari, soatlar, sayohat anjomlari, kiyim-kechak, atir |
| Aylanma daromadi |
510 million Shveysariya Franki (2014) |
| Ishchilar soni |
1,850 (2014) |
| Boʻlinmalari | * Swiss Army Brands, Inc.
* Victorinox Swiss Army Fragrance AG
* Victorinox Swiss Army Watch SA
* Victorinox Travel Gear AG

 Regional divisions * Victorinox Andes SA
* Victorinox Brazil
* Victorinox Commercial (China) Co. Ltd
* Victorinox Hong Kong Limited
* Victorinox India Pvt. Ltd.
* Victorinox Japan Inc.
* Victorinox México SA
* Victorinox Peru SAC
* Victorinox Poland SP ZOO
* Victorinox Swiss Army Inc.
 |
| Shoʻba korxonalari |
Wenger SA |
| Vebsayti | victorinox.com |

**Victorinox** – Shveysariyaning Shvits okrugidagi Ibach shaharchasida joylashgan pichoq va soat ishlab chiqaruvchisi. Kompaniya Shveysariya harbiy pichoqlari bilan mashhur. 2005-yilda raqobatchisi hisoblangan yana bir pichoq ishlab chiqaruvchisi Venger kompaniyasini sotib olgach, Victorinox Shveysariya armiyasi uchun koʻp maqsadli pichoqlarning yagona yetkazib beruvchisiga aylanib oldi. Dunyodagi eng yirik choʻntak pichoqlari ishlab chiqaruvchisi boʻlish bilan bir qatorda, kompaniya oʻz logotipini soatlar, kiyim-kechak va sayohat anjomlari uchun litsenziyalagan.

## Tarixi

### Asos solinishi

Kompaniya 1884-yilda *Messerfabrik Carl Elsener*, Karl Elsenerning Ibachdagi ustaxonasida tashkil etilgan. Elsener 1891-yilda Shveysariya pichoq ishlab chiqaruvchilari assotsiatsiyasi „Schweizerischer Messerschmiedverband*“*ga asos solgan va sheriklari bilan Shveysariya armiyasiga pichoq etkazib berishni boshlashgan. 1892-yilda Elsenerning pichoq ustalarini koʻpchiligi Solingen ishlab chiqaruvchilari arzonroq narxda pichoq yetkazib berishlari maʼlum boʻlgach, bu kompaniyani tark etishdi. Elsener esa Solingen bilan raqobat qilishda davom etdi va jiddiy moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi.

Elsenerning „*Schweizer Offiziers- und Sportmesser“* pichogʻi 1897-yilda patentlangan, keyinchalik „*Original Swiss Army Knife“* (asl Shveysariya Armiya Pichogʻi) sifatida xalqaro miqyosda sotilgan. Ushbu pichoq Shveysariya Qurolli Kuchlari tomonidan qurol sifatida qabul qilinmagan boʻlsada, uning tijoriy muvaffaqiyati kompaniyaga moliyaviy tiklanish imkonini berdi.

1909-yilda onasining vafotidan soʻng Elsener uning sharafiga brendni „Viktoriya“ deb nomladi. Shveysariya gerbidan kompaniya logotipi sifatida foydalanish oʻsha yili boshlangan. 1921-yilda kompaniya oʻzining savdo nomini hozirgi „Victorinox“ ga oʻzgartirdi. Uning qonuniy nomi esa 1979-yilga kelib rasman oʻzgartirildi.

### Shveysariya armiyasi tomonidan 1890-2008 yillarda foydalanilgan pichoqlar

* *Model 1890*
* *Model 1908*
* *Model 1951*
* *Model 1961* (1994 varianti)
* *Soldatenmesser 2008*

## Manbalar
# Vasiliy Degtyaryov

**Vasiliy Alekseyevich Degtyaryov** (2 Yanvar 1880 — 16 Yanvar 1949) — rus ixtirochisi, muhandislik-artilleriya xizmati general-mayori (1944), texnika fanlari doktori. Mehnat Qahramoni (1940). Pulemyot (shu jumladan qoʻl pulemyoti, 1927 va 1944-yillarda), pulemyot-pistoletlarning bir necha namunalari (shu jumladan PPD, 1940), tankka karshi bir ogar miltiq (PTRD, 1941)ni ixtiro mmgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Harbiy okruglar

**Harbiy okruglar** — operatsion yoʻnalishlarda mamlakatning xavfsizligi va hududiy yaxlitligini taʼminlovchi asosiy harbiy-maʼmuriy birlik hamda umumqoʻshin tezkor-strategik hududiy birlashmasi. Harbiy okruglar tarifi Oʻzbekiston Respublikasining 2001-yil 11-mayda qabul qilingan „Mudofaa toʻgrisida“gi qonunning 12-moddasida belgilab berilgan.

Harbiy okruglar zimmalariga yuklangan vazifalarni bajaradilar hamda qonun hujjatlariga muvofiq qarorlar qabul qiladilar. Oʻzbekiston Respublikasi hududida 5 harbiy okrug boʻlib, ular: **Shim.-gʻarbiy Harbiy okruglar** (Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati hududi), okrug shtabi Nukus shahrida; **Jan.-gʻarbiy maxsus Harbiy okruglar** (Buxoro, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari), okrug shtabi Qarshi shahrida; **Markaziy Harbiy okruglar** (Samarqand, Jizzax, Navoiy viloyatlari), okrug shtabi Samarqand shahrida; **Toshkent Harbiy okruglar** (Sirdaryo viloyati, Toshkent shahri va Toshkent viloyati), okrug shtabi Toshkent shahrida; **Sharqiy Harbiy okruglar** (Andijon, Namangan, Fargʻona viloyatlari), okrug shtabi Margʻilon shahrida joylashgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vostok

**Vostok** — 1) Yer atrofidagi orbitada uchish uchun sobiq Ittifoqda yaratilgan bir kishilik kosmik kema (KK)larning nomi. "V."da 1961-yil 12 aprelda kosmonavt-uchuvchi Yuriy Gagarin dunyoda birinchi marta kosmosga parvoz qildi. KK Boyqonur kosmodromidan uchirildi. Yer atrofini bir marta aylanib, Yerga qoʻndirildi. Orbita perigeyi bal. 181 km, apogeyi bal. 327 km. "V." KKsi sfera shakldagi qoʻndiriladigan apparat (bu qism ayni vaqtda kosmonavt kabinasi ham hisoblanadi), bort apparatlari va tormozlaydigan harakat qurilmasi joylashtirilgan qismlardan iborat. KK oxirgi bosqichining uchiruvchi raketa bilan birga umumiy ogʻirligi 6,17 t, uz. 7,35 m, uchiruvchi raketasiz sof ogʻirligi 4,73 t, qoʻndiriladigan apparatning ogʻirligi 2,4 t va diametri 2,3 m. 1961 — 1963-yillarda 6 ta "V." 6 kosmonavtni kosmosga olib chiqdi; 2) sobiq Ittifoqda KKlarni uchiradigan 3 pogʻonali eltuvchi raketa; uchala pogʻonada ham suyuq yonilgʻi ishlatiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# AQSh prezidenti

Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti muhri.
**Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti** — Amerika Qoʻshma SHtatlari Konstitutsiyasiga muvofiq, Amerika Qoʻshma SHtatlari davlat va ijroiy hukumat boshligʻi hamda Amerika Qoʻshma SHtatlari armiyasi va floti bosh qoʻmondonidir.

Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti Amerika Qoʻshma SHtatlari Kongressi tomonidan qabul qilingan qonun loyihalariga (*bill*) veto lar kiritishga haqli.

Ushbu mansab Amerika Qoʻshma SHtatlari Konstitutsiyasiga 1787-yil, yaʼni Konstitutsiya qabul qilingan yilda kiritilgan.
Birinchi Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti 1789-yil George Washington boʻldi.

Joriy Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti — Joe Biden. U 2021-yil 20-yanvardan ushbu lavozimga 46-prezident boʻlib rasman kirishdi.

## Talablar

Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidentligiga saylov kuniga qadar 35 yoshdan kam boʻlmagan, kamida 14 yil Amerika Qoʻshma SHtatlarida yashagan Amerika Qoʻshma SHtatlari fuqarolar saylanishi mumkin. Shuningdek, ushbu fuqaro Amerika Qoʻshma SHtatlarida tugʻilgan boʻlishi shart. Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti vakolati muddati 4 yil boʻlib, bir kishi ikki martadan ortiq (*surunkali yoki tanaffus bilan boʻlishidan qatʼiy nazar*) ushbu lavozimga saylanishi taʼqiqlanadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Amerika Qoʻshma SHtatlari Prezidenti rasmiy sayti (Wayback Machine saytida 2009-01-22 sanasida arxivlangan)
# History

| History |
| --- |
| Mamlakat |  AQSH |
| Til(lar)i |
inglizcha |
| Boshqaruv markazi |
New York, New York |
| Tasvir formati |
1080i HDTV |
| Efirga chiqqan |
1-yanvar, 1995-yil (1995-01-01) |
| Egasi |
A&E Networks |
| Avvalgi nomlari |
The History Channel (1995-2008) |
| Sayt |
 |

**History** — A&E Networks kompaniyasiga tegishli boʻlgan Amerika kabel telekanali.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
# Qamal

**Qamal** — shahar, qalʼa va shunga oʻxshash istehkomlarni ishgʻol qilish uchun oʻtkaziladigan harbiy harakatlar usuli. Qadim zamonlardayoq shahar yoki qalʼani toʻsatdan hujum qilib olib boʻlmagan taqdirda qamaldan foydalanilgan. Qamal paytida qalʼa qoʻshin bilan chor atrofdan qurshab olingan va ketmaket hujumlar uyushtirilgan. Baʼzan esa qamalchilar qamaldagilarning oziq-ovqat, oʻqdorilari tugagach, taslim boʻlishlarini kutishgan. Shahar, qalʼa atrofida sarkoʻblar koʻtarilgan. Mudofaa devorlari ostidan yer osti yoʻllari (naqblar) qazilgan. Odatda, qamal qiluvchi qoʻshinning muayyan qismi oʻzlari barpo etgan istehkomlarni qamalda qolganlarning toʻsatdan uyushtiriladigan xamlasidan muhofaza qilish bilan mashgʻul boʻlgan, asosiy qismi esa mudofaachilarni tinkasini qurituvchi harbiy harakatlarda faol qatnashgan. Tarixiy manbalar, qamalning baʼzan oylab, hatto yillab davom etganligini koʻrsatadi. Xususan, Oʻtror moʻgʻullar tomonidan 5 oy, Samarqand esa Shayboniyxon tomonidan 6 oy qamal qilingan. Qamalchilar qalʼa, hisor, shahar va hokazoga kirish maqsadida turli amaliyotlar (devorlarni buzish, raxnalar solish) qoʻllashgan. Poroxning kashf etilishi va artilleriyaning qurollanishdan muqim oʻrin olishi bilan mudofaa devorlarini porox yordamida portlatish, zambarakdan oʻqqa tutish rivojlangan. Oʻrta asrlarda Chingiziylar va Temuriylar armiyasida qalʼa, qoʻrgʻon, hisor va shaharlarni qamal qilishda toshotar qurollar va raʼddan keng foydalanilgan. XVII asrdan qalʼa artilleriyasi qoʻllanishga kirib kelgan. XVIII—XX asrlarning boshlarida qamalchi armiyalar tuzilgan. Birinchi jahon urushidan soʻng qalʼa va shaharlarni zabt etishning zamonaviy vositalari paydo boʻlgani bois qamal atamasining maʼnosi oʻzgarib, blokada tushunchasini ifodalaydigan boʻldi.

## Manbalar
# Eskadron

**Eskadron** (frans.) — 1) XX-asr oʻrtalariga qadar muntazam kavaleriyadagi taktik boʻlinma; 2—4 vzvoddan iborat boʻlgan; kazaklar otliq qoʻshinida sotnya deb atalgan. Turli davlatlar armiyalarida Eskadron 120—200 kishidan tashkil topgan. 4—6 ta Eskadrondan kavaleriya polki tuzilgan; 2) ayrim xorijiy davlatlar (mas, Buyuk Britaniya) qurolli kuchlarida tank polkidagi taktik boʻlinma (101 kishi); boshqaruv guruhi, 4 tank va xizmat koʻrsatish vzvodlaridan iborat. Tank polkida, shuningdek, shtab Eskadroni (100 kishi) va xizmat koʻrsatish Eskadroni (111 kishi) ham mavjud.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Optik telegraf

**Optik telegraf** — axborotlarni semafor alifbosi yordamida vizual (koʻrib) uzatish sistemasi. XIX asr 1-yarmida keng tarqalgan. Birinchi Optik telegrafni 1794-yil aka-uka fransuzlar K. va I. Shapp Parij bilan Lill orasiga (225 km) qurgan. Qoʻzgʻaluvchan reykalardan iborat boʻlgan uzatuvchi semafor quril-ma minoraga oʻrnatilgan. Optik telegraf liniyasi birbiridan koʻrinib turadigan minoralar tizimidan iborat boʻlgan. Dunyodagi eng uzun Optik telegraf liniyasi Peterburg (Rossiya)dan Varshava (Polsha)gacha boʻlgan (1200 km) liniya 1835—54 yillarda ishlab turgan. Hozir Optik telegraf oʻrniga radiotelegraf, fototelegraf (faksimil), elektr telefaf aloqa qoʻllanadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ibroniy (Ivrit) tili

| Ibroniy tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
עברית |
| Mamlakatlar |
Isroil |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
8.200.000 |
| Turkumlanishi |
| Til oilasi |
Afro-Osiyo |
| Alifbosi | Yahudiy yozuvi |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
he |
| ISO 639-2 |
heb |
| ISO 639-3 |
heb |

**Ibroniy tili** (עברית‬) — Afro-Osiyo til oilasiga mansub Semit tildir. Som-xom tillari oilasiga kiradi. Ibroniyda Isroil va dunyoning boshqa burchaklaridagi yahudiy jamoatlaridagi yetti milliondan ortiq odam soʻzlashadi. Isroilning oʻzida arab tili bilan bir qatorda rasmiy til hisoblanadi. Yozuvi qadimgi yahudiy alifbosi asosida.

## Yana qarang

* Yahudiy yozuvi

## Havolalar

* Ibroniyni mustaqil oʻrganish (Wayback Machine saytida 2025-06-17 sanasida arxivlangan) (rus.)
* Zamonaviy Ibroniy (ingl.)

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mum

**Mum** — 1) hayvon yoki oʻsimlik mahsuloti boʻlgan yogʻsimon modda, asosan, yuqori yogʻ kislotalarning murakkab efirlari va yuqori molekulyar spirtlardan iborat. M. — amorf, plastik, qizdirilganda oson yumshaydigan modda, 40—90° orasida suyuklanadi. M.ning qazilma xillari ham boʻladi. Asalari mumi, qoʻy juni yuvilganda chiqadigan M., kashalot yogʻidan olinadigan spermatset hayvon mahsuloti M.iga, Braziliya palmasi bargidan olinadigan karnauba, kandelil, palma mumi va boshqa oʻsimlik mahsuloti M.iga, ozokeritni tozalab olinadigan serezin, qoʻngʻir koʻmir yoki torfdan ajratiladigan montan M.i qazilma M.iga kiradi. Sanoatda sintetik M. ham ishlab chiqariladi. Hayvon mahsulotidan olingan, qazilma va sintetik M.lar texnikada ishlatiladi. Oʻsimlik M.i oʻsimliklarda suv rejimini tartibga solishda muhim biologik funksiyani bajaradi. M. dan amaliy va tasviriy sanʼatda ham foydalaniladi; 2) asalari mum bezlarida ishlab chikariladigan yogʻsimon suyuklik (qarang Asalari mumi).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mudofaa inshootlari

Buyuk Xitoy devori

**Mudofaa inshootlari** – oʻt ochish, jang maydonini kuzatish va qoʻshinlarni boshqarish, shaxsiy tarkib, jangovar texnika va transport vositalarini himoya qilish singari tadbirlar uchun moʻljallangan inshootlar. Mudofaa inshootlariga turli tipdagi okoyalar, transheyalar, oʻt ochish vositalari uchun maydonchalar, kuzatish punktlari, pana joylar, blindajlar, maxsus oʻqdori omborlari, aloqa yoʻllari va boshqa kiradi. Mudofaa inshootlari barpo qilish juda uzoq tarixga ega. Qadimda shahar yoki qoʻrgʻonlarni dushman hujumidan himoya qilish uchun mudofaa devorlari qurilgan, qoʻrgʻonlar atrofida chuqur xandaqlar qazilib, ular suv bilan toʻldirib qoʻyilgan. Qalʼa yoki qoʻrgʻon devorlarida oʻt ochish tuynuklari (shinaklar), burjlar boʻlgan. Hozirgi harbiy texnikaning taraqqiy etganligi natijasida Mudofaa inshootlari koʻpincha, temir-betondan quriladi. Shuning uchun ham zamonaviy Mudofaa inshootlari puxta niqoblanishi, ommaviy qirgʻin qurollaritsan himoya qilishga moʻljallangan boʻlishi kerak.

## Yana qarang

* Qalʼa
* Xandaq
* Transheya

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Rabot

**Rabot** (arab.) — oʻrta asrlarda arablarning mustahkamlangan qarorgohi. Tarhi toʻrtburchak, devorlarida minoralari boʻlgan. Dastlab (Islom dini tarqala boshlagan davrda) gʻoziylarga moʻljallab qurilgan maxsus bino. Keyinchalik rabot faqat qoʻrgʻon, istehkom maʼnosidagina emas, balki mehmonxona (karvonsaroy) mazmunida ham tushunilgan. Zohidlar ham maxsus rabotlarda yashaganlar. Markaziy Osiyoda VIII—X asrlarda koʻchmanchi aholi yashaydigan hududlar bilan chegaradosh xududlarda koʻplab rabotlar qurilgan. Ulardan eng mashhuri Raboti Malikdir.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bastion qalʼasi

Palmanova xaritasi 1593-yil. Shahar YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Venetsiya mudofaa tizimlari bilan oʻralgan.
Citadel of JacaIspaniya.
 Burtanj istehkomi, 1742-yilda qayta tiklandi, Groningen, Niderlandiya
 1861-yildagi Tvrđa chizmasi, Xorvatiyaning Osijek shahrida.
Naarden, Niderlandiya
**Bastion qoʻrgʻon** yoki trace italienne (nostandart fransuz tilidan olingan ibora, soʻzma-soʻz *italyancha kontur* degan maʼnoni anglatadi) — toʻp jang maydonida hukmronlik qila boshlagan poroxning zamonaviy davrida rivojlangan uslubdagi istehkom . U birinchi marta XV asr oʻrtalarida Italiyada paydo boʻlgan. Baʼzi turlar, ayniqsa ravelinlar va boshqa tashqi ishlar bilan birlashganda, xuddi shu davrdagi **yulduz qal’asiga** oʻxshardi.

Qal’aning dizayni odatda devorlarning burchaklarida poydevorlari boʻlgan koʻpburchakdir. Ushbu chiqishlar „oʻlik zonalar“ deb ataladigan himoyalangan koʻr nuqtalarni yoʻq qildi va toʻgʻridan toʻgʻri olovdan himoyalangan joylardan parda boʻylab yongʻinga ruxsat berdi. Koʻpgina qal’alarida, shuningdek, toʻliq birlamchi tuzilma ichiga asoslangan ikkilamchi tuzilmalar koʻtarilgan otliqlar mavjud.

## Manbalar
# Qal’a shaharlar

**Qal’a shaharchasi** — qal’aga tutash yoki uning atrofida qurilgan aholi punkti. Qal’a shaharlari O'rta asrlarda Yevropada keng tarqalgan edi. Baʼzi misollar Alnwick va Arundel kabi kichik shaharlarni oʻz ichiga oladi, ular hali ham qal’alarida hukmronlik qiladi. Gʻarbiy Yevropada va ayniqsa Angliyada qal’a shaharlari boʻlmagan shaharlar va shaharchalar soborlar atrofida tashkil etilganligi odatiy holdir.

Yapon qal’alari atrofida tashkil etilgan shaharlar joʻkamachi deb ataladi. Qal’alar odatda taʼminot olish va jihozlash uchun shaharlar yaqinida quriladi.

## Yana qarang

* Shahar qal’alari

## Manbalar
# Gʻor

Gʻorlarning bir turi — lava quvuri. Hawaii, 2006.
Gʻor.
**Gʻor** - odam sigʻadigan darajada keng tabiiy teshikdir. Gʻorlar yer qobigʻida (yer ostida yoki togʻlarda) yemirilish natijasida hosil boʻladi. Sunʼiy gʻor grot deyiladi.

G‘or — Yer po‘stining yuqori qatlamlarida vujudga kelgan bo‘shliqlar. G‘orning vujudga kelishi uchun muayyan sharoit bo‘lishi lozim. Suvda oson eriydigan tog‘ jinslari (ohaktosh, dolomit, gips) va tuzlarning erishi va yuvilib ketishi yoki suffo-ziya va abraziya oqibatida vujudga keladi. Shuningdek, tektonik yoriqlar oqibatida, muzliklarning erishi va boshqa harakatlar natijasida ham hosil bo‘ladi. G‘or kattaligi va chuqurligiga ko‘ra xilma-xil. G‘or gorizontal va vertikal holatda bo‘lishi, uzunligi ham bir necha m dan yuzlab km ga yetishi mumkin. Ba’zan ko‘p qavatli g‘orlar ham uchraydi. Eng yirik g‘or karst g‘orlaridir. G‘or murakkab yo‘laklar va zallardan iborat bo‘lib, bir yoki bir nechta og‘zi bo‘lishi mumkin. Ohaktosh orasida paydo bo‘lgan karst G‘orda stalaktit va stalagmitlar, ustunlar. tosh pardalar bo‘ladi. G‘or tubida daryo va ko‘llar uchraydi. G‘orning faunasi o‘ziga xos. Dunyodagi eng yirik G‘or — Mamont g‘ori, shuningdek, Fransiyadagi Pyer-Sen-Marten va Berje, AQShdagi Karlsbad yurlari, Postoyns-ka-Yama va boshqa Tosh davrida va undan oldin ham ibtidoiy odamlar G‘orlarda yashagan, ular uchun turar joy bo‘lib xizmat qilgan, mas. Teshiktosh yuri. O‘zbekiston tog‘larida ohaktoshning mavjudligi Gor hosil bo‘lishiga kulaylik yaratadi: Amir Temur. Olamtosh g‘orlari ham katta g‘or hisoblanadi. G‘orda o‘sha muhitga moslashgan turli hayvonlar (g‘or faunasi) yashaydi. G‘orni g‘orshunoslar (speleologiya fani mutaxassislari) o‘rganadi.

Gʻorlarni speleologiya fani oʻrganadi.

## Yana qarang

* Moviy bahor g‘ori

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Herbert Wells

| Herbert Wells |
| --- |
| Tavalludi | 21-sentyabr 1866 |
| Vafoti | 13-avgust 1946 |
| Ijod qilgan tillari | Ingliz tili |
| Fuqaroligi | United Kingdom of Great Britain and Ireland va Birlashgan Qirollik |

**Herbert George Wells** (talaffuzi: *Herbert Jorj Uells*; 21-sentabr 1866-yil – 13-avgust 1946-yil) – ingliz yozuvchisi. London universitetini tugatgan (1888). 1942-yildan biologiya doktori. 1893-yilda biologiya va fiziografiya boʻyicha dareliklar yozgan. U. XIX asrning 90-yillaridan badiiy ijod bilan shugʻullangan. „Vaqt mashinasi“ (1895) romani bilan XX asr ilmiy fantastikasiga asos solgan. Wells uchun Jonathan Swift, Voltaire, Amerika va nemis romantiklarining asarlari adabiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Dunyolar muhorabasi“ (1898) romanida Marsdan qilingan hujum natijasida kishilarda oʻz ijtimoiy tuzumining mukammalligiga shubha tugilishi haqida hikoya qilgan. „Ozod etilgan dunyo“ (1914) romanida atom energiyasidan urush hamda tinchlik maqsadlarida foydalanish masalasi yoritilgan. „Zamonaviy utopiya“ (1905) romanrisolasida esa jamiyatni davlat sotsializmi asosida qayta qurish loyihasini maʼqullagan; ammo Wells bu sotsializmda xususiy korxonalarga keng imkoniyat ochib berilishi tarafdori boʻlgan. „Vilyam Klissold dunyosi“ (1926), „Oshkora fitna“ (1928) romantraktatlarida U. oʻz nazariyasini marksizmga qaramaqarshi qoʻygan. Birinchi jahon urushi yillari (1914—18) da „Ozod dunyo“ (1914) kitobini yozgan. 1916-yildan, garchi urushlarga qarshi asar yozgan boʻlsada („Mister Britling qadahni oxirigacha simirdi“), rasman oʻz mavqeini oʻzgartirmagan.

Wells 3-marta (1914, 1920, 1934) Rossiyada boʻlgan va oʻz taassurotlarini „Mudroq Rossiya“ (1920) kitobida aks ettirgan. Sovet Rossiyasi istiqboliga ishonmagan, kommunizm haqidagi gʻoyalar shunchaki bir xomxayol deb qaragan. „Koʻrinmas odam“ romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1967).

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Valentayn (tank)

| Valentayn |
| --- |
|  |
| Piyodalar tanki |
| Ogʻirligi, t |
15.75 |
| Ekipaj, kishi. |
3 |
| Tarixi |
| Ishlab chiqaruvchi |
Birmingham Railway Carriage & Wagon |
| Loyihalangan yili |
1938 |
| Ish.chiq. yili |
1940-1944 |
| Chiqarilgan soni, ta. |
7265 |
| Oʻlchamlari |
| Korpus uzunligi, mm |
5410 |
| Eni, mm |
2629 |
| Boʻyi, mm |
2273 |
| Klirens |
420 |
| Qurollari |
| Toʻp markasi va kalibri |
40-mm QF 2 pounder |
| Stvol uzunligi, kalibr |
52 |
| Dvigateli |
| Dvigatel quvvati, ot. kuch. |
135 |
| Shosseda yurish zahirasi, km |
150 |
| Valentayn (tank) |

**Valentayn** (inglizcha: *Infantry Tank Mk.III «Valentine»*) – Ikkinchi Jahon urushidagi ingliz piyodalari tomonidan ishlatilingan tank. 1938-yilda Vickers-Armstrongs tomonidan ishlab chiqilgan. 1940-yil iyunidan 1944-yil apreligacha seriyali ishlab chiqarilingan. Buyuk Britaniya va Kanada tomonidan 7265 ta Valentayn ishlab chiqarilgan. Bu Ikkinchi Jahon urushidagi eng koʻp ishlab chiqarilgan Britaniya tankiga aylandi. Tank Buyuk Britaniya va Britaniya Hamdoʻstligining bir qator mamlakatlarida ishlatilgan va SSSRga Lend-Liz dasturi doirasida katta miqdorda yetkazib berilgan. Valentayn 1945-yilgacha ishlatilingan va harbiy mutaxassislar tomonidan oʻz sinfidagi eng muvaffaqiyatli tanklardan biri sifatida tan olinga. Urushdan keyin tank 1955-yilgacha Yangi Zelandiyada foydalanildi.

## Manbalar
# Olov

Olovning bir koʻrinishi — *gulxan*.
**Olov** deb alangalanish natijasida zudlik bilan oksidlanish jarayoniga aytiladi. Bunda issiqlik, yorugʻlik va turli kimyoviy reaksiya mahsulotlari ajralib chiqadi. Zanglash va hazm qilish kabi sekin oksidlanish jarayonlari olov emas.

Olovning koʻrinuvchi qismi *alanga* deyiladi. Alanga atrofdagi gazlarni qizdiradi, kuchli olov ularni hatto ionlashtirib, plazmaga ham aylantirishi mumkin. Alanga rangi va intensivligi yoqilgan moddalar va atrofdagi gazlarga bogʻliq.

Olov global ekologik tizim va kundalik hayotda muhimdir. Olov isitadi, undan hosil boʻlgan kul oʻgʻit sifatida ishlatilishi mumkin. Biroq olovni qoʻllaganda ehtiyotkorlik zarur, yoʻqsa yongʻin sodir boʻlib, jiddiy jarohatlar, eroziya va atmosfera kirlanishiga olib kelishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar