# Artilleriya

**Artilleriya** (fransuzcha  artillerie, qadimgi fransuz *atillier* — tayyorlash, jihozlash):

1. Qurolli kuchlar tarmogʻi, asosiy quroli artilleriya — nisbatan katta kalibrli oʻqotar qurollar: toʻplar, gaubitsalar, minomyotlar va boshqalar (har xil turdagi artilleriya moslamalari va oʻqli raketalar), mos ravishda harakatlantiruvchi va raketa bilan jihozlangan. dushmanning ishchi kuchi va ob’ektlarini yoʻq qilish uchun moʻljallangan qurollar (snaryadlar);
2. artilleriya qurollari toʻplami;
3. ilmiy intizom (lat . ars tormentaria, machina bellica, machinaria, tormenta bellica, artilleria), artilleriya qurollarini qoʻllash texnikasi va taktikasini oʻrganuvchi fan .

**Artilleriya**— zamonaviy Qurolli Kuchlarning quruqlikdagi qoʻshinlarining asosiy zarba berish kuchi boʻlgan eng qadimgi uchta harbiy boʻlinmalaridan biri . Artilleriya oʻzining jangovar missiyasi, qurol tizimlarining turlari va tashkiliy tuzilishiga koʻra turli-xil tasnifga ega. 105 mm va undan katta kalibrli artilleriya kimyoviy va biologik oʻq-dorilardan foydalanishga qodir va 152-155 mm kalibrdan boshlab taktik yadroviy oʻq-dorilardan foydalanishga qodir. Toʻplar, gaubitsalar, minomyotlar, teskari miltiqlar, jangovar mashinalar, tankga qarshi boshqariladigan raketalar kiradi va raketa artilleriyasi; artilleriya va oʻq-dorilar; artilleriya mashinalari — gʻildirakli va gʻildirakli traktorlar va boshqalar; yongʻinga qarshi qurilmalar; razvedka va otish uskunalari; barcha turdagi oʻq otish qurollari, granatalar.

Bundan tashqari, **„Artilleriya“** nomi qoʻshinlarning turini, shuningdek, artilleriya qurollarining qurilmasi, konstruktsiyasi, ishlab chiqarilishi va ekspluatatsiyasi, ularning jangovar xususiyatlari, otishma va jangovar foydalanish usullari haqidagi fanni bildirish uchun ishlatiladi

## Atamaning kelib chiqishi

Bu soʻz rus tilida 1695 yildan beri ishlatilgan; undan oldin „kiyim“ soʻzi eng koʻp ishlatilgan. Soʻzning kelib chiqishi uchun bir nechta variant mavjud:

* lotincha *arcus* (kamon) va *tellum* (oʻq) yoki *ars* (sanʼat) va *tollendi* (otish) soʻzlaridan
* italyancha *arte* (sanʼat) va *tirare* (otish) dan. Artilleriya nazariyotchisi Nikkolo Tartaliyaga (1500-1557) tegishli.
* Qadimgi fransuz *atelyesidan* , yaʼni joylashtirish, oʻrnatish va *eskirish* degan maʼnoni anglatadi, yaʼni asbob-uskunalar, jihozlar, deb XIII asrdan boshlab turli qamal uskunalari deb ataladi

## Qoʻshimcha

Dengiz, havo va quruqlikdagi artilleriyaga boʻlinadi. Dengiz artilleriyasi oʻz navbatida qirgʻoq va kema artilleriyasiga, havo artilleriyasi ballistik va taktik xususiyatiga koʻra zambarak, gaubitsa, tankka karshi minomyot, reaktiv va zenit (havo) artilleriyaga boʻlinadi. Quruqlikdagi artilleriya yer usti, zenit va maxsus artilleriyaga ajratiladi. Yer usti artilleriyasi yerdagi kuchlarga qarshi jang qilish uchun, zenit artilleriyasi esa samolyotlarga va (baʼzan) yerdagi kuchlarga qarshi oʻt ochish uchun ishlatiladi. Maxsus artilleriya asosan reaktiv qurollarga qarshi qoʻllanadi. Artilleriya toʻplarining kalibrlari 20 dan 400 mm gacha va undan katta, ogirligi bir necha kg dan oʻnlab va yuzlab tonnagacha boʻlishi mumkin. Ballistik xususiyatiga kura artilleriya qurollari nishonga toʻgʻri otuvchi (pushka) va qiyalatib otuvchi tuplar (minomyot, gaubitsa va morgiralar)ga ajratiladi. Artilleriya fan sifatida artilleriya qurollarining tuzilishi, ulardan foydalanish, ularni loyihalash, ishlab chiqarish, jangda ishlatish 652haqidagi ilmlarni oʻz ichiga oladi. Artilleriya koʻp asrli tarixga ega. Qadim zamonda Xitoy, Yevropada tosh otadigan (irgʻitadigan) mashinalar boʻlgan. Amir Temur qal’alarni zabt etishda tosh otadigan ana shunday mashinalar (palaxmonlar)dan, Bobur Hindistonni zabt etishda borund (porox) bilan ishlaydigan „toʻfak“ dan foydalangan. Otish uchun arablar poroxdan foydalana boshlashgach (XIV asr), artilleriya davri boshlanadi. Dastlabki toʻplar yogʻoch taglikka oʻrnatilgan temir karnay shaklida boʻlib, oʻq sifatida temir, tosh parchalari ishlatilgan. Keyinroq (XV asr) toʻplar mis va jezdan quyila boshlandi. Artilleriya texnikasi mukammallashdi, faqat qamal va himoya uchungina emas, balki dala janglarida ham ishlatila boshlandi. Artilleriya piyoda askarlarga yordam beruvchi mustaqil qoʻshin turiga aylandi. Tutunsiz poroxlarning qoʻllanishi, stvol va snaryadlarning uzaytirilishi, toʻpning oʻq otish vaqtida orqaga tepishiga chek qoʻyish artilleriyaga tez va uzoqqa otish imkonini berdi. Oʻt ochishga tayyorgarlik, nishonga toʻgʻrilash va oʻq uzish jarayonlarining mexaniklashtirilishi artilleriyaning yuksak operativ-taktik tezkorligini taʼminladi. Artilleriyaning soʻnggi taraqqiyoti reaktiv va atom artilleriyasini yaratish va takomillashtirishdan iborat. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida ham artilleriyaning ahamiyati katta.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |