# Stalingrad jangi

| Stalingrad jangi |
| --- |
| Ikkinchi jahon urushi Sharqiy frontining bir qismi |
|  Stalingrad jangi tugaganidan keyin vayron qilingan Stalingraddagi Stansiya maydonidagi "Bolalarning aylana raqsi" favvorasi (Sergey Strunnikov surati. 1943-yil). |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Sanalar | 1942-yil 23-avgust - 1943-yil 2-fevral |
| Urush yeri | Stalingrad, SSSR (hozirgi Volgograd, Rossiya) |
| Natija | Sovet g'alabasi
* Nemis 6-armiyasining yo'q qilinishi
* Italiya 8-armiyasining yo'q qilinishi
 |
| Hududiy oʻzgarishlar | 1942-yilgi yozgi hujumdan olingan yutuqlarni o'zgartirib, dushmanni Kavkazdan haydab chiqarish |

 |
| Raqiblar |
|  Germaniya  Ruminiya  Italiya  Vengriya  Xorvatiya |  Sovet Ittifoqi |
| Qoʻmondonlar |
|  Adolf Hitler  Maximilian von Weichs  Friedrich Paulus   Hermann Hoth  Erich von Manstein  W. F. von Richthofen  Petre Dumitrescu  C. Constantinescu  Italo Gariboldi  Gusztáv Jány |  **Joseph Stalin**  Georgy Zhukov  Nikolay Voronov  Aleksandr Vasilevsky  Andrey Yeremenko  Konstantin Rokossovsky  Nikolai Vatutin Vasily Chuikov |
| Kuchlar |
| **Boshlangʻich davrda:**
270 ming xodim
3000 ta artilleriya
500 tank
600 ta samolyot, sentyabr oyi oʻrtalarida 1600 ta
**Sovet qarshi hujumi paytida:**
1 040 000 erkak
400 000+ nemislar
220 000 italiyaliklar
200 000 venger
143 296 ruminiyaliklar
40 000 koʻngillilar
640+ tank
732 (402 operatsion) samolyot | **Boshlangʻich davrda:**
187 ming xodim
2200 ta artilleriya
400 tank
300 ta samolyot
**Sovet qarshi hujumi paytida**:
1 143 000 erkak
13 451 ta artilleriya
894 tank
1115 ta samolyot |
| Yoʻqotishlar |
| 747,300-868,374 jangovar qurbonlar:
 **Germaniya**:
300 000+ (6-armiya va
4-chi Panzer armiyasi) — 400 000 (barcha birliklar)
 **Italiya**
 114 000-114,520
 **Ruminiya**
 109,000-158,854
 **Vengriya** 143,000
**Koʻngillilar**: 19,300-52,000

---

900 ta samolyot yoʻq qilindi
1500 ta tank yoʻq qilindi (100 ta Ruminiya)
6000 qurol yoʻq qilindi
744 samolyot; 1666 tank; 5762 qurol qoʻlga olindi |  Sovet Ittifoqi:
1 129 619 (shu jumladan ~ 950 000 jangovar qurbonlar)
478 741 kishi oʻldirilgan yoki bedarak yoʻqolgan
650 878 yarador yoki kasal

---

2769 ta samolyot
4341 tank (~150 ta Ruminiyaliklar tomonidan) (25-30% jami hisobdan chiqarilgan)
15 728 qurol |

**Stalingrad jangi** (1942-yil 23-avgust — 1943-yil 2-fevral) — Ikkinchi jahon urushining Sharqiy frontidagi yirik jang boʻlib, fashistlar Germaniyasi va uning ittifoqchilari shaharni nazorat qilish uchun Sovet Ittifoqi bilan muvaffaqiyatsiz kurash olib borgan. Rossiyaning janubidagi Stalingrad (keyinchalik Volgograd deb oʻzgartirilgan) yaqinida shiddatli janglar va havodan tinch aholiga toʻgʻridan -toʻgʻri hujumlar boʻlgan, bu jang shahar tarixidagi urushining timsoli edi. Stalingrad jangi Ikkinchi jahon urushi davrida boʻlib oʻtgan eng qonli jang boʻlgan . Unda jami 2 million kishi qurbon boʻlgan. Bugungi kunda Stalingrad jangi Yevropadagi ikkinchi jahon urushida burilish nuqtasi sifatida qabul qilinadi, chunki u Oberkommando der Wehrmachtni (Germaniya Oliy qoʻmondonligi) hududdan katta miqdordagi harbiy kuchlarni olib chiqishga majbur qildi. Butun Yevropani bosib olgan Germaniyaning Sharqiy frontdagi yoʻqotishlari: B armiya guruhining oltita dala armiyasining magʻlubiyati bilan yakunlandi., shu jumladan fashistlar Germaniyasining 6-armiyasi va uning 4-panzer armiyasining butun bir korpusini yoʻq qilindi. Stalingraddagi gʻalaba Qizil Armiyaga kuch berdi va kuchlar muvozanatini Sovetlar foydasiga oʻzgartirdi.

Stalingrad Volga daryosidagi yirik sanoat va transport markazi sifatida har ikki tomon uchun strategik ahamiyatga ega edi . Stalingradni kim nazorat qilgan boʻlsa, Kavkazdagi neft konlariga kirish imkoni boʻlar edi va Volga ustidan nazoratni qoʻlga kiritardi. Yoqilgʻi taʼminoti kamayib borayotgan Germaniya oʻz saʼy-harakatlarini Sovet davlati hududiga chuqurroq kirib borishga va har qanday holatda ham neft konlarini egallashga qaratadi. 4-avgustda nemislar 6-armiya va 4-panzer armiyasi guruhlaridan foydalangan holda hujum boshladilar. Hujum shaharning katta qismini vayronalarga aylantirgan kuchli Luftwaffe bombardimonchilari bilan olib borildi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, jangning dastlabki bosqichlarida Sovet qoʻshinlari nemis pozitsiyalarini bosib olish uchun toʻliq inson  kuchidan foydalanadilar.  Har ikkala tomon ham shaharga qoʻshimcha kuchlar kiritdi. Noyabr oyining oʻrtalariga kelib, nemislar katta xarajat evaziga sovet himoyachilarini daryoning gʻarbiy qirgʻogʻi boʻylab tor zonalarga itarib yuborishdi.

19-noyabr kuni Qizil Armiya 6-armiya qanotlarini himoya qiluvchi Ruminiya qoʻshinlariga qarshi ikki tomonlama hujumni rejalashtirgan Uran operatsiyasini boshladi. Axis qanotlari bosib olindi va 6-armiya yoʻli toʻsilib, Stalingrad hududida qurshab olindi. Adolf Gitler shaharni har qanday holatda ushlab turishga qatʼiy qaror qildi va 6-armiyaga chekinishni taqiqladi; aksincha, guruh havo orqali olgʻa yurishga va tashqaridan qurshovni buzishga harakat qildi. Sovet qoʻshinlari nemislarni havo orqali taʼminot imkoniyatini yoʻqqa chiqarishdi, bu esa nemis qoʻshinlarini tushkunlik nuqtasiga olib keldi. Shunga qaramay, nemis qoʻshinlari oldinga siljishni davom ettirishga qaror qilishdi va ogʻir janglar yana ikki oy davom etdi. 1943-yil 2-fevralda Germaniyaning 6-armiyasi oʻz oʻq-dorilari va oziq-ovqatlarini tugatib, besh oydan ortiq davom etgan janglardan soʻng nihoyat taslim boʻldi. Bu Ikkinchi jahon urushida Gitlerning dala qoʻshinlari orasida birinchi taslim boʻlishi edi.

Stalingrad janglarida minglab oʻzbekistonliklar ishtirok etdi. Jumladan, Sobirjon Oxunjonov, Abdulla Ayupovlar jasorat koʻrsatishdi. Stalingradda "Pavlov uyi"ni himoya qilgan Kamol Turg'unov singari 2738 nafar oʻzbekistonlik "Stalingrad mudofaasi uchun" medali bilan taqdirlangan.

## Manbalar