# Yaponiya imperiyasi

|  |
| --- |
| **Yaponiya imperiyasi大日本帝国* (yaponcha) *Dai Nippon Teikoku  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1868 — 1947

  |  → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Bayroq | Gerb |  |

 |
| **Shiori** 1868-1912 五箇条の御誓文 Gokajō no Goseimon (Nizom qasamyodi) 1926-1947 八紘一宇 Hakkō ichiu (Bir tom ostidagi dunyo yoki dunyoning barcha sakkiz burchagi) |
| **Madhiya** 君が代 *Kimigayo* (*Uning ulugʻvor imperatorlik davri*) noicon |
|  1942-yilda Yaponiya imperiyasi oʻzining eng yuqori choʻqqisida:
   Hududi (1870–1895)    Oʻzlashtirgan (1895–1930)    Oʻzlashtirgan (1930–1942) |
| **Poytaxti** | Kyoto (1868-1869) Tokio shahri (1869-1943) Tokio (1943-1947) |
| **Til(lar)i** | Yapon tili |
| **Dini** | De jure: yoʻq De facto:Sintoizm |
| **Pul birligi** | Yapon iyenasi, Koreya iyenasi, Tayvan iyenasi |
| **Maydoni** | 1,984,000 km2 **(1938-yil)** |
| **Aholisi** | 77,700,000 **(1920-yil)** 105,200,000 **(1940-yil)** |
| **Boshqaruv shakli** | Mutloq monarxiya Daijō-kan hukmronligi ostida (1868-1885) Konstitutsiyaviy monarxiya 1885-1931 Harbiy diktatura konstitutsiyaviy monarxiya hukmronligi ostida (1931-1940) Shōwa bir partiyaviy konstitutsion monarxiya mustabid diktaturasi(1940-1945) Yaponiyaning bosib olinishi (1945-1947) |
| **Imperator** |
|  - 1868-1912 | Imperator Meiji |
|  - 1912-1926 | Imperator Taishō |
|  - 1926-1947 | Shōwa |
| **Bosh vazir** |
|  - 1885-1888(ilk) | Itō Hirobumi |
|  - 1946-1947(soʻnggi) | Shigeru Yoshida |
| **Tarix** |
|  - 1868-yil 3-yanvar | Meiji qayta qurishi |
|  - 1889-yil 11-fevral | Meiji konstitutsiyasi |
|  - 1894-yil 15-iyul | Birinchi Xitoy-Yaponiya urushi |
|  - 1914-yil 3-avgust | Rus-yapon urushi |
|  - 1931-yil 18-sentabr | Mukden voqeasi |
|  - 1937-yil 7-iyul | Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi |
|  - 1941-yil 7-dekabr | Ikkinchi jahon urushi |
|  - 1945-yil 2-sentabr | Yaponiyaning taslim boʻlishi |
|  - 1947-yil 3-may | Konstitutsiya qayta tiklanishi |
|  |

**Yaponiya imperiyasi** (yaponcha: *大日本帝国*, *Dai Nippon Teikoku*) — 1868-yilda Meiji qayta qurishidan 1947-yildagi zamonaviy Yaponiyaning konstitutsiyasi kuchga kirgunga qadar oʻz mustamlakalari, mandatlari va boshqa hududlarini oʻz ichiga olgan tarixiy davlat edi.

Fukoku Kyōhei (富国強兵, „Mamlakatni boyitib, Qurolli Kuchlarini mustahkamlang“) va Shokusan Kōgyō (殖 産 興業 „Sanoatni rivojlantirish“) shiori ostida Yaponiyaning jadal industrializatsiya va militarizatsiyasi uning buyuk kuch sifatida paydo boʻlishiga va mamlakatning paydo boʻlishiga olib keldi. Yaponiya Birinchi Xitoy-Yaponiya urushi, Rus-yapon urushi va Birinchi jahon urushidan keyingi buyuk mustamlaka imperiyasiga aylandi. 1920-yillardagi iqtisodiy va siyosiy notinchliklar militarizm, millatchilik va totalitarizmning kuchayishiga olib keldi, natijada Yaponiya Berlin-Rim oʻqiga aʼzo boʻldi va Ikkinchi jahon urushida Osiyo-Tinch okeanining katta qismini bosib oldi .

Dastlab Yaponiya qurolli kuchlari Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi (1937-1945) va Tinch okeani urushi davrida katta harbiy yutuqlarga erishdilar. Biroq, koʻplab ittifoqchilar gʻalabalari va Sovet Ittifoqining 1945-yil 9-avgustda Yaponiyaga qarshi urush eʼlon qilganidan va keyinchalik Manchuriya va boshqa hududlarga bostirib kirgandan keyin ahvol ancha ogʻirlashdi. Xirosima va Nagasakida atom portlashlaridan soʻng, imperiya ittifoqchilarga 1945-yil 15-avgustda taslim boʻldi. Ittifoqchilar istilosi davri tugadi. 1947-yilda AQSH ishtirokida yangi Konstitutsiya qabul qilindi va rasmiy ravishda Yaponiya imperiyasi tugadi. Istilo va qayta qurish 1952-yilgacha davom etdi va natijada Yaponiya deb nomlanuvchi hozirgi konstitutsiyaviy monarxiya davlati shakllandi.

## Manbalar