# Aholi sonining oʻsishi

Dunyo aholisining 1 yilga mutlaq oʻsishi
**Aholi sonining oʻsishi** — aholi yoki tarqoq guruhdagi odamlar sonining koʻpayishidir. Dunyo aholisining oʻsishi har yili taxminan 83 million kishini yoki yiliga 1,1 % ni tashkil qiladi. Dunyo aholisi 1800-yildagi 1 milliarddan 2020-yilda 7,9 milliardga o‘sdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining prognozlariga koʻra, aholi soni oʻsishda davom etadi va hisob-kitoblarga koʻra, 2030-yil oʻrtalarida umumiy aholi soni 8,6 milliard, 2050-yil oʻrtalarida 9,8 milliard va 2100-yilga kelib 11,2 milliardni tashkil etadi. Biroq, Birlashgan Millatlar Tashkilotidan tashqarida boʻlgan baʼzi akademiklar aholi sonining oʻsishiga qoʻshimcha pasayish bosimini hisobga oladigan inson populyatsiyasi modellarini tobora koʻproq ishlab chiqdilar.

Qora oʻlim tugaganidan beri, taxminan 1350-yillardan beri insoniyat soni ortib bormoqda. Qishloq xoʻjaligi mahsuldorligini va sanitariya hamda oʻlimni kamaytiradigan tibbiy taraqqiyotni yaxshilagan texnologik taraqqiyot aralashmasi aholi oʻsishini oshirdi. Baʼzi geografiyalarda bu demografik oʻtish deb ataladigan jarayon orqali sekinlashdi, yaʼni yerda turmush darajasi yuqori boʻlgan koʻplab mamlakatlarda aholi oʻsishi sezilarli darajada sekinlashgan. Bu aholi sonining oʻsishi davom etayotgan kam rivojlangan kontekstlardan toʻgʻridan-toʻgʻri farq qiladi. Dunyo miqyosida aholi sonining oʻsish sur’ati 1963-yilda yiliga 2,2 % oʻsayotgan choʻqqisidan pasaydi. Prognozlarga ko‘ra, dunyo aholisi soni 21-asr o‘rtalarida eng yuqori cho‘qqiga chiqadi va 2100-yilga kelib qisqaradi.

Aholining oʻsishi isteʼmolning ortishi bilan bir qatorda, inson taraqqiyotida foydalanilgan resurslar tufayli biologik xilma-xillikning yoʻqolishi va iqlim o'zgarishi kabi ekologik muammolarning keltirib chiqaruvchisi hisoblanadi. Aholining oʻsishga taʼsirini yumshatishga qaratilgan xalqaro siyosat Barqaror rivojlanish maqsadlarida jamlangan boʻlib, ular jamiyatning atrof-muhitga taʼsirini kamaytirish bilan birga global miqyosda turmush darajasini yaxshilashga eʼtibor qaratgan.

Aholi
| Yillar oraligʻi | Yil | Pop. (milliardlar) |
| --- | --- | --- |
| - | 1800 | 1 |
| 127 | 1927 | 2 |
| 33 | 1960 | 3 |
| 14 | 1974 | 4 |
| 13 | 1987 | 5 |
| 12 | 1999 | 6 |
| 12 | 2011 | 7 |
| *12* | *2023*\* | 8 |
| *14* | *2037*\* | 9 |
| *18* | *2055*\* | 10 |
| *33* | *2088*\* | 11 |
| \*Dunyo aholisining istiqbollari 2017 (Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholi boʻlimi) |

## Tarixi

 Dunyo aholisining taxminiy soni 1800-yildan dan 2100-yilgacha boʻlib, 2020-yildan keyin kelajakdagi aholi soni „yuqori“ va „past“ stsenariylar asosida taxmin qilinadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2019 yildagi prognozlaridan olingan maʼlumotlar.
Dunyo aholisi Qora oʻlim tugaganidan beri, taxminan 1350-yillardan beri doimiy ravishda oʻsib bordi. Gʻarb dunyosida sanoat inqilobi davrida aholi tez oʻsishni boshladi. Dunyo aholisining eng sezilarli oʻsishi 1950-yillardan boshlab, asosan tibbiyotning rivojlanishi va qishloq xoʻjaligi mahsuldorligining oshishi hisobiga sodir boʻldi.

### Haber jarayoni

Insonning oziq-ovqat yetishtirish qobiliyatiga keskin taʼsiri tufayli, ixtirochilaridan biri, nemis kimyogari Fritz Haber sharafiga nomlangan Haber jarayoni „aholi portlashining detonatori“ boʻlib, dunyo aholisini 1900-yildan 2019-yil noyabriga kelib 7,7 mlrdga oʻstirishga, yaʼni 1,6 milliard koʻpaytirishga imkon berdi.

### Thomas McKeown farazlari

„Aholining zamonaviy yuksalishi“ning baʼzi sabablari, ayniqsa, ingliz sogʻliqni saqlash olimi Thomas McKeown (1912-1988) tomonidan oʻrganilgan. McKeown oʻz nashrlarida aholining oʻsishi haqidagi toʻrtta nazariyaga qarshi chiqdi:

1. McKeownning taʼkidlashicha, Gʻarb aholisining oʻsishi, ayniqsa 19-asrda oʻsib borishi tugʻilishning oʻsishi bilan emas, balki asosan oʻlim darajasining, xususan, bolalar oʻlimining kamayishi va chaqaloqlar oʻlimi bilan bogʻliq
2. Oʻlim darajasining pasayishi asosan turmush darajasining koʻtarilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, buning natijasida McKeown oziqlanish holatini yaxshilashga katta eʼtibor beradi
3. Uning eng munozarali gʻoyasi va eng bahsli gʻoyasida McKeown sogʻliqni saqlash choralari, jumladan, sanitariya islohotlari, emlash va karantin samaradorligini shubha ostiga qoʻygan edi
4. Uning nashri „McKeown thesis“ atrofida qoʻzgʻatgan baʼzan shiddatli tortishuvlar McKeownning nafaqat XX asr oʻrtalariga qadar, balki XXI asrgacha shifobaxsh tibbiyot choralari oʻlim darajasini pasaytirishda unchalik katta rol oʻynamaganligi haqidagi muhimroq va shubhasiz daliliga soya solib qoʻydi.

McKeown farazi jiddiy bahs-munozaralarga sabab boʻlgan boʻlsa-da, soʻnggi tadqiqotlar uning gʻoyalari qiymatini tasdiqladi. Uning ishi bugungi kunda aholi oʻsishi, tugʻilishni nazorat qilish, sogʻliqni saqlash va tibbiy yordam haqida fikr yuritish uchun muhim ahamiyatga ega. McKeown sogʻliqni saqlash iqtisodchilari va Nobel mukofoti sovrindorlari Robert W. Fogel (1993) va Angus Deaton (2015) kabi koʻplab aholi tadqiqotchilariga katta taʼsir koʻrsatdi. Ikkinchi olim McKeownni „ijtimoiy tibbiyot asoschisi“ deb hisobladi.

## Oʻsish sur’ati modellari

„Aholining o‘sish sur’ati“ — bu populyatsiyadagi individlar sonining maʼlum vaqt oralig‘ida o‘sish sur’ati, boshlang‘ich populyatsiyaning bir qismi sifatida ifodalanadi. Xususan, populyatsiyaning oʻsish sur’ati deganda birlik vaqt oraligʻidagi populyatsiyaning oʻzgarishi tushuniladi, koʻpincha shu davr boshidagi populyatsiyadagi individlar sonining foizi sifatida ifodalanadi. Buni yetarli darajada kichik vaqt oraligʻida amal qiladigan formula sifatida yozish mumkin:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Ijobiy oʻsish sur’ati aholi sonining koʻpayishini, salbiy oʻsish sur’ati esa aholining qisqarishini koʻrsatadi. Nolga teng boʻlgan oʻsish nisbati davr boshida va oxirida bir xil miqdordagi shaxslar boʻlganligini koʻrsatadi — hatto tugʻilish, oʻlim darajasi, immigratsiya koʻrsatkichlari va yosh taqsimotida sezilarli oʻzgarishlar boʻlsa ham, oʻsish sur’ati nolga teng boʻlishi mumkin.

Tegishli oʻlchov aniq takror ishlab chiqarish tezligidir. Migratsiya boʻlmaganda, 1 dan ortiq sof koʻpayish koʻrsatkichi urgʻochilarning populyatsiyasi oʻsib borayotganligini koʻrsatadi, sof koʻpayish koeffitsienti esa birdan kam boʻlsa (oʻrnini bosuvchi tugʻilish) urgʻochilar sonining kamayib borayotganini koʻrsatadi.

Aksariyat populyatsiyalar eksponent ravishda oʻsmaydi, aksincha ular logistik modelga amal qilishadi. Populyatsiya oʻzining tashish qobiliyatiga erishgandan soʻng, u barqarorlashadi va eksponentsial egri chiziq koʻchirish qobiliyatiga toʻgʻri keladi, bu odatda aholi oʻzining tabiiy resurslarining koʻp qismini tugatganida sodir boʻladi. Dunyo aholisi sonining oʻsishi soʻnggi bir necha oʻn yilliklar davomida oʻziga xos tendensiyani yuzaga keltirmoqda.

 Aholining logistik oʻsishi.
### Logistik tenglama

Aholining oʻsishini koʻpincha logistik tenglama bilan modellash mumkin:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
bu yerda:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 = t vaqtdan keyingi aholi soni;
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 = aholi oʻsishi vaqti;
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 = nisbiy oʻsish koeffitsienti;
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 = aholining koʻpayish qobiliyati; ekologlar tomonidan maʼlum bir muhit saqlanishi mumkin boʻlgan maksimal aholi soni sifatida belgilangan.

Ajraladigan differensial tenglama boʻlgani uchun populyatsiya aniq yechilishi mumkin, bu logistik funksiyani ishlab chiqaradi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ,
bu yerda: WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 va WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 0 vaqtidagi boshlangʻich aholi soni.

 CIA World Factbookning 2016-yilgi maʼlumotlariga koʻra, ayol boshiga tugʻilish darajasidagi global oʻzgarishlarni koʻrsatadigan dunyo xaritasi

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   7–8 yoshdagi bola
  6–7 yoshdagi bola |   5–6 yoshdagi bola
  4–5 yoshdagi bola |   3–4 yoshdagi bola
  2–3 yoshdagi bola |   1–2 yoshdagi bola
  0–1 yoshdagi bola
  |

 Birlashgan Millatlar Tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, 1950 va 2050-yillar oraligʻida turli qitʼalarda aholi evolyutsiyasining hisob-kitoblari. Vertikal oʻq logarifmik boʻlib, bu yerda millionlab odamlar mavjud (2011).
 1950-yildan 2050-yilgacha dunyo aholisining oʻsish sur’atlari
Dunyo aholisining oʻsish sur’ati 1963-yilda yiliga 2,2 % ni tashkil etdi va keyinchalik pasaydi. 2017-yilda taxminiy yillik oʻsish sur’ati 1,1 % ni tashkil etdi. CIA World Factbook dunyo boʻyicha yillik tugʻilish, oʻlim darajasi va oʻsish sur’atlarini mos ravishda 1,86 %, 0,78 % va 1,08 % deb baholadi. Oxirgi 100 yillar davomida tibbiyot taraqqiyoti, oʻlim darajasining pasayishi va Yashil inqilob tufayli mumkin boʻlgan qishloq xoʻjaligi mahsuldorligining oshishi tufayli aholi soni toʻrt baravar koʻpaydi.

Tirik odamlar sonining yillik oʻsishi 1989-yilda 88,0 millionga yetdi, keyin asta-sekin 2003-yilda 73,9 millionga kamaydi, undan keyin yana 2006-yilda 75,2 millionga koʻtarildi va 2017-yilda aholi soni 83 millionga koʻpaydi. Umuman olganda, soʻnggi oʻn yilliklarda rivojlangan davlatlarning oʻsish sur’atlarida pasayish kuzatildi, garchi yillik oʻsish sur’atlari Yaqin Sharq va Sahroi Kabir Afrikasining ayrim mamlakatlarida, shuningdek, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasida 2 % dan yuqori boʻlib qolmoqda.

Baʼzi mamlakatlarda aholi, ayniqsa Sharqiy Yevropada, asosan, tugʻilishning pastligi, oʻlim darajasi va emigratsiyaning yuqoriligi tufayli kamayib bormoqda. Janubiy Afrikada OITS bilan bogʻliq oʻlimlar sonining koʻpligi tufayli oʻsish sekinlashmoqda. Baʼzi Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari ham aholining qisqarishini boshdan kechirishi mumkin. Yaponiya aholisi 2005-yilda qisqara boshladi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik boʻlimi prognozlariga koʻra, dunyo aholisi XXI asr oxiriga kelib, 11,2 milliardga yetadi; Sogʻliqni saqlash oʻlchovlari va baholash instituti prognozlariga koʻra, dunyo aholisi 2064-yilda 9,73 milliardga yetadi va 2100-yilda 8,89 milliardga kamayadi. 2014-yilda *Science jurnalida* oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, 2100-yilga borib dunyo aholisi 11 milliardga yetadi va XX asrga qadar oʻsishning 70 % ehtimoli bor. 2019-yilning dekabr oyida Germaniyaning Jahon Aholisi Jamg‘armasi maʼlum qilishicha, dunyo aholisi har soniyada 2,6 kishiga o‘sadi va 2023-yilga kelib 8 milliardga yetishi mumkin.

## Mamlakatlar boʻyicha oʻsish

Birlashgan Millatlar Tashkilotining aholi statistik maʼlumotlariga koʻra, dunyo aholisi 1990-yildan 2010-yilgacha 30 foizga yoki 1,6 milliard insonga oʻsgan. Odamlar soni boʻyicha oʻsish eng yuqori Hindistonda (350 million) va Xitoyda (196 million) kuzatilgan. Aholining oʻsish sur’ati Birlashgan Arab Amirliklari (315 %) va Qatarda (271 %) eng yuqori boʻldi.

Dunyoning eng koʻp aholisi boʻlgan davlatlarining oʻsish sur’atlari| Daraja | Mamlakat | Aholi | Yillik oʻsish (%) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1990-yil | 2010-yil | 2020-yil (taxminiy) | 1990–2010-yillar | 2010–2020-yillar |
|  | Dunyo | 5 306 425 000 | 6 895 889 000 | 7 503 828 180 | 1,3 % | 0,8 % |
| 1 |  Xitoy | 1 139 060 000 | 1 341 335 000 | 1 384 688 986 | 0,8 % | 0,3 % |
| 2 |  Hindiston | 873 785 000 | 1 224 614 000 | 1 296 834 042 | 1,7 % | 0,6 % |
| 3 |  Qoʻshma Shtatlar | 253 339 000 | 310 384 000 | 329,256,465 | 1,0 % | 0,6 % |
| 4 |  Indoneziya | 184 346 000 | 239 871 000 | 262 787 403 | 1,3 % | 0,9 % |
| 5 |  Braziliya | 149 650 000 | 194 946 000 | 208 846 892 | 1,3 % | 0,7 % |
| 6 |  Pokiston | 111 845 000 | 173 593 000 | 207 862 518 | 2,2 % | 1,8 % |
| 7 |  Nigeriya  | 97 552 000 | 158 423 000 | 203 452 505 | 2,5 % | 2,5 % |
| 8 |  Bangladesh | 105 256 000 | 148 692 000 | 159 453 001 | 1,7 % | 0,7 % |
| 9 |  Rossiya | 148 244 000 | 142 958 000 | 142,122,776 | −0,2 % | −0,1 % |
| 10 |  Yaponiya | 122 251 000 | 128 057 000 | 126,168,156 | 0,2 % | −0,1 % |

Dunyoning koʻplab mamlakatlari, jumladan, Afrikaning Sahroi Kabirdan janubi-gʻarbiy qismida, Yaqin Sharq, Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyoda, Sovuq Urush tugaganidan beri aholi soni keskin oʻsgan. Qoʻrquv shundaki, aholi sonining koʻpligi baʼzi omadsiz mamlakatlarda tabiiy resurslar, oziq-ovqat taʼminoti, yoqilgʻi taʼminoti, ish bilan taʼminlash, uy-joy va hokazolarni yanada qiyinlashtirmoqda. Masalan, Chad aholisi oxir-oqibat 1993-yildagi 6 279 921 kishidan 2009-yilda 10 329 208 kishigacha oʻsdi, bu uning resurslarini yanada kuchaytirdi. Vetnam, Meksika, Nigeriya, Misr, Efiopiya va DRCda ham aholi sonining oʻsishi kuzatilmoqda.

Quyidagi jadvalda baʼzi mamlakatlar yoki hududlar misollari keltirilgan:

| Mamlakat/hudud | Populatsiya | Oʻrtacha umr koʻrish
yillarda (2008) | Jami aholining
1960-yillardan boshlab
2007–2011- yillargacha oʻsishi |
| --- | --- | --- | --- |
| 1967 | 1990 | 1994 | 2002 | 2008 |
|  Eritreya\* | Yoʻq\* | Yoʻq\* | 3,437,000 | 4,298,269 | 5,673,520 | 61 | 2,236,520 |
|  Efiopiya\* | 23,457,000\* | 50,974,000\* | 54,939,000 | 67,673,031(2003) | 79,221,000 | 55 | 55,764,000 |
|  Sudan | 14,355,000† | 25,204,000† | 27,361,000† | 38,114,160 (2003)† | 42,272,000† | 50† | 27,917,000 |
|  Chad | 3,410,000 | 5,679,000 | 6,183,000 | 9,253,493(2003) | 10,329,208 (2009) | 47 | 6,919,205 |
|  Niger | 3,546,000 | 7,732,000 | 8,846,000 | 10,790,352 (2001) | 15,306,252 (2009) | 44 | 11,760,252 |
|  Nigeriya  | 61,450,000 | 88,500,000 | 108,467,000 | 129,934,911 | 158,259,000 | 47 | 96,809,000 |
|  Mali | 4,745,000 | 8,156,000 | 10,462,000 | 11,340,480 | 14,517,176(2010) | 50 | 9,772,176 |
|  Mavritaniya | 1,050,000 | 2,025,000  | 2,211,000 | 2,667,859 (2003) | 3,291,000 (2009) | 54 | 2,241,000 |
|  Senegal | 3,607,000 | 7,327,000 | 8,102,000 | 9,967,215 | 13,711,597 (2009) | 57 | 10,104,597 |
|  Gambiya  | 343,000 | 861,000 | 1,081,000 | 1,367,124 (2000) | 1,705,000 | 55 | 1,362,000 |
|  Jazoir | 11,833,126 (1966) | 25,012,000 | 27,325,000  | 32,818,500 (2003) | 34,895,000 | 74 | 23,061,874 |
|  Kongo Demokratik Respublikasi/Zaire | 16,353,000 | 35,562,000 | 42,552,000 | 55,225,478 (2003) | 70,916,439 | 54 | 54,563,439 |
|  Egipt | 30,083,419 (1966) | 53,153,000 | 58,326,000 | 70,712,345 (2003) | 79,089,650 | 72 | 49,006,231 |
|  Réunion *(Fransiyaning dengizorti mintaqasi)* | 418,000 | Yoʻq | Yoʻq | 720,934 (2003) | 827,000 (2009) | Yoʻq | 409,000 |
|  Falkland orollari *(Britaniya dengizorti hududlari)* | 2,500 | Yoʻq | Yoʻq | 2,967 (2003) | 3,140(2010)
 | Yo'q | 640 |
|  Chili | 8,935,500 | 13,173,000 | 13,994,000 | 15,116,435 | 17,224,200 (2011) | 77 | 8,288,700 |
|  Kolumbiya | 19,191,000 | 32,987,000 | 34,520,000 | 41,088,227 | 45,925,397 (2010) | 73 | 26,734,397 |
|  Braziliya | 85,655,000 | 150,368,000 | 153,725,000 | 174,468,575 (2000) | 190,732,694 (2010) | 72 | 105,077,694 |
|  Meksika | 45,671,000 | 86,154,000 | 93,008,000 | 103,400,165 (2000) | 112,322,757 (2010) | 76 | 66,651,757 |
|  Fiji | 476,727 (1966) | 765,000 | 771,000 | 844,330 (2001) | 849,000 (2010) | 70 | 372,273 |
|  Nauru | 6,050 (1966) | 10,000 | Yoʻq | 12,329 | 9,322 (2011) | Yoʻq | 3,272 |
|  Yamayka | 1,876,000 | 2,420,000 | 2,429,000 | 2,695,867 (2003) | 2,847,232(2010) | 74 | 971,232 |
|  Avstraliya | 11,540,764 (1964) | 17,086,000 | 17,843,000 | 19,546,792 (2003) | 27 517 821 (2010) | 82 | 10,066,508 |
|  Albaniya | 1,965,500 (1964) | 3,250,000 | 3,414,000 | 3,510,484 | 2,986,952 (Iyul 2010) | 78 | 1,021,452 |
|  Polsha | 31,944,000 | 38,180,000 | 38,554,000 | 38,626,349 (2001) | 38,192,000 (2010) | 75 | 6,248,000 |
|  Vengriya | 10,212,000 | 10,553,000 | 10,261,000 | 10,106,017 | 9,979,000 (2010) | 73 | −142,000 |
|  Bolgariya | 8,226,564 (1965) | 8,980,000 | 8,443,000 | 7,707,495(2000) | 7,351,234 (2011) | 73 | −875,330 |
|  Buyuk Britaniya | 55,068,000 (1966) | 57,411,000 | 58,091,000 | 58,789,194 | 62,008,048 (2010) | 79 | 7,020,048 |
|  Irlandiya | 2,884,002 (1966) | 3,503,000 | 3,571,000 | 3,840,838 (2000) | 4,470,700 (2010) | 78 | 1,586,698 |
|  Xitoy Respublikasi | 720,000,000 | 1,139,060,000 | 1,208,841,000 | 1,286,975,468 (2004) | 1,339,724,852 (2010) | 73 | 619,724,852 |
|  Yaponiya‡ | 98,274,961 (1965) | 123,537,000 | 124,961,000 | 127,333,002 | 127,420,000 (2010) | 82 | 28,123,865 |
|  Hindiston# | 511,115,000 | 843,931,000 | 918,570,000 | 1,028,610,328 (2001) | 1,210,193,422 (2011) | 69 | 699,078,422 |
|  Singapur | 1,956,000 (1967) | 3,003,000 (1990)  | 2,930,000 (1994) | 4,452,732 (2002) | 5,076,700 (2010) | 82 (2008) | 3,120,700 |
|  Monako | 24,000 (1967) | 29,000 (1990) | Yoʻq (1994) | 31,842 (2000) | 35,586 (2010) | (2008) | 11,586 |
|  Gretsiya | 8,716,000 (1967) | 10,123,000 (1990)  | 10,426,000 (1994) | 10,964,020 (2001) | 11,305,118 (2011) | Yoʻq (2008) | 2,589,118 |
|  Faroe orollari *(Daniyaga tegishli)* | 38,000 (1967) | Yoʻq (1990) | Yoʻq (1994) | 46,345 (2000) | 48,917 (2010) | Yoʻq (2008) | 18,917 |
|  Lixtenshteyn | 20,000 (1967) | 29,000 (1990) | Yoʻq (1994) | 33,307 (2000) | 35,789 (2009) | (2008) | 15,789 |
|  Janubiy Korea | 29,207,856 (1966) | 42,793,000 (1990)  | 44,453,000 (1994) | 48,324,000 (2003) | 48,875,000 (2010) | (2008) | 19,667,144 |
|  Shimoliy Koreya | 12,700,000 (1967) | 21,773,000 (1990)  | 23,483,000 (1994) | 22,224,195 (2002) | 24,051,218 (2010) | (2008) | 11,351,218 |
|  Bruney | 107,200 (1967) | 266,000 (1990) | 280,000 (1994) | 332,844 (2001) | 401,890 (2011) | 76 (2008) | 306,609 |
|  Malayziya | 10,671,000 (1967) | 17,861,000 (1990)  | 19,489,000 (1994) | 21,793,293 (2002) | 27,565,821 (2010) | (2008) | 16,894,821 |
|  Tailand | 32,680,000 (1967) | 57,196,000 (1990)  | 59,396,000 (1994) | 60,606,947 (2000) | 63,878,267 (2011) | (2008) | 31,198,267 |
|  Lebanon | 2,520,000 (1967) | 2,701,000 (1990)  | 2,915,000 (1994) | 3,727,703 (2003) | 4,224,000 (2009) |  — (2008) |  |
|  Suriya | 5,600,000 (1967) | 12,116,000 (1990)  | 13,844,000 (1994) | 17,585,540 (2003) | 22,457,763 (2011) | -(2008) |  |
|  Bahrayn | 182,00 (1967) | 503,000 (1990) | 549,000 (1994) | 667,238 (2003) | 1,234,596 (2010) | 75 (2008) |  |
|  Shri Lanka | 11,741,000 (1967) | 16,993,000 (1990)  | 17,685,000 (1994) | 19,607,519 (2002) | 20,238,000 (2009) |  — (2008) |  |
|  Shveysariya | 6,050,000 (1967) | 6.712,000 (1990)  | 6,994,000 (1994) | 7,261,200 (2002) | 7,866,500 (2010) |  — (2008) |  |
|  Lyuksemburg | 335,000 (1967) | 381,000 (1990) | 401,000 (1994) | 439,539 (2001) | 511,840 (2011) |  — (2008) |  |
|  Ruminiya | 19,105,056 (1966) | 23,200,000 (1990) | 22,736,000 (1994) | 21,680,974 (2002) | 21,466,174 (2011) |  — (2008) |  |
|  Niue *(Yangi Zelandiyaga bogʻlangan davlat)* | 1,900 (1966) | Yoʻq (1990) | Yoʻq (1994) | 2,134 (2002) | 1,398 (2009) | Yoʻq (2008) | −502 |
|  Tokelau *(Yangi Zelandiya hududi)* | 5,194 (1966) | Yoʻq (1990) | Yoʻq (1994) | 1,445 (2001) | 1,416 (2009) | Yoʻq (2008) | −3,778 |
|  Yamayka | 1,876,000 (1967) | 2,420,000 (1990)  | 2,429,000 (1994) | 2,695,867 (2003) | 2,847,232 (2010) | 74 (2008) | 971,232 |
|  Argentina | 32,031,000 (1967) | 32,322,000 (1990) | 34,180,000 (1994) | 37,812,817 (2002) | 40,091,359 (2010) | 74 (2008) | 8,060,359 |
|  Fransiya | 49,890,660 (1967) | 56,440,000 (1990) | 57,747,000 (1994) | 59,551,000 (2001) | 63,136,180 (2011) | 81 (2008) |  |
|  Italiya | 52,334,000 (1967) | 57,662,000 (1990) | 57,193,000 (1994) | 56,995,744 (2002) | 60,605,053 (2011) | 80 (2008) |  |
|  Mavritsiya | 774,000 (1967) | 1,075,000 (1990) | 1,104,000 (1994) | 1,179,137 (2000) | 1,288,000 (2009) | 75 (2008) | 514,000 |
|  Gvatemala | 4,717,000 (1967) | 9,197,000 (1990) | 10,322,000 (1994) | 12,974,361 (2000) | 13,276,517 (2009) | 70 (2008) | 8,559,517 |
|  Kuba | 8,033,000 (1967) | 10,609,000 (1990) | 10,960,000 (1994) | 11,177,743 (2002) | 11,239,363 (2009) | 77 (2008) |  |
|  Barbados | 246,000 (1967) | 255,000 (1990) | 261,000 (1994) | 250,012 (2001) | 284,589 (2010) | 73 (2008) | 18,589 |
|  Samoa | 131,377 (1967) | 164,000 (1990) | 164,000 (1994) | 178,173 (2003) | 179,000 (2009) | Yoʻq (2008) |  |
|  Shvetsiya | 7,765,981 (1967) | 8,559,000 (1990)  | 8,794,000 (1994) | 8,920,705 (2002) | 9,354,462 (2009) | 81 (2008) |  |
|  Finlandiya | 4,664,000 (1967) | 4,986,000 (1990)  | 5,095,000 (1994) | 5,175,783 (2002) | 5,374,781 (2010) | Yoʻq (2008) |  |
|  Portugaliya | 9,440,000 (1967) | 10,525,000 (1990) | 9,830,000 (1994) | 10,355,824 (2001) | 10,647,763 (2011) | Yoʻq (2008) |  |
|  Avstriya | 7,323,981 (1967) | 7,712,000 (1990)  | 8,031,000 (1994) | 8,032,926 (2001) | 8,404,252 (2011) | Yoʻq (2008) |  |
|  Libya | 1,738,000 (1967) | 4,545,000 (1990) | 5,225,000(1994) | 5,499,074 (2002) | 6,420,000 (2009) | 77 (2008) |  |
|  Peru | 12,385,000 (1967) | 21,550,000 (1990) | 23,080,000(1994) | 27,949,639 (2002) | 29,496,000 (2010) | 70 (2008) |  |
|  Gvineya-Bisau | 528,000 (1967) | 965,000 (1990) | 1,050,000 (1994) | 1,345,479 (2002) | 1,647,000 (2009) | 48 (2008) |  |
|  Angola | 5,203,066 (1967) | 10,020,000 (1990) | 10,674,000 (1994) | 10,766,500 (2003) | 18,498,000 (2009) | 38 (2008) |  |
|  Ekvatorial Gvineya | 277,000 (1967) | 348,000 (1990) | 389,000 (1994) | 474,214 (2000) | 676,000 (2009) | 61 (2008) |  |
|  Benin | 2,505,000 (1967) | 4,736,000 (1990) | 5,246,000 (1994) | 8,500,500 (2002) | 8,791,832 (2009) | 59 (2008) |  |
|  Laos | 2,770,000 (1967) | 4,139,000 (1990) | 4,742,000 (1994) | 5,635,967 (2002) | 6,800,000 (2011) | 56 (2008) |  |
|  Nepal | 10,500,000 (1967) | 18,961,000 (1990) | 21,360,000 (1994) | 25,284,463 (2002) | 29,331,000 (2009) |  — (2008) |  |
|  Eron | 25,781,090 (1966) | 54,608,000 (1990) | 59,778,000 (1994) | 66,622,704 (2002) | 75,330,000 (2010) | 71 (2008) | 49,548,910 |
|  Kanada | 20,014,880 (1966) | 26,603,000 (1990) | 29,248,000(1994) | 31,081,900 (2001) | 32,623,490 (2011) | 81 (2008) |  |
|  Qoʻshma Shtatlar | 199,118,000 (1967) | 249,995,000 (1990) | 260,650,00(1994) | 281,421,906 (2000) | 308,745,538 (2010) | 78 (2008) |  |
|  Uganda | 7,931,000 (1967) | 18,795,000 (1990) | 20,621,000 (1994) | 24,227,297 (2002) | 32,369,558 (2009) | 52 (2008) |  |

Izohlar:
\* Eritreya 1991-yilda Efiopiyani tark etgan.
† 2011-yilda Sudan va Janubiy Sudan xalqlariga boʻlingan.
‡ Yaponiya va Ryukyu orollari 1972-yilda birlashtirildi.
# Hindiston va Sikkim 1975-yilda birlashgan.

| Aholining oʻsishi 1990-2012 (%) |
| --- |
| Afrika | 73,3 % |
| Yaqin Sharq | 68,2 % |
| Osiyo (shundan tashqari Xitoy) | 42,8 % |
| Xitoy | 19,0 % |
| OECD Amerika | 27,9 % |
| OECDga aʼzo boʻlmagan Amerika | 36,6 % |
| OECD Yevropa | 11,5 % |
| OECD Osiyo Okeaniyasi | 11,1 % |
| OECDga aʼzo boʻlmagan Yevropa va Yevroosiyo | −0,8 % |

 Bangladesh dunyodagi aholisi eng zich joylashgan mamlakatlardan biridir. Poytaxt Dakka Nilxet Mor atrofidagi gavjum koʻcha.
 Miloddan avvalgi 10 000-yildan 2000-yilgacha boʻlgan odamlarning taxminiy soni.
 Bugungi kunda dunyo aholisining oʻsishining asosiy qismi kam rivojlangan mamlakatlarda sodir boʻlmoqda.

## Manbalar