# Yevropa Rossiyasi

Rossiyaning Yevropa va Osiyodagi hozirgi maʼmuriy boʻlinishlari (*de facto* chegaralari)
**Yevropa Rossiyasi** (ruscha: *Европейская Россия*, европейская часть России) — Rossiyaning gʻarbiy va eng koʻp aholi yashaydigan qismi. U mamlakatning aholisi kam va ancha katta sharqiy qismi Osiyo qit’asining butun shimoliy hududini qamrab olgan Sibirdan farqli o‘laroq, geografik jihatdan Yevropada joylashgan. Rossiyaning bu ikki qismini Yevroosiyo superkontinentini ikkiga ajratuvchi Ural togʻlari va Ural daryosi bo‘lib turadi. Yevropa Rossiyasi Sharqiy Yevropaning katta qismini qamrab oladi va Yevropaning umumiy yer maydonining taxminan 40 foizini, umumiy aholisining 15 foizdan ortig‘ini tashkil etadi. Bu Rossiyani Yevropadagi eng katta va aholisi eng ko‘p mamlakatga aylantiradi. U beshta federal okrugga bo‘lingan.

## Hudud va demografiya

Yevropa Rossiyasi aholisi Rossiyaning umumiy aholisining qariyb 75 % ini tashkil qiladi. U 3,995,200 kvadrat kilometrdan (1,542,600 kv. mil) ortiq maydonni egallaydi va qariyb 110 million aholiga ega — bu Rossiyani Yevropadagi eng yirik va eng zich mamlakatga aylantiradi. Yevropa Rossiyasi Rossiyaning eng zich mintaqasi boʻlib, aholi zichligi har kvadrat kilometrga 27,5 kishini tashkil qiladi (har kvadrat milga 70 kishi).

Rossiyaning barcha uchta federal shaharlari Yevropa Rossiyasida joylashgan. Bu shaharlar Moskva — mamlakat poytaxti va Yevropadagi eng gavjum va eng yirik shahar, Sankt-Peterburg — madaniy poytaxt va mamlakatdagi ikkinchi eng zich shahar va Sevastopol — xalqaro miqyosda Ukrainaning bir qismi sifatida tan olingan Qrimda joylashgan shahar.

Rossiyaning 1 milliondan ortiq aholisi bo‘lgan 16 ta shahridan 11 tasi Yevropa Rossiyasida joylashgan: Moskva, Sankt-Peterburg, Qozon, Nijniy Novgorod, Ufa, Krasnodar, Samara, Rostov-Don, Voronej, Perm va Volgograd (qolgan to‘rttasi Novosibirsk, Yekaterinburg, Krasnoyarsk, Chelyabinsk va Omsk).

## Tarixi

Yevropa Rossiyasining tarixiy aholisini slavyan, fin-ugor, nemis, turkiy, yahudiy, skif, shimoliy kavkaz, xun, boltiq, xazar va skandinav xalqlari tashkil etgan.

Baʼzi nazariyalarga koʻra, dastlabki sharqiy slavyanlar hozirgi Gʻarbiy Rossiyaga (shuningdek, Ukraina va Belorussiyaga) miloddan avvalgi I ming yillikning oʻrtalarida kelib o‘rnashgan. Sharqiy slavyanlarning Vyatichi qabilasi Oka daryosi atrofidagi yerlarda yashar edi. Bu hududda fin-ugor, boltiq va turkiy qabilalar ham mavjud edi (garchi turkiy va fin-ugor xalqlarining katta qismi slavyanlar tomonidan oʻzlashtirilgan boʻlsa-da, bugungi kunda Yevropa Rossiyasida ularning yirik qismi saqlanib qolgan). Markaziy Rossiyaning g‘arbiy qismida esa Sharqiy slavyan qabilalaridan biri bo‘lgan severyanlar istiqomat qilgan.

Sofia I ning yilnomasiga koʻra, birinchi rus viloyatlaridan biri dastlab 859-yilda qayd etilgan Velikiy Novgorod boʻlgan. Miloddan avvalgi VIII asr oxiri — XIX asr boshlarida Rossiyaning hozirgi gʻarbiy qismida Rus xoqonligi tashkil topgan. Bu mintaqa sharqiy skandinaviyalik sarguzasht izlovchilar, savdogarlar va dengiz qaroqchilaridan iborat varyaglar faoliyat yuritadigan joy bo‘lgan. XIX asr oxiridan XIII asrning oʻrtalariga qadar hozirgi Yevropa Rossiyasining katta qismi Kiyev rusi tarkibiga kirgan. Rus xoqonligi va Kiyev rusi yerlari muhim savdo yoʻllari boʻlib, Skandinaviya, Vizantiya imperiyasi, Rus xalqi va Volga Bolgariyasini Xazariya hamda Fors bilan bogʻlagan. Qadimgi Skandinaviya manbalariga koʻra, Kiyev rusi yoki Qadimgi Rusning 12 ta eng yirik shaharlari qatoriga Novgorod, Kiyev, Polotsk, Smolensk, Murom va Rostov kirgan.

Vizantiya imperiyasi bilan savdo va madaniy aloqalar tufayli Rossiyaning slavyan madaniyati asta-sekin Sharqiy pravoslav dinini qabul qildi. Koʻpgina manbalarda Ryazan, Kolomna, Moskva, Vladimir va Kiyev moʻgʻullar imperiyasi tomonidan vayron qilinganligi aytiladi. Moʻgʻullar istilosidan soʻng Moskva buyuk knyazligi paydo boʻldi, shu vaqt ichida Gʻarbiy Rossiya va Rossiyaning turli mintaqalari Vizantiya imperiyasi bilan kuchli madaniy aloqalarga ega boʻlib, slavyan madaniyati doimiy ravishda oʻsib borgan. Sharqiy slavyan butparastligi va nasroniylik unsurlari bir-biriga qorishib ketgan va ba’zan Moskva buyuk knyazligida hatto ikki tomonlama e’tiqodning paydo bo‘lishiga olib kelgan.

## Iqtisodiyoti

2022-yilda Yevropa Rossiyasining YaHM hajmi 100 trillion ¥ (1,4 trillion AQSh dollari) atrofida edi.

## Ma’muriy bo‘linmalar bilan muvofiqlashtirish

 Rossiyaning federal okruglari
Rossiyaning quyidagi federal okruglari butunlay yoki qisman Yevropa hududiga kiradi:

| Okrug nomi | Hudud (km2) | 2017-yilgi aholisi | Aholi zichligi | Qitʼa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Markaziy federal okrug | 650,200 | 39,209,582 | 59.658 | Yevropa |
|  | Shimoliy Kavkaz federal okrugi | 170,400 | 9,775,770 | 56.58 | Yevropa |
|  | Shimoli-gʻarbiy federal okrugi | 1,687,000 | 13,899,310 | 8.25 | Yevropa |
|  | Janubiy federal okrug | 447,900 | 16,428,458 | 33.46 | Yevropa |
|  | Volga federal okrugi | 1,037,000 | 29,636,574 | 28.63 | Asosan Yevropa |
|  | Ural federal okrugi | 1,818,500 | 12,345,803 | 6.86 | Asosan Osiyo |
|  | 6 ta federal okruglarning yigʻindisi | 3,995,200 | 108,949,694 | 27.22 | Asosan Yevropa |
|  |

## Yana qarang

* Kiyev rusi
* Sibir

## Manbalar