Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Xazarlar

**Xazarlar** — turkiy xalq. Gunnlar bosqinidan soʻng (IV asr) Sharqiy Yevropada paydo boʻlgan va Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtida, Shimoliy Dogʻistondagi Sulak daryosi bilan Kuyi Volga oraligʻida koʻchmanchi hayot tarzi kechirgan. Savirlar bilan birga X. Eron va Vizantiyaning Zakavkazyedagi mulklariga hujum qilgan. X. bunda oʻzaro raqobatda boʻlgan goh Eron, goh Vizantiya tomonida turib urushga kirgan. VI asrning 60-yillarida X. Turk xoqonligita tobe boʻlishgan. VII asr oʻrtasida, Gʻarbiy Turk xoqonligi parchalangach, uning davomi sifatida Xazar xoqonligi barpo etilgan. Uzoq vaqt X.ning asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvadorlik boʻlib qolgan. VIII asrda X.da urugʻchilik munosabatlari yemirilib, ilk mulkchilik munosabatlari shakllangan. Aholining bir qismi oʻtroq hayotga oʻtib, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan (avval Shimoliy Dogʻistoida, soʻngra Volga boʻyida) shugʻullangan. X asrda Xazar xoqonligi barxam topgach, X. Dashti Qipchoqdagi turkiy bijanaklarga singib ketgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Pareto samaradorligi

**Pareto yaxshilanishi** — farovonlik iqtisodiyotida natijaning „har jihatdan yaxshiroq boʻlishi“ gʻoyasini ifadalaydi. Bir oʻzgarish Pareto yaxshilanishi deb ataladi, agar u jamiyatdagi hech boʻlmaganda bitta odamni ilgari boʻlgan holatidan yaxshiroq qilsa va boshqa hech kimni yomonlashtirmasa. Bir vaziyat Pareto samarali yoki Pareto optimal deb ataladi, agar barcha mumkin boʻlgan Pareto yaxshilanishlari allaqachon amalga oshirilgan boʻlsa; yaʼni, endi hech kimni yaxshilashning boshqa hech qanday yoʻli qolmagan boʻlsa, boshqa odamni yomonlashtirmasdan.

Ijtimoiy tanlov nazariyasida, shu tushuncha baʼzida yakdillik printsipi deb ataladi, u shuni aytadiki, agar jamiyatdagi *hamma* A ni B ga afzal koʻrsa, jamiyat ham A ni B ga qattiq boʻlmagan tarzda afzal koʻradi. Pareto chegarasi barcha Pareto-samarali vaziyatlaridan iborat.

*Taqsimlash* samaradorligi kontekstidan tashqari, Pareto samaradorligi tushunchasi *ishlab chiqarishda samaradorlik* va *ichki samaradorlikning yetarli boʻlmasligi* kontekstida ham uchraydi: agar mahsulotlar toʻplami Pareto samarali boʻlsa, hech qanday ishlab chiqarish resurslarini qayta taqsimlash mumkin emas, shunda bir mahsulotning ishlab chiqarilishi oshiriladi, qolgan mahsulotlarning ishlab chiqarilishi esa oshishi yoki oʻzgarmasdan qoladi.

Iqtisodiyotdan tashqari, Pareto samaradorligi tushunchasi muhandislik va biologiyada alternativalarni tanlashda ham qo‘llanadi. Har bir variant bir nechta mezonlar bo‘yicha baholanadi va so‘ngra boshqa hech bir variant ko‘rsatilgan variantni qat’iy ravishda ortda qoldira olmagan variantlar to‘plami aniqlanadi. Bu ko‘p maqsadli optimizatsiya (shuningdek, Pareto optimizatsiyasi) mavzusida bir o‘zgaruvchini yaxshilash boshqa o‘zgaruvchilarga zarar yetkazmasdan imkonsiz ekanligini bildiradi.

## Tarixi

Ushbu tushuncha Pareto Vilfredo (1848–1923) nomi bilan ataladi, u italyalik muhandis va iqtisodchi bo‘lib, bu tushunchani iqtisodiy samaradorlik va daromad taqsimoti bo‘yicha tadqiqotlarida qo‘llagan.

Pareto dastlab bu tushunchaga „optimal“ soʻzini ishlatgan, lekin bu biroz noto‘g‘ri atama hisoblanadi: Pareto tushunchasi „samaradorlik“ g‘oyasi bilan ko‘proq mos keladi, chunki u yagona „eng yaxshi“ (optimal) natijani aniqlamaydi. Buning o‘rniga, u kamida bitta odam uchun optimal deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan natijalar to‘plamini aniqlaydi.

## Manbalar
# Kulikovo jangi

**Kulikovo jangi** - Nepryadva va Don daryolari oraligʻida joylashgan Kulikovo maydonidagi jang (1380 yil 8-sentabr). Bu jang Moskvaning buyuk knyazi Dmitriy Ivanovich (1350—89) boshchiligidagi rus polklari bilan Oltin Oʻrda tumanboshisi Mamay rahbarligidagi moʻgʻul qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan. Kulikovo jangida koʻplab rus knyazlari oʻz jangchilari bilan qatnashgan (taxminan 150 ming kishi boʻlgan). Avval boshda moʻgʻul qoʻshini ruslarni iskanjaga olib, ularni cheki-nishga majbur qilgan. Rus polklarining yarmi jangda qirilib ketgan. Volin voyevodasi Bobrok va Vladimir Andreyevich (Dmitriyning birodari) qoʻmondonligida zahirada turgan polk pistirmadan chiqib, moʻgʻullar ustiga qoʻqqisdan tashlanishi jang taqdirini hal etgan. Bu jangda ruslar moʻgʻullarni ularning oʻz usuli bilan magʻlub qilgan. Mamay asosiy kuchlarini olib chekinishiga toʻgʻri kelgan. Kulikovo jangida har ikki tomondan 200 ming kishi halok boʻlgan. Rus qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan buyuk knyaz Dmitriyga — Donskoy, Vladimirga — Xrabriy (Jasur) nomi berilgan. Biroq, oradan ikki yil oʻtgach, Oltin Oʻrdaning yangi xoni Toʻxtamish qiyinchiliksiz Moskvani egallagan va rus knyazlarini yana soliq (oʻlpon) toʻlashga majbur qilgan.

Ad:. Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Aleksandr Kerenskiy

**Kerenskiy Aleksandr Fyodorovich** (1881, Simbirsk — 1970, Nyu-York) — Rossiya davlati arbobi. Muvaqqat hukumat bosh vaziri (1917). Dastlabki tahsilni Toshkentda olgan. Peterburg universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1904). K. bilan Turkistondagi taraqqiyparvarlar Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Hamza oʻrtasida aloqalar boʻlgan. Biroq K. Turkiston mustaqilligiga qarshi edi. 1917 yil 25 oktabr (7 noyabr)da Vladimir Lenin boshchiligidagi bolsheviklar tomonidan qurol kuchi bilan Muvaqqat hukumat agʻdarib tashlangach, K. Petrograddan chiqib ketdi. General P.N.Krasnov bilan birga bolsheviklarga qarshi isyon koʻtardi. 1 (14) noyabrda qizil askarlar isyonni bostirdi. K. yashirin ravishda mamlakatdan chiqib ketdi. 1918 yildan Fransiyada, 1940 yildan umrining oxirigacha AQShda muhojirlikda yashadi. Parijda tuzilgan "Partiyadan tashqari demokratik jamiyat"ning tashkilotchilaridan biri (1920 yil iyul — 1922 yil aprel). Bu jamiyat Rossiyadagi sovet rejimiga qarshi kurashdi. Muhojirlikda xotiralar, tarixiy asarlar ("Kornilov ishi", "Gatchina", "Yiroqsan" va boshqalar) yozdi.

## Manbalar