Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Almanax

**Almanax** (arab. — almunah — vaqt, kalendar) — turli mualliflarning mavzu, janr va boshqa belgilarga koʻra birlashtirilgan adabiy asarlari toʻplami. Oʻrta asrlarda Sharqda astronomiya kalendarlari Almanax nomi bilan atalgan. Bundan tashqari, Sharq adabiyotida zamon-dosh shoirlarning ijodlaridan namunalar yigʻib „Bayoz“lar ham tuzilganki, ularni ham Almanaxlarning mukammal shakli deb baholash mumkin. XVII—XVIII asrlardan Yevropada ham shunday Almanaxlar nashr etila boshlagan, lekin qiziqarli boʻlishi uchun ularga kichik-kichik badiiy asarlar (hikoya, sheʼr, latifalar) ham kiritilgan, shu tariqa, Almanax hozirgi maʼnosiga ega boʻlgan. Oʻzbekistonda ham Almanaxlar nashr etib turiladi (masalan, „Armugon“, 1944; „Zafar“ 1945; „Guldasta“, 1964, 1968; „Yoshlik“, 1970-84 va hokazolar).

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Gagauz tili

| Gagauz tili |
| --- |
| Milliy nomi |
Gagauz dili, Гагауз дили |
| Mamlakatlar |  Moldova  Ukraina |
| Rasmiylik holati |  Gagauziya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
489 000 (*balkanlik gagauzlar bilan*) |
| Turkumlanishi |
| Turkum |
Yevroosiyo tillari |
| Til oilasi |
Oltoy tillari
Turkiy tarmoq
Oʻgʻuz guruhi |
| Alifbosi |
lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-2 |
tut oltoy tillari uchun |
| ISO 639-3 |
gag |

**Gagauz tili** — gagauzlar tili. Turkiy tillarning jan.-gʻarbiy (oʻgʻuz) guruhiga mansub. Moldaviya va Ukrainaning janubiyda, Shimoly Kavkaz, Ruminiya, Shim.-Sharqiy Bolgariyada tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilarning umumiy soni 220 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Bu til leksikasida bolgar, rus, moldavan kabi qoʻshni tillarning taʼsiri bor. Gagauz tili fonetikasi-dagi asosiy xususiyat — ikkilamchi choʻziq unlilar mavjud boʻlib, difton-glashuvning yuzaga kelishi va soʻz bo-shida yuqori va oʻrta koʻtarilishdagi unlilar oldidan undoshlarning "y" lashuvidir. Koʻpgina undoshlar old kator unlilar bilan yonma-yon kelganda yumshaydi; gapda soʻzlar erkin tartibda keladi. Yordamchi soʻzlar vositasida birikma hosil qilish rivojlangan. Gagauz tilining asosan chodirlungqumrat (markaziy) va vulkanesht (jan.) lahjalari bor. Gagauz tilining yozuvi 1957 yildan qabul qilingan, kirillrus grafikasiga asoslangan. Alifboga fonetik talabga kura "a", "b", "u" harflari qoʻshilgan.

**Gagauz tili** — gagauzlarning tili. Turkiy tillarning Oʻgʻuz guruhiga kiradi. Asosan Moldovaning Gagauz Yeri avtonomiyasida keng tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilar soni 489 000 kishi. Gagauz tili turk tiliga yaqin. Moldovadagi 2004-yilgi sanoq boʻyicha gagauzlar 147,5 ming kishini tashkil qildi.

## Alifbosi

### Kirill Alifbosi

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |  |

### Lotin Alifbosi

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | Е е | F f |
| G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | O o | Ö ö | Р р | R r | S s | Ş ş | T t |
| Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |  |

## Manbalar
# Rodovid

Rodovid|  |
| Web-manzil |
 |
| Asosiy boʻlim |
ko`p tilli |
|
uz.rodovid.org |
| Maqolalar soni |
75635 (2007, 30-iyun) |
| Egasi |
MediaWiki |
| Litsenziya |
CC-BY |
| Reklama |
yo`q |

**Rodovid** koʻp tilli ochiq genealogik shajara loyihasidir. Unda har kim istagan oilasining, istagan odamining, yoki oʻzining oilaviy shajarasini qurishi va tahrirlashi mumkin. Rodovid, Vikipediya kabi ochiq dasturiy ta'minot - *MediaWiki*ni qoʻllaydi.

## Havolalar

* uz.rodovid.org (Wayback Machine saytida 2008-11-20 sanasida arxivlangan)
# Geliotsentrik sistema

**Geliotsentrik sistema** — Quyosh sistemasining tuzilishi haqidagi tasavvur; unga koʻra, Kuyosh markaziy jism boʻlib, boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham Quyosh atrofida va oʻz oʻqi atrofida aylanib turadi. Bu taʼlimotni polyak olimi N. Kopernik yaratdi. Mil. av. IV asrda yunon faylasufi Geraklit Yer shar shaklida, u oʻz oʻqi atrofida aylanadi, yulduzlar esa qoʻzgʻalmas, deb aytgan. U Merkuriy va Venera Quyosh atrofida aylanib, Quyosh bilan birga Yer atrofida harakatlanadi, deb uylagan. Mil. av. III asrda yashagan Samoslik Aristarx yulduzlar joylashgan sfera va Quyosh qoʻzgʻalmaydi, Yer esa markazida Quyosh joylashgan aylana boʻylab harakatlanadi, degan fikrni aytgan. Abu Rayhon Beruniy „al-Qonun almasʼudiy“asarida Aristarx taʼlimotiga murojaat qilib, Yerning harakati haqida yozgan edi. Ammo bu fikrlar rivojlanmadi va to XVI asrgacha Ptolemeynnsh geotsentrik sistema haqidagi taʼlimoti hukmron boʻlib keldi. N. Kopernik „Osmon sferalarining aylanishi“ asarida (1543) Yer harakati toʻgʻrisidagi gʻoyani matematik usulda isbotlab berdi. Geliotsentrik sistema. taʼlimotiga koʻra: 1) olamning markazida Yer emas, balki Quyosh turadi; 2)Yer va b. sharsimon sayyoralar Quyosh atrofida faqat bir yoʻnalishda harakatlanadi hamda biror diametr atrofida aylanadi; 3) sayyoralarning Quyosh atrofidagi yoʻli (orbitasi) aylanadan iborat; 4) sayyoralar bir xil tezlikda tekis harakat qiladi. Bundan tashqari, Kopernik Oy Yer atrofida aylanadi va Yer bilan birga Kuyosh atrofida harakatlanadi, deb hisoblaydi. Kopernik osmon yoritqichlarining sutkalik koʻrinma harakati Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi natijasida, Quyoshning yillik koʻrinma harakati esa Yerning Quyosh atrofida yillik aylanishi natijasida sodir boʻlishini tushuntirdi. Nemis astronomi I. Kepler N. Kopernik taʼlimotini rivojlantirib, sayyoralarning harakat qonunlarini ochdi. Geliotsentrik sistema. geotsentrik sistema tarafdorlariga qaqshatqich zarba berdi. J. Bruno, G. Galiley geliotsentrik sistema. gʻoyasining taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. 1677-yilda I. Nyuton oʻzining butun olam tortishish qonunini kashf etdi va bu bilan sayyoralarning Kuyosh atrofida harakat qilish sabablarini ochib berdi. 1957-yil 4 oktabrda boshlangan kosmik era, yaʼni Yer suniy yoʻldoshlarining uchirilishi, kosmik raketalarning Oy va sayyoralarga parvozi geliotsentrik sistema. gʻoyasining toʻgʻri ekanligini isbotladi. Geliotsentrik sistema. tabiatshunoslikning rivojlanishida olamshumul oʻrin tutdi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil